Η πρακτική της αγνόησης και απομάκρυνσης («άσ’ το να φύγει»)

Κατηγορία Διαβάσαμε
Κυριακή, 10 Ιουνίου 2018 08:30 Διαβάστηκε 1148 φορές
online Chade Meng Tan

Μία από τις σημαντικότερες και πιο αποκαλυπτικές ιδέες που υιοθέτησα κάνοντας διαλογισμό είναι ότι ο πόνος και τα βάσανα διαφέρουν μεταξύ τους ποιοτικά, και ότι το ένα δεν ακολουθεί απαραιτήτως το άλλο. Ο βασικός πυρήνας αυτής της ιδέας έγκειται στην πρακτική της αγνόησης και της απομάκρυνσης των σκέψεών μας.

Η αγνόηση και απομάκρυνση των σκέψεων μας είναι μια εξαιρετικά σημαντική δεξιότητα. Αποτελεί ένα από τα βασικά θεμέλια της πρακτικής του διαλογισμού. Όπως ίσως κάποιοι γνωρίζουν, αυτή η καίρια ιδέα στην παράδοση του ζεν διατυπώνεται με τον πιο αστείο τρόπο. Σύμφωνα με τα λόγια του Σενγκτσάν, του τρίτου Πατριάρχη του ζεν: «Ο Μεγάλος Δρόμος είναι απαλλαγμένος από δυσκολίες, απλώς σταμάτα να έχεις προτιμήσεις»2. Όταν ο νους απελευθερώνεται τόσο ώστε να μπορεί να παραιτηθεί ακόμα και από τις προτιμήσεις του, τότε ο Μεγάλος Δρόμος δεν είναι πλέον δύσβατος.

Η σημασία της αγνόησης και απομάκρυνσης οδηγεί σε ένα πολύ σημαντικό ερώτημα: Είναι δυνατόν να αγνοούμε τα σκαμπανεβάσματα της ζωής και παρ’ όλα αυτά να τα εκτιμούμε και να τα βιώνουμε πλήρως;

Νομίζω ότι κάτι τέτοιο είναι εφικτό. Το κλειδί είναι να απομακρυνθούμε από δύο πράγματα: την προσκόλληση και την αποστροφή. Στην προσκόλληση το μυαλό κολλάει απεγνωσμένα σε κάτι και αρνείται να το αγνοήσει και να το αποδιώξει. Στην αποστροφή, από την άλλη, το μυαλό κρατά απεγνωσμένα κάτι μακριά και αρνείται να το αφήσει να εισέλθει. Αυτές οι ιδιότητες αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Από κοινού, προσκόλληση και αποστροφή ευθύνονται για έναν τεράστιο αριθμό δεινών που βιώνουμε –ίσως για το 90%, μπορεί ακόμα και για το 100%– στον κόσμο.

Σε οποιοδήποτε φαινόμενο, πρώτα γίνεται η επαφή των αισθητή­ριων οργάνων μας με το αντικείμενο, έπειτα εμφανίζονται η αίσθηση και η αντίληψη, κι αμέσως μετά έρχεται η προσκόλληση ή η αποστροφή (μερικές παραδόσεις διαλογισμού κατατάσσουν τον ίδιο τον νου στις αισθήσεις, τοποθετώντας έτσι κομψά αυτό το μοντέλο βίωσης τόσο στα διανοητικά όσο και στα φυσικά φαινόμενα). Η βασική ιδέα εδώ είναι ότι η προσκόλληση και η αποστροφή είναι ξεχωριστές από την αίσθηση και την αντίληψη. Είναι τόσο στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους που συνήθως δεν παρατηρούμε τη διαφορά.

Εντούτοις, όσο πιο έντονη είναι η εξάσκησή σας στην ενσυνειδητότητα, τόσο πιο πολύ θα μπορείτε να παρατηρήσετε τη διάκριση, ίσως ακόμα κι εκείνο το μικρό κενό που υπάρχει ανάμεσά τους. Για παράδειγμα, αν είστε καθισμένοι για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να αισθανθείτε πόνο στην πλάτη σας και σχεδόν αμέσως μετά να νιώσετε αποστροφή. Λέτε στον εαυτό σας: «Τον μισώ αυτό τον πόνο. Δεν θέλω αυτή την αίσθηση. Να φύγει!» Με επαρκή εξάσκηση στην ενσυνειδητότητα ίσως παρατηρήσετε ότι αυτά τα δύο είναι διαφορετικά. Υπάρχει η βίωση του σωματικού πόνου και υπάρχει η βίωση της αποστροφής. Ο μη εκπαιδευμένος νους τα σμίγει αυτά σε μια αδιαίρετη εμπειρία, ενώ ο εξασκημένος νους βλέπει δύο ξεχωριστές εμπειρίες, με τη μία να οδηγεί στην εμφάνιση της άλλης.

Μόλις ο νους σας φτάσει σε αυτό το επίπεδο αντίληψης, έχετε στη διάθεσή σας δύο πολύ σημαντικές ευκαιρίες.

Η πρώτη μεγάλη ευκαιρία είναι η δυνατότητα να βιώνετε τον πόνο χωρίς να υποφέρετε. Η θεωρία λέει ότι η αποστροφή, κι όχι ο ίδιος ο πόνος, είναι η πραγματική αιτία που υποφέρετε· ο πόνος είναι απλώς μια αίσθηση που δημιουργεί αυτή την αποστροφή. Αν λοιπόν ο νους το αναγνωρίζει αυτό και στη συνέχεια είναι σε θέση να απομακρύνει την αποστροφή, τότε η βίωση του πόνου θα σας επιτρέψει να υποφέρετε πολύ λιγότερο, ίσως και καθόλου. Ο Jon Kabat-Zinn δίνει ένα καλό παράδειγμα του πώς λειτουργεί αυτή η θεωρία στην πράξη. Αφηγείται την ιστορία ενός ανθρώπου τον οποίο γνώρισε στο κέντρο του, την Κλινική Ενσυνειδητότητας που Βασίζεται στη Μείωση του

Στρες. Όπως λέει:

Ένας άλλος άνθρωπος, κοντά στα εβδομήντα, ήρθε στην κλινική με έντονο πόνο στα πόδια του. Στην πρώτη συνάντηση ήταν καθισμένος σε αναπηρικό καρότσι... Εκείνη την πρώτη μέρα ανέφερε στην ομάδα ότι ο πόνος ήταν τόσο οδυνηρός που ήθελε να κόψει τα πόδια του. Δεν έβλεπε τι καλό θα μπορούσε να του κάνει ο διαλογισμός, αλλά η κατάστασή του ήταν τόσο άσχημη που ήταν πρόθυμος να δοκιμάσει οτιδήποτε. Όλοι ένιωσαν εξαιρετικά μεγάλη θλίψη για τον ίδιο... Στη δεύτερη συνάντηση ο άνδρας ήρθε στηριγμένος σε πατερίτσες. Μετά από αυτό χρησιμοποιούσε μόνο ένα μπαστούνι. Η μετάβαση από την αναπηρική πολυθρόνα στις πατερίτσες και μετά στο μπαστούνι μάς άγγιξε όλους καθώς τον παρακολουθούσαμε από εβδομάδα σε εβδομάδα. Στο τέλος είπε ότι ο πόνος δεν είχε αλλάξει τρομερά· αυτό που είχε αλλάξει πολύ όμως ήταν η στάση του απέναντι στον πόνο του.3

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ιστορικά πρόσωπα που είχαν αυτή τη διορατική αντίληψη ήταν ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος, ο τελευταίος από τους «πέντε καλούς αυτοκράτορες». Έγραψε:

Εάν νιώθετε οδύνη από οποιονδήποτε εξωτερικό παράγοντα, ο πόνος δεν οφείλεται στον ίδιο τον παράγοντα, αλλά στο πώς τον αποτιμάτε εσείς· κι αυτό έχετε τη δύναμη να το αναστρέψετε ανά πάσα στιγμή.

Όλως περιέργως (για το δικό μας πλαίσιο), αυτό το απόσπασμα προέρχεται από μια συλλογή κειμένων του που έχει τον τίτλο Διαλογισμοί.

Η δεύτερη σημαντική ευκαιρία είναι η δυνατότητα να βιώνετε την ευχαρίστηση χωρίς την «επίγευση» του ανικανοποίητου. Το μεγαλύτερο πρόβλημα με τις ευχάριστες εμπειρίες είναι ότι κάποια στιγμή όλες τελειώνουν. Αυτή καθαυτή η εμπειρία δεν μας κάνει να υποφέρουμε· εκείνο που μας βασανίζει είναι η προσκόλλησή μας σε αυτήν καθώς και η ελπίδα μας ότι η ευχάριστη εμπειρία θα έχει διάρκεια. Ο Thich Nhat Hanh έχει έναν πολύ ωραίο τρόπο να εκφράζει αυτή την κατάσταση. Όπως λέει, τα μαραμένα λουλούδια δεν σε βασανίζουν· η μη ρεαλιστική επιθυμία τού να μη μαραθούν τα λουλούδια είναι αυτή που σε κάνει να υποφέρεις. Αν λοιπόν ο

 νους το αναγνωρίζει αυτό και στη συνέχεια μπορεί να αγνοήσει την προσκόλληση, τότε οι ευχάριστες εμπειρίες δεν προκαλούν παρά ελάχιστη ή και καθόλου οδύνη. Μπορούμε να απολαύσουμε στο έπακρο το λουλούδι έστω κι αν τελικά μαραθεί.

Από τη στιγμή που είμαστε σε θέση να απομακρύνουμε την προσκόλληση και την αποστροφή, υιοθετούμε πλήρως έναν νου που αφήνει σκέψεις και συναισθήματα να απομακρυνθούν, και μπορούμε να βιώσουμε τη ζωή σε όλες της τις υπέροχες λεπτομέρειες. Ίσως μάλιστα καταφέρουμε να βιώσουμε τη ζωή πιο ζωηρά με αυτό τον νου, επειδή μας απελευθερώνει από τις θορυβώδεις παρεμβολές της προσκόλλησης, της αποστροφής και της οδύνης.

Γενικές αρχές για την αντιμετώπιση της οδύνης

Υπάρχουν τέσσερις πολύ χρήσιμες γενικές αρχές για την αντιμετώπιση των κάθε είδους οδυνηρών συναισθημάτων:

  1. 1. Αναγνωρίστε πότε δεν αισθάνεστε πόνο.
  2. 2. Μην αισθάνεστε άσχημα για το ότι αισθάνεστε άσχημα.
  3. 3. Μην τρέφετε τα τέρατα.
  4. 4. Ξεκινάτε κάθε σας σκέψη με καλοσύνη και χιούμορ.

Αναγνωρίστε πότε δεν αισθάνεστε πόνο

Όταν δεν πονάτε, πρέπει να έχετε επίγνωση της συγκεκριμένης κατάστασης. Αυτή είναι μια πολύ ισχυρή πρακτική σε πολλαπλά επίπεδα. Σε πρώτο επίπεδο αυξάνει την ευτυχία. Όταν υποφέρουμε από πόνο, λέμε πάντα στον εαυτό μας: «Θα αισθανθώ πολύ ευτυχής αν απαλλαγώ από τούτο τον πόνο». Αλλά όταν δεν πονάμε, ξεχνάμε να απολαύσουμε την κατάσταση του μη πόνου. Ενώ όταν παρατηρούμε την απουσία οδύνης, μπορούμε να απολαύσουμε τη γλυκύτητα αυτής της έλλειψης πόνου, γεγονός που μας επιτρέπει να είμαστε πιο ευτυχισμένοι.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, ανακαλύπτω ότι ακόμα και όταν βιώνουμε πόνο, αυτός ο πόνος, και ειδικά ο συναισθηματικός, δεν είναι συνεχής. Αυξάνεται και μειώνεται, και υπάρχουν στιγμές (ίσως σύντομα διαλείμματα λεπτών ή δευτερολέπτων) όπου ανοίγεται μπροστά μας ένας χώρος στον οποίο δεν υπάρχει πόνος. Η παρατήρηση της απουσίας οδύνης μάς βοηθά να παραμείνουμε σε αυτό τον μικρό χώρο όταν βρεθεί μπροστά μας. Αυτός ο χώρος μάς προσφέρει προσωρινή ανακούφιση και είναι η βάση από όπου ξεκινάμε να ανακάμπτουμε και βρίσκουμε τη δύναμη να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματά μας.

Μην αισθάνεστε άσχημα για το ότι αισθάνεστε άσχημα

Εμείς οι άνθρωποι έχουμε την τάση να αισθανόμαστε άσχημα για το ότι νιώθουμε άσχημα. Την τάση αυτή την ονομάζω «μετα-οδύνη», δηλαδή οδύνη για το ότι βιώνουμε οδύνη. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στους ευαίσθητους και καλόκαρδους ανθρώπους. Επιτιμούμε τον εαυτό μας λέγοντας πράγματα όπως: «Αν είμαι τόσο καλός άνθρωπος, γιατί αισθάνομαι τέτοιο φθόνο;» Κι αυτό ισχύει ακόμα περισσότερο για τους καλούς ανθρώπους που ακολουθούν στοχαστικές πρακτικές όπως ο διαλογισμός. Περιφρονούμε τον εαυτό μας λέγοντας: «Ίσως, αν ήμουν πραγματικά καλός/ή στον διαλογισμό, δεν θα ένιωθα έτσι. Οπότε πρέπει να είμαι υποκριτής/ίτρια και άχρηστος/η».

Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι η οδύνη είναι ένα φυσικό φαινόμενο – όλοι τη βιώνουμε από καιρό σε καιρό. Ακόμη και ο Thich Nhat Hanh, το σύμβολο της φωτισμένης ειρήνης στον κόσμο, μια φορά θύμωσε τόσο πολύ με κάποιον που παραλίγο να σηκωθεί και να τον χτυπήσει.

Αναγνωρίστε επίσης ότι το να αισθάνεστε άσχημα για το ότι αισθάνεστε άσχημα είναι μια πράξη τού εγώ. Είναι μια αντανάκλαση της εικόνας του εγώ μας, και το αποτέλεσμα είναι τελικά η δημιουργία μιας νέας οδύνης χωρίς κανένα βάσιμο λόγο. Το αντίδοτο είναι να παραμερίσουμε το εγώ μας χρησιμοποιώντας χιούμορ, όποτε αυτό είναι δυνατόν.

Και να θυμάστε, η μετα-οδύνη μάς κοστίζει πραγματικά πάρα πολύ.

Μην τρέφετε τα τέρατα

Ας υποθέσουμε ότι κάποια «τέρατα» προκαλούν την οδύνη μας κυριεύο­ντας τον νου και σπέρνοντας τον όλεθρο στα συναισθήματά μας. Τι μπορούμε να κάνουμε για να τα σταματήσουμε; Μας φαίνονται τόσο ισχυρά που δεν μπορούμε να τα εμποδίσουμε να εισέλθουν στο μυαλό μας, και εμείς δεν έχουμε τη δύναμη να τα αποδιώξουμε.

Ευτυχώς, αποδεικνύεται ότι τα τέρατά μας μας έχουν ανάγκη για να τα ταΐσουμε, γιατί μόνο έτσι μπορούν να επιβιώσουν. Αν δεν τα ταΐζουμε, θα πεινάσουν και ίσως απομακρυνθούν. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η πηγή της δύναμής μας: δεν μπορούμε να απαγορεύσουμε στα τέρατα να εμφανιστούν, ούτε μπορούμε να τα αναγκάσουμε να φύγουν· μπορούμε όμως να πάψουμε να τα τρέφουμε.

Δείτε, για παράδειγμα, τον θυμό. Εάν είστε πραγματικά θυμωμένοι με κάποιον και έπειτα εξετάσετε τον θυμό σας με ενσυνειδητότητα, ίσως διαπιστώσετε ότι δεν είναι σταθερός κάθε στιγμή, αλλά αυξομειώνεται συνεχώς με ανεπαίσθητο τρόπο. Μπορεί επίσης να ανακαλύψετε ότι ο νους σας τροφοδοτεί σταθερά τον θυμό σας αναμασώντας μία ή περισσότερες ιστορίες. Αν πάψετε να επαναλαμβάνετε αυτές τις ιστορίες, ίσως δείτε ότι ο θυμός σας μειώνεται λόγω έλλειψης «καυσίμων». Τα θυμωμένα τέρατα έχουν ανάγκη να τραφούν με τις θυμωμένες ιστορίες σας. Χωρίς αυτές τις ιστορίες, το θυμωμένο τέρας πεινάει και μερικές φορές σάς εγκαταλείπει. Με το να μην το ταΐζετε εξοικονομείτε διανοητική ενέργεια. Κι όσο για το θυμωμένο τέρας, αυτό θα σας εγκαταλείψει και θα πάει να παίξει αλλού. Γνωρίζει άλλους ανθρώπους που μπορούν να το ταΐσουν και μάλιστα καλά.

Το να μην ταΐζετε τα τέρατα κάνει καλό στην ψυχή.

Ξεκινάτε κάθε σας σκέψη με καλοσύνη και χιούμορ

Σε κάθε περίσταση, οδυνηρή ή όχι, είναι χρήσιμο να ξεκινάτε κάθε σκέψη σας με καλοσύνη και συμπόνια για τον εαυτό σας και τους άλλους.

Από την εμπειρία μου, η πιο σημαντική ιδιότητα της καλοσύνης είναι η θεραπευτική της επίδραση. Φανταστείτε να έχετε μια τραχιά, αγκαθωτή βούρτσα και να βουρτσίζετε με αυτήν επανειλημμένα και σκληρά μια περιοχή του δέρματός σας. Στο τέλος το δέρμα σας θα κοκκινίσει και θα πονάει πολύ. Η καλοσύνη είναι η ήπια διακοπή αυτής της βλαβερής δράσης του βουρτσίσματος. Αν την εφαρμόσετε, στο τέλος το δέρμα σας θα γιάνει.

Έχω βρει επίσης πολύ χρήσιμο το να αντιμετωπίζω τις αποτυχίες μου με χιούμορ. Κάθε φορά που χάνω την ψυχραιμία μου, αισθάνομαι άπληστος ή έχω μια κακεντρεχή σκέψη που δεν λέει να φύγει, νιώθω ότι «ξανακυλάω». Φυσικά, μπορώ να δω αυτή την «υποτροπή» σαν μια ταπεινωτική και ενοχλητική εμπειρία. Είναι όμως πολύ πιο διασκεδαστικό να δω την εμπειρία σαν μια σκηνή από μια παλιά ασπρόμαυρη κωμωδία: ο τύπος πέφτει κάτω τη στιγμή που ακούγεται μια ζωηρή, παιχνιδιάρικη μουσική, ξεσκονίζει τα ρούχα του και στη συνέχεια ξανασηκώνεται με μια γρήγορη, αμήχανη και μπουρδουκλωμένη κίνηση. Είναι πολύ αστείο! Γι’ αυτό, κάθε φορά που αποτυγχάνω, νιώθω ότι πρωταγωνιστώ σε μια κωμική ταινία.

Και δεδομένου ότι αποτυγχάνω συχνά, η ζωή μου είναι μια μεγάλη κωμωδία.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Chade Meng Tan, "Ψάξε μέσα σου" που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πεδίο.