Για πολλές γυναίκες με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), η ικανότητα συγκέντρωσης, ο έλεγχος των συναισθημάτων και η ενέργεια δεν παραμένουν σταθερά. Υπάρχουν ημέρες που η καθημερινότητα φαίνεται διαχειρίσιμη και άλλες κατά τις οποίες η οργάνωση, η μνήμη εργασίας ή ακόμη και απλές υποχρεώσεις μοιάζουν ξαφνικά πολύ δυσκολότερες. Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες αρχίζουν να εξετάζουν σοβαρότερα έναν παράγοντα που επί δεκαετίες είχε υποτιμηθεί στην έρευνα της ΔΕΠΥ: τις γυναικείες ορμόνες.
Μια συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Journal of Attention Disorders εξέτασε τις διαθέσιμες μελέτες σχετικά με τη ΔΕΠΥ και τις ορμόνες του φύλου στις γυναίκες. Το γενικό συμπέρασμα ήταν ότι οι ορμονικές μεταβολές φαίνεται να συνδέονται με αλλαγές στην ένταση των συμπτωμάτων, ιδιαίτερα κατά τον εμμηνορροϊκό κύκλο και την εφηβεία. Ωστόσο, οι ερευνητές τονίζουν ότι τα διαθέσιμα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια εικόνα εμφανίζεται σε διαφορετικές φάσεις της γυναικείας ζωής: εφηβεία, εμμηνορροϊκός κύκλος, περίοδος μετά τον τοκετό και στην περιεμμηνόπαυση.

Γιατί η ΔΕΠΥ στις γυναίκες πέρασε για χρόνια απαρατήρητη: Η ΔΕΠΥ μελετήθηκε ιστορικά κυρίως μέσα από την εικόνα των αγοριών: υπερκινητικότητα, παρορμητικότητα, δυσκολία παραμονής στη θέση τους και συμπεριφορές που γίνονται εύκολα αντιληπτές στο σχολείο. Στα κορίτσια, όμως, η εικόνα μπορεί να είναι διαφορετική. Η διάσπαση προσοχής, η δυσκολία οργάνωσης, η εσωτερική ανησυχία ή η συναισθηματική δυσκολία μπορεί να μην προκαλούν την ίδια εξωτερική αναστάτωση. Έτσι, αρκετές γυναίκες φτάνουν στην ενήλικη ζωή χωρίς διάγνωση, έχοντας αναπτύξει στρατηγικές για να αντισταθμίζουν τις δυσκολίες τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές οι στρατηγικές φαίνεται να δοκιμάζονται ιδιαίτερα όταν αλλάζει το ορμονικό περιβάλλον.

Ο εμμηνορροϊκός κύκλος δεν επηρεάζει μόνο το αναπαραγωγικό σύστημα: Τα οιστρογόνα και η προγεστερόνη δεν δρουν αποκλειστικά στα αναπαραγωγικά όργανα. Έχουν υποδοχείς και επιδράσεις στον εγκέφαλο και σχετίζονται με συστήματα νευροδιαβιβαστών που συμμετέχουν στη διάθεση, στην προσοχή και στις εκτελεστικές λειτουργίες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση των οιστρογόνων με την ντοπαμίνη. Η ντοπαμινεργική λειτουργία συμμετέχει στη ρύθμιση της προσοχής, του κινήτρου και της παρορμητικότητας και αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς στους οποίους δρουν τα διεγερτικά φάρμακα που χρησιμοποιούνται στη ΔΕΠΥ. Αυτό έχει οδηγήσει στην υπόθεση ότι οι απότομες μεταβολές των οιστρογόνων μπορεί, σε ορισμένες γυναίκες, να επηρεάζουν ένα ήδη ευάλωτο σύστημα ρύθμισης της προσοχής και των συναισθημάτων. Δεν σημαίνει ότι η ΔΕΠΥ είναι απλώς «έλλειψη ντοπαμίνης» ούτε ότι τα χαμηλά οιστρογόνα προκαλούν ΔΕΠΥ. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Φαίνεται όμως ότι οι ορμονικές μεταβολές μπορεί να λειτουργούν ως ένας επιπλέον ρυθμιστικός παράγοντας.

Οι δύσκολες ημέρες πριν από την περίοδο: Από τις πιο χαρακτηριστικές παρατηρήσεις αφορά το δεύτερο μισό του εμμηνορροϊκού κύκλου και ιδιαίτερα τις ημέρες πριν από την έμμηνο ρύση. Γυναίκες με ΔΕΠΥ έχουν περιγράψει αυξημένη διάσπαση προσοχής, δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα, συναισθηματική αστάθεια, μειωμένη ενέργεια και μεγαλύτερη δυσκολία στις εκτελεστικές λειτουργίες. Ορισμένες αναφέρουν ακόμη ότι η συνηθισμένη φαρμακευτική αγωγή τους φαίνεται λιγότερο αποτελεσματική αυτές τις ημέρες. Μια μικρή κλινική μελέτη του 2023 παρακολούθησε εννέα γυναίκες με ΔΕΠΥ που παρουσίαζαν επιδείνωση πριν από την περίοδο. Υπό ιατρική παρακολούθηση αυξήθηκε προσωρινά η δόση της ήδη συνταγογραφημένης διεγερτικής αγωγής τους κατά την προεμμηνορροϊκή περίοδο. Και οι εννέα ανέφεραν βελτίωση στην προσοχή, στη διάθεση, στην ευερεθιστότητα και στην ενέργεια. Το αποτέλεσμα είναι ενδιαφέρον αλλά δεν αποτελεί ακόμη θεραπευτική οδηγία. Πρόκειται για εξαιρετικά μικρό δείγμα χωρίς ομάδα ελέγχου και απαιτούνται μεγαλύτερες ελεγχόμενες μελέτες. Η αλλαγή της δοσολογίας διεγερτικών φαρμάκων δεν πρέπει να γίνεται χωρίς τον θεράποντα ιατρό.

Από την εγκυμοσύνη στην περιεμμηνόπαυση: Η πιθανή ορμονική ευαισθησία δεν περιορίζεται στον μηνιαίο κύκλο. Μεγάλες μεταβολές των ορμονών συμβαίνουν στην εφηβεία, στην εγκυμοσύνη και ιδιαίτερα μετά τον τοκετό, καθώς και κατά την περιεμμηνόπαυση. Αυτές ακριβώς είναι περίοδοι στις οποίες αρκετές γυναίκες με ΔΕΠΥ αναφέρουν σημαντικές αλλαγές στη διάθεση και στη γνωστική λειτουργία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιεμμηνόπαυση. Τα επίπεδα των οιστρογόνων αρχίζουν να παρουσιάζουν έντονες διακυμάνσεις και τελικά μειώνονται. Παράλληλα, πολλές γυναίκες αναφέρουν «brain fog», προβλήματα μνήμης και δυσκολία συγκέντρωσης ακόμη και χωρίς ΔΕΠΥ. Σε μια γυναίκα όμως που επί χρόνια αντιστάθμιζε μια μη διαγνωσμένη ΔΕΠΥ, αυτή η επιπλέον επιβάρυνση μπορεί να κάνει τις παλιές στρατηγικές λιγότερο αποτελεσματικές. Αυτό μπορεί να αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους αρκετές γυναίκες αναζητούν για πρώτη φορά διάγνωση στη μέση ηλικία. Σημαντική είναι εδώ μια διάκριση: η εμμηνόπαυση δεν προκαλεί ξαφνικά ΔΕΠΥ. Για να τεθεί η διάγνωση, πρέπει να υπάρχουν ενδείξεις ότι τα χαρακτηριστικά της διαταραχής υπήρχαν ήδη από την παιδική ηλικία. Η ορμονική αλλαγή μπορεί περισσότερο να αποκαλύψει κάτι που προηγουμένως παρέμενε διαχειρίσιμο ή καλυμμένο.

Δεν αντιδρούν όλες οι γυναίκες με τον ίδιο τρόπο: Δεν υπάρχει ένας «γυναικείος τύπος ΔΕΠΥ» που να συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε κύκλο. Ούτε κάθε γυναίκα με ΔΕΠΥ παρουσιάζει ορμονικά συνδεδεμένη επιδείνωση. Η επιστήμη προσπαθεί ακόμη να καταλάβει αν το κρίσιμο στοιχείο είναι τα χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων, η ταχύτητα με την οποία αυτά μεταβάλλονται ή η ιδιαίτερη ευαισθησία του εγκεφάλου κάθε γυναίκας στις μεταβολές αυτές. Αυτό εξηγεί και γιατί απλές λύσεις του τύπου «ρύθμιση των οιστρογόνων» δεν μπορούν να θεωρηθούν καθολική απάντηση. Ορμονικά αντισυλληπτικά ή ορμονικές θεραπείες μπορεί να βοηθούν ορισμένες γυναίκες και να επιδεινώνουν συμπτώματα σε άλλες.

Από τη στατική διάγνωση στη δυναμική παρατήρηση: Η σημαντικότερη αλλαγή που φέρνει αυτή η έρευνα δεν είναι ένα καινούργιο φάρμακο, αλλά ένας διαφορετικός τρόπος παρατήρησης. Αντί να ρωτάμε μόνο «ποια συμπτώματα έχεις;», ίσως πρέπει να ρωτάμε και «πότε εμφανίζονται ή επιδεινώνονται;» Η συστηματική καταγραφή του κύκλου μαζί με τη συγκέντρωση, την ενέργεια, τον ύπνο, τη διάθεση και την αποτελεσματικότητα της αγωγής μπορεί να αποκαλύψει μοτίβα που διαφορετικά περνούν απαρατήρητα. Μια τέτοια καταγραφή μπορεί στη συνέχεια να συζητηθεί με τον γιατρό ή το θεραπευτή και να συμβάλει σε μια περισσότερο εξατομικευμένη αντιμετώπιση. Το σημαντικότερο μήνυμα της αναδυόμενης έρευνας είναι ότι ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί απομονωμένος από το σώμα. Η νευροβιολογία, το ενδοκρινικό σύστημα, ο ύπνος, το στρες και οι διαφορετικές φάσεις της ζωής αλληλεπιδρούν συνεχώς. Για τις γυναίκες με ΔΕΠΥ, η αναγνώριση αυτής της σχέσης μπορεί να προσφέρει κάτι πολύ σημαντικό: μια περισσότερο ολοκληρωμένη κατανόηση του γιατί η ίδια γυναίκα μπορεί, μέσα σε διαφορετικές ημέρες του μήνα ή διαφορετικές περιόδους της ζωής της, να βιώνει τόσο διαφορετικά τον ίδιο της τον νου.

Συμπληρωματικές προσεγγίσεις που μπορεί να προσφέρουν υποστήριξη: Πέρα από τη φαρμακευτική αντιμετώπιση, ορισμένες συμπληρωματικές και μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις φαίνεται ότι μπορούν να προσφέρουν υποστήριξη σε συμπτώματα που συχνά επιβαρύνονται από τις ορμονικές μεταβολές. Ο βελονισμός έχει μελετηθεί τόσο σε προεμμηνορροϊκά όσο και σε εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα, με ορισμένες μελέτες να καταγράφουν βελτίωση στις εξάψεις, στην ποιότητα ζωής και σε ψυχολογικά ή σωματικά συμπτώματα. Οι παρεμβάσεις mindfulness και ο διαλογισμός παρουσιάζουν επίσης ενδιαφέρον, καθώς μετα-αναλύσεις έχουν δείξει βελτίωση στο άγχος, στον ύπνο, στο στρες και σε ορισμένα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, ενώ αντίστοιχες παρεμβάσεις έχουν μελετηθεί με θετικά αποτελέσματα και σε ενήλικες με ΔΕΠΥ. Η yoga έχει συνδεθεί με μείωση τόσο προεμμηνορροϊκών όσο και εμμηνοπαυσιακών συμπτωμάτων, καθώς και με βελτίωση του ύπνου και της ψυχολογικής ευεξίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ακόμη η αρωματοθεραπεία, κυρίως με λεβάντα: κλινικές μελέτες και μετα-αναλύσεις αναφέρουν βελτιώσεις στο προεμμηνορροϊκό σύνδρομο, στο άγχος, στην ποιότητα του ύπνου και σε ορισμένα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης. Τέλος, νεότερη μετα-ανάλυση για το θεραπευτικό μασάζ σε γυναίκες στην εμμηνόπαυση κατέγραψε οφέλη κυρίως σε ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος, καταθλιπτική διάθεση και κόπωση. Οι παρεμβάσεις αυτές μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας εξατομικευμένης υποστηρικτικής προσέγγισης για συμπτώματα που επιβαρύνουν την καθημερινότητα της γυναίκας.

Έρευνες και πηγές

1. Osianlis E., Thomas E.H.X., Jenkins L.M., Gurvich C. (2025). ADHD and Sex Hormones in Females: A Systematic Review. Journal of Attention Disorders, 29(9), 706–723. DOI: 10.1177/10870547251332319.
2. de Jong M., Wynchank D.S.M.R., van Andel E., Beekman A.T.F., Kooij J.J.S. (2023). Female-specific pharmacotherapy in ADHD: premenstrual adjustment of psychostimulant dosage. Frontiers in Psychiatry, 14, 1306194. DOI: 10.3389/fpsyt.2023.1306194.
3. Kooij J.J.S. et al. (2025). Research advances and future directions in female ADHD: the lifelong interplay of hormonal fluctuations with mood, cognition, and disease. Frontiers in Global Women's Health, 6, 1613628. DOI: 10.3389/fgwh.2025.1613628.
4. Williams C. (2026). Why many women with ADHD feel overwhelmingly controlled by their hormones. New Scientist, 17 August 2026. Αρχικό δημοσιογραφικό άρθρο που αποτέλεσε την αφετηρία του παρόντος κειμένου.

Έρευνες για τις Συμπληρωματικές προσεγγίσεις

1. Kim H.H., Jung N.H. (2025). Mindfulness-based interventions for adults with ADHD: A systematic review and meta-analysis. Medicine, 104(37), e44308.
   DOI: 10.1097/MD.0000000000044308. Η μετα-ανάλυση βρήκε βελτιώσεις σε συμπτώματα και λειτουργικότητα ενηλίκων με ΔΕΠΥ.
2. Tang S. et al. (2025). The effectiveness of mindfulness-based interventions on menopausal symptoms: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Συμπεριέλαβε 19 μελέτες και 1.670 γυναίκες· καταγράφηκαν βελτιώσεις σε εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα, ύπνο, άγχος, κατάθλιψη και στρες. PubMed
3. Ranga M., Dev K. (2024). The Effect of Yoga Therapy in Premenstrual Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomised Controlled Trials. Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada, 46(10), 102579. DOI: 10.1016/j.jogc.2024.102579.
4. Pal A., Nath B., Paul S., Meena S. (2022). Evaluation of the effectiveness of yoga in management of premenstrual syndrome: a systematic review and meta-analysis. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology, 43(4), 517–525. DOI: 1080/0167482X.2022.2086457. Η ανάλυση 14 μελετών υποστήριξε όφελος της yoga στη συνολική εικόνα του PMS.
5. Cramer H., Peng W., Lauche R. (2018). Yoga for menopausal symptoms—A systematic review and meta-analysis. Maturitas, 109, 13–25.
   DOI: 10.1016/j.maturitas.2017.12.005. Περιέλαβε 13 RCTs με 1.306 συμμετέχουσες και βρήκε βελτίωση σε συνολικά, ψυχολογικά, σωματικά και αγγειοκινητικά συμπτώματα.
6. Es-Haghee S. et al. (2020). The Effects of Aromatherapy on Premenstrual Syndrome Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2020, 6667078.
   DOI: 10.1155/2020/6667078. Η μετα-ανάλυση βρήκε μειώσεις στη συνολική ένταση του PMS, στα ψυχολογικά συμπτώματα, στο άγχος, στην καταθλιπτική διάθεση και στην κόπωση.
7. Lee H.W. et al. (2021). Aromatherapy for Managing Menopausal Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Placebo-Controlled Trials. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 27(10), 813–823.
   DOI: 10.1089/acm.2020.0315. Τα αποτελέσματα υποστήριξαν όφελος κυρίως από λεβάντα και neroli.
8. Lee et al. (2026). Effects of aromatherapy on menopausal symptoms: a systematic review and meta-analysis. doi: 10.1080/01443615.2026.2723303 Η νεότερη μετα-ανάλυση περιέλαβε 17 μελέτες και 1.347 γυναίκες, και βρήκε βελτιώσεις σε ύπνο, αγγειοκινητικά και ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος και καταθλιπτική διάθεση.
9. Lu X. et al. (2026). Can massage ameliorate menopausal and postmenopausal symptoms in women? A systematic review and meta-analysis. Complementary Therapies in Medicine, 98, 103370. DOI: 10.1016/j.ctim.2026.103370. Βρέθηκαν σημαντικά αποτελέσματα κυρίως για ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος, καταθλιπτική διάθεση και κόπωση.
10. Befus D. et al. (2018). Management of Menopause Symptoms with Acupuncture: An Umbrella Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 24(4), 314–323. DOI: 10.1089/acm.2016.0408. Παρατηρήθηκαν μειώσεις στη συχνότητα και ένταση αγγειοκινητικών συμπτωμάτων και βελτίωση της ποιότητας ζωής.
11. Jang S.H., Kim D.I., Choi M.S. (2014). Effects and treatment methods of acupuncture and herbal medicine for premenstrual syndrome/premenstrual dysphoric disorder: systematic review. BMC Complementary and Alternative Medicine, 14, 11.
    DOI: 10.1186/1472-6882-14-11. Η ανασκόπηση βρήκε ενδείξεις βελτίωσης του PMS/PMDD με βελονισμό.

Για περισσότερο από έναν αιώνα, η βιολογία αγαπούσε τις μηχανικές μεταφορές. Το κύτταρο περιγραφόταν σαν εργοστάσιο, τα γονίδια σαν σχέδια κατασκευής και οι πρωτεΐνες σαν εξαρτήματα με συγκεκριμένο σχήμα και μία καθορισμένη λειτουργία. Η εικόνα ήταν κομψή, κατανοητή και εξαιρετικά παραγωγική για την επιστήμη. Όμως η σύγχρονη μοριακή βιολογία αποκαλύπτει κάτι πολύ πιο σύνθετο. Σε πρόσφατο άρθρο της στο Institute of Art and Ideas, η μοριακή βιολόγος Ewa Grzybowska, καθηγήτρια και επικεφαλής ερευνητικής ομάδας στο Maria Sklodowska-Curie National Research Institute of Oncology στη Βαρσοβία, προτείνει μια διαφορετική μεταφορά: το ζωντανό κύτταρο μοιάζει λιγότερο με μηχανή και περισσότερο με ένα σύνολο μουσικών που αυτοσχεδιάζουν.

Από το «ένα γονίδιο – μία πρωτεΐνη» σε ένα δίκτυο δυνατοτήτων: Το κλασικό μοντέλο ήταν σχετικά γραμμικό: ένα γονίδιο παράγει ένα μόριο αγγελιαφόρου RNA και αυτό, με τη σειρά του, οδηγεί στην παραγωγή μιας συγκεκριμένης πρωτεΐνης. Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα πράγματα δεν λειτουργούν τόσο απλά. Ένας σημαντικός μηχανισμός είναι το εναλλακτικό μάτισμα (alternative splicing). Το ίδιο γονίδιο μπορεί να «διαβαστεί» με διαφορετικούς τρόπους, δημιουργώντας διαφορετικά μόρια RNA και, τελικά, διαφορετικές πρωτεϊνικές μορφές. Σε πολυεξωνικά ανθρώπινα γονίδια, το φαινόμενο είναι εξαιρετικά διαδεδομένο και αποτελεί σημαντική πηγή πρωτεϊνικής ποικιλότητας. Το DNA επομένως δεν λειτουργεί απλώς σαν στατικό τεχνικό σχέδιο. Το αποτέλεσμα εξαρτάται και από τον τρόπο με τον οποίο το κύτταρο επεξεργάζεται, επιλέγει και ερμηνεύει τη γενετική πληροφορία. Η μεταφορά της «παρτιτούρας» ίσως είναι εδώ περισσότερο εύστοχη από εκείνη του blueprint: το κείμενο υπάρχει, αλλά η εκτέλεσή του μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με το κυτταρικό περιβάλλον.

Οι πρωτεΐνες που αρνούνται να κρατήσουν ένα σχήμα: Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η αλλαγή στην κατανόηση των πρωτεϊνών. Για δεκαετίες το κυρίαρχο πρότυπο συνέδεε τη λειτουργία μιας πρωτεΐνης με ένα συγκεκριμένο τρισδιάστατο σχήμα. Η εικόνα του «κλειδιού που ταιριάζει στην κλειδαριά» έγινε κεντρική στη βιοχημεία. Σήμερα όμως γνωρίζουμε ότι πολλές πρωτεΐνες ή τμήματά τους είναι εγγενώς άτακτα (intrinsically disordered proteins/regions). Δεν διαθέτουν μία σταθερή τρισδιάστατη δομή, αλλά κινούνται ανάμεσα σε πολλές διαμορφώσεις. Αυτό δεν αποτελεί ελάττωμα. Αντίθετα, αυτή η ευελιξία τούς επιτρέπει να συνδέονται με διαφορετικά μόρια και να συμμετέχουν σε σηματοδότηση, ρύθμιση γονιδίων και κυτταρική οργάνωση. Η ίδια πρωτεϊνική περιοχή μπορεί να συμπεριφέρεται διαφορετικά ανάλογα με το χημικό της περιβάλλον, τις τροποποιήσεις που έχει υποστεί ή τους μοριακούς συνεργάτες που συναντά. Εδώ η εικόνα της μηχανής αρχίζει πραγματικά να δυσκολεύεται και να ξεθωριάζει! Ένα γρανάζι δεν αλλάζει σχήμα ανάλογα με το ποιο άλλο γρανάζι βρίσκεται δίπλα του. Ένα βιολογικό μακρομόριο, όμως, συχνά κάνει ακριβώς αυτό.

Κύτταρα που οργανώνονται χωρίς «τοίχους»: Μια ακόμη σημαντική ανακάλυψη είναι τα λεγόμενα βιομοριακά συμπυκνώματα. Πρωτεΐνες και RNA μπορούν, υπό ορισμένες συνθήκες, να συγκεντρώνονται σε δυναμικές περιοχές μέσα στο κύτταρο χωρίς να περιβάλλονται από μεμβράνη. Η διαδικασία αυτή συνδέεται συχνά με φαινόμενα διαχωρισμού φάσεων και θεωρείται σημαντικός τρόπος με τον οποίο τα κύτταρα οργανώνουν βιοχημικές αντιδράσεις στον χώρο και στον χρόνο. Οι εγγενώς άτακτες πρωτεϊνικές περιοχές παίζουν συχνά κεντρικό ρόλο σε αυτόν τον σχηματισμό. Το κύτταρο, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς ένα σακουλάκι που περιέχει σταθερά εξαρτήματα. Είναι ένα περιβάλλον όπου δομές σχηματίζονται, διαλύονται και αναδιοργανώνονται συνεχώς.

Παρόμοια αλλαγή έχει συμβεί και στην αντίληψή μας για το μη κωδικοποιητικό DNA. Μόνο ένα μικρό ποσοστό του ανθρώπινου γονιδιώματος κωδικοποιεί άμεσα πρωτεΐνες. Σήμερα γνωρίζουμε ότι μεγάλο μέρος του γονιδιώματος μεταγράφεται σε διαφορετικούς τύπους μη κωδικοποιητικού RNA, αρκετοί από τους οποίους συμμετέχουν στη ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης και σε άλλες κυτταρικές λειτουργίες.  Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή: αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τμήμα μη κωδικοποιητικού DNA έχει απαραίτητα αποδεδειγμένη λειτουργία. Το κατά πόσο και με ποιον τρόπο είναι λειτουργικό μεγάλο μέρος του γονιδιώματος παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Από τη μηχανή στη διαδικασία: Το σημαντικότερο μήνυμα αυτής της νέας βιολογίας δεν είναι ότι οι παλαιότερες ανακαλύψεις ήταν λανθασμένες. Το κεντρικό δόγμα, η δομή του DNA και οι αρχές της πρωτεϊνικής βιοχημείας παραμένουν θεμελιώδεις. Αυτό που αλλάζει είναι η εικόνα του οργανισμού. Η ζωή φαίνεται λιγότερο σαν ένα σύστημα σταθερών εξαρτημάτων και περισσότερο σαν μια δυναμική διαδικασία σχέσεων, χρονισμού και συνεχούς προσαρμογής. Το ίδιο γενετικό υλικό μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές εκβάσεις. Οι πρωτεΐνες μπορούν να αλλάζουν συμπεριφορά. Οι μοριακές δομές μπορούν να εμφανίζονται και να εξαφανίζονται ανάλογα με τις ανάγκες του κυττάρου. Και για το λόγο αυτό η μεταφορά της Grzybowska είναι τόσο γόνιμη: ένας ζωντανός οργανισμός δεν ακολουθεί απλώς ένα προκαθορισμένο πρόγραμμα. Όπως ένα μουσικό σύνολο, διαθέτει κανόνες και δομές, αλλά η ζωή του αναδύεται μέσα από τον συντονισμό, την αλληλεπίδραση και τον αυτοσχεδιασμό.

Έρευνες

1. Jiang W., Chen L. Alternative splicing: Human disease and quantitative analysis from high-throughput sequencing. Computational and Structural Biotechnology Journal. 2021;19:183–195. PubMed
2. Holehouse A.S., Kragelund B.B. The molecular basis for cellular function of intrinsically disordered protein regions. Nature Reviews Molecular Cell Biology. 2024;25:187–211. Nature
3. Ferrer J., Dimitrova N. Transcription regulation by long non-coding RNAs: mechanisms and disease relevance. Nature Reviews Molecular Cell Biology. 2024;25:396–415. Nature
4. Poliseno L., Lanza M., Pandolfi P.P. Coding, or non-coding, that is the question. Cell Research. 2024;34:609–629. Nature
5. Nemeth K. et al. Non-coding RNAs in disease: from mechanisms to therapeutics. Nature Reviews Genetics. 2024;25:211–232. Nature
6. Kurgan L. et al. Tutorial: a guide for the selection of fast and accurate computational tools for the prediction of intrinsic disorder in proteins. Nature Protocols. 2023;18:3157–3172. Nature

Μια φαρμακευτική συμφωνία που ανακοινώθηκε στις 25 Σεπτεμβρίου 2026 θα μπορούσε εύκολα να περάσει απαρατήρητη ως μία ακόμη πρωτοβουλία για τη βελτίωση της πρόσβασης στα φάρμακα. Όμως η συμφωνία μεταξύ του Medicines Patent Pool (MPP), της Roche και έντεκα φαρμακευτικών κατασκευαστών σε εννέα χώρες έχει μια διάσταση που αξίζει μεγαλύτερη προσοχή: δεν αφορά μόνο τη σημερινή εποχική γρίπη. Παρουσιάζεται ρητά ως μέρος της προετοιμασίας για μελλοντικές επιδημίες και πανδημίες.
Οι εταιρείες που επιλέχθηκαν θα μπορούν να αναπτύξουν και να παράγουν γενόσημες εκδοχές του baloxavir marboxil, γνωστού εμπορικά ως Xofluza, ενός αντιικού φαρμάκου της Roche κατά της γρίπης. Η άδεια καλύπτει 129 χώρες, κυρίως χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, και συνοδεύεται από τεχνική υποστήριξη για την ανάπτυξη και έγκριση των προϊόντων. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι το MPP δηλώνει ανοικτά πως η δημιουργία μιας γεωγραφικά κατανεμημένης παραγωγικής βάσης γίνεται «εκ των προτέρων», ώστε να υπάρχουν ανθεκτικές αλυσίδες εφοδιασμού όταν προκύψει η επόμενη υγειονομική κρίση.
Ως αρχή δημόσιας υγείας, αυτό δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί παράλογο. Η COVID-19 απέδειξε πόσο καταστροφικό μπορεί να είναι να ξεκινά κανείς την παραγωγή φαρμάκων και εμβολίων όταν η κρίση βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Η αποκεντρωμένη παραγωγή μπορεί πράγματι να μειώσει καθυστερήσεις και εξαρτήσεις. Ωστόσο, η χρονική συγκυρία δημιουργεί εύλογα ερωτήματα.
Τον Δεκέμβριο του 2025 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δημοσίευσε ειδικό πλαίσιο για τη δημιουργία και διαχείριση αποθεμάτων ιατρικών αντιμέτρων για πανδημική γρίπη. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους είχε ήδη πραγματοποιήσει άσκηση προσομοίωσης για πιθανή πανδημία από γρίπη A(H5N1), εξετάζοντας πώς θα μπορούσαν να διανεμηθούν εμβόλια, αντιικά και διαγνωστικά μέσα σε μια τέτοια κρίση. Τον Φεβρουάριο του 2026 δημιουργήθηκε επιπλέον ειδική ομάδα εργασίας για την πρόσβαση, την κατανομή και την ανάπτυξη αυτών των ιατρικών αντιμέτρων. Και τώρα δημιουργείται διεθνές δίκτυο παραγωγής baloxavir.
Αυτό δείχνει ότι κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμοί και φαρμακευτικές εταιρείες αντιμετωπίζουν πλέον μια μελλοντική πανδημία γρίπης όχι ως αφηρημένο ενδεχόμενο, αλλά ως σενάριο για το οποίο οικοδομούνται ήδη συγκεκριμένες παραγωγικές υποδομές; Σε αυτό ακριβώς το σημείο χρειάζεται δημόσιος έλεγχος. Γιατί επιλέγεται το baloxavir ως ένα από τα φάρμακα γύρω από τα οποία χτίζεται αυτή η υποδομή; Και πόσο ισχυρή είναι η επιστημονική βάση για έναν τόσο στρατηγικό ρόλο;
Ένα κρίσιμο ερώτημα, ιδιαίτερα όταν ένα φάρμακο εντάσσεται στον σχεδιασμό για πιθανή ευρεία χρήση σε μια μελλοντική πανδημία, είναι πόσο εκτεταμένα και για πόσο μεγάλο χρονικό διάστημα έχει πραγματικά δοκιμαστεί σε ανθρώπους. Το baloxavir δεν είναι καινούργιο: οι πρώτες κλινικές μελέτες σε ανθρώπους πραγματοποιήθηκαν πριν από περίπου μία δεκαετία, ενώ η Ιαπωνία το ενέκρινε το 2018 και η Ευρωπαϊκή Ένωση το 2021. Κατά την αρχική ευρωπαϊκή αξιολόγηση, το πρόγραμμα ασφάλειας περιλάμβανε 12 μελέτες φάσης 1 με 329 συμμετέχοντες, μία μελέτη φάσης 2, δύο μεγάλες μελέτες φάσης 3 με περίπου 1.400 και 2.200 συμμετέχοντες αντίστοιχα, παιδιατρικές μελέτες και μία μελέτη προφύλαξης περίπου 750 ατόμων. Ωστόσο, οι βασικές τυχαιοποιημένες δοκιμές παρακολουθούσαν τους ασθενείς για σχετικά σύντομα χρονικά διαστήματα — στην CAPSTONE-1, για παράδειγμα, η κλινική και εργαστηριακή παρακολούθηση έφθανε περίπου έως την 22η ημέρα. Αυτό είναι αναμενόμενο για ένα φάρμακο που χορηγείται εφάπαξ για μια οξεία λοίμωξη, αλλά σημαίνει ότι τα δεδομένα από τις κλινικές δοκιμές αφορούν κυρίως βραχυπρόθεσμη ασφάλεια. Η μακροχρόνια εικόνα προέρχεται κατά κύριο λόγο από τη φαρμακοεπαγρύπνηση μετά την κυκλοφορία του φαρμάκου και όχι από πολυετείς ελεγχόμενες μελέτες. Ήδη η ευρωπαϊκή αξιολόγηση είχε καταγράψει ότι, μετά την κυκλοφορία του baloxavir, αναφορές υπερευαισθησίας οδήγησαν στην προσθήκη σχετικής προειδοποίησης στις πληροφορίες του προϊόντος. Όταν λοιπόν εξετάζεται ένα φάρμακο ως πιθανό εργαλείο μαζικής πανδημικής ετοιμότητας, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν έχει εγκριθεί και χρησιμοποιηθεί, αλλά αν το εύρος και η διάρκεια των διαθέσιμων δεδομένων είναι επαρκή για χρήση σε πολύ μεγαλύτερους και πιθανώς διαφορετικούς πληθυσμούς από εκείνους των αρχικών δοκιμών.

Έρευνες και πηγές

• Medicines Patent Pool. MPP signs sublicence agreements with generic manufacturers to expand access to influenza treatment and strengthen pandemic preparedness. 25 Σεπτεμβρίου του 2026.MPP – 11 manufacturers, 9 countries, baloxavir/Xofluza Medicines Patent Pool
• Medicines Patent Pool. Baloxavir marboxil licence. Περιλαμβάνει τους όρους της συμφωνίας Roche–MPP, τις 129 χώρες, τις ρήτρες για ταχεία αύξηση παραγωγής και τις ειδικές προβλέψεις σε περίπτωση πανδημίας ή υγειονομικής έκτακτης ανάγκης.
  MPP – πλήρεις όροι της άδειας baloxavir Medicines Patent Pool
• Medicines Patent Pool / Roche. MPP and Roche sign licence agreement to expand access to influenza treatment in low- and middle-income countries. 18 Μαΐου 2026.
  Αρχική συμφωνία Roche–MPP, Μάιος 2026 Medicines Patent Pool
• World Health Organization. Simulation exercise for influenza A(H5N1) response on access, allocation, and deployment of medical countermeasures. Δημοσιεύθηκε 20 Ιανουαρίου του 2026 και αφορά την άσκηση προσομοίωσης του Σεπτεμβρίου 2025 για πιθανή πανδημία H5N1, με εμβόλια, αντιικά και διαγνωστικά.
  WHO – H5N1 pandemic simulation exercise Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας
• World Health Organization. Stockpiling of medical countermeasures for pandemic influenza: considerations brief. 18 Δεκεμβρίου του 2025. Οδηγίες για δημιουργία και διαχείριση αποθεμάτων εμβολίων, θεραπευτικών και διαγνωστικών για μελλοντική πανδημία γρίπης.
  WHO – Stockpiling for pandemic influenza Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας
• World Health Organization. Working Group on Pandemic Influenza Medical Countermeasures Preparedness: Terms of Reference. 6 Φεβρουαρίου του 2026. Ειδική ομάδα για πρόσβαση, κατανομή και ανάπτυξη εμβολίων, αντιικών και διαγνωστικών σε πανδημία γρίπης.
  WHO – Pandemic Influenza Medical Countermeasures Working Group Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας
• World Health Organization. Pandemic Influenza Preparedness Framework – HLIP III 2024–2030. Η προετοιμασία για πανδημική γρίπη δεν ξεκίνησε τώρα: το PIP Framework υιοθετήθηκε ήδη από το 2011.
  WHO – Pandemic Influenza Preparedness Framework Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας
• WHO – PIP Framework in numbers. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι στο πλαίσιο της προετοιμασίας έχουν ήδη εξασφαλιστεί για την επόμενη πανδημία γρίπης περίπου 400 εκατ. δόσεις εμβολίου, 10 εκατ. θεραπευτικά σχήματα αντιικών και 250.000 diagnostic kits.
  WHO – PIP Framework in numbers Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας
• Monto AS, et al. Efficacy of Baloxavir Treatment in Preventing Transmission of Influenza. New England Journal of Medicine. 2025;392:1582–1593. DOI: 10.1056/NEJMoa2413156. Μελέτη CENTERSTONE: χαμηλότερη μετάδοση του ιού, αλλά εμφάνιση ανθεκτικών ιών στο 7,2% των index patients που έλαβαν Χρηματοδότηση από Roche και άλλους φορείς. NEJM – CENTERSTONE study Νέα Ιατρική Εφημερίδα
• Influenza Antiviral Medications: Summary for Clinicians. Updated 10 March 2026. Το CDC αναφέρει ότι για νοσηλευόμενους και σοβαρά πάσχοντες ασθενείς το συνιστώμενο αντιικό παραμένει το oseltamivir και ότι δεν υπάρχουν κλινικές δοκιμές που να στηρίζουν τη χρήση baloxavir σε μη νοσηλευόμενους ασθενείς με σοβαρή γρίπη. CDC – Influenza antiviral guidance 2026 Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων

Μια σοβαρή διάγνωση μπορεί να χωρίσει τη ζωή στα δύο: πριν και μετά. Πρώτα έρχεται η στιγμή που ο άνθρωπος ακούει από έναν γιατρό μια λέξη που αλλάζει τον ορίζοντά του. Και λίγο αργότερα εμφανίζεται ένα δεύτερο, διαφορετικό ερώτημα: Πώς θα το πω στους άλλους; Για κάποιους, η ανάγκη να μιλήσουν είναι άμεση. Για άλλους, η σκέψη ότι θα πρέπει να εξηγούν ξανά και ξανά τι συμβαίνει μοιάζει εξαντλητική. Υπάρχει ο φόβος της ανησυχίας των συγγενών, οι ερωτήσεις, οι συμβουλές που δεν ζητήθηκαν και, μερικές φορές, η αίσθηση ότι ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως ο εαυτός του και γίνεται απλώς «ο ασθενής».

Η Dr. Neha Sangwan, ιατρός και συγγραφέας των βιβλίων TalkRxTalkRx και Powered by MePowered by Me, τονίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο βιώνεται μια διάγνωση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: πόσο αιφνίδια ήρθε, πόσο απειλητική θεωρείται, αλλά και πόσο χώρο έχει ο άνθρωπος να επεξεργαστεί τα συναισθήματα και τα όριά του. Αυτό σημαίνει ότι, πριν ανακοινώσει κανείς τη διάγνωση στους άλλους, ίσως χρειάζεται πρώτα να την καταλάβει ο ίδιος. Τι ακριβώς συμβαίνει; Πόσο βέβαιη είναι η διάγνωση; Ποια είναι τα επόμενα βήματα; Τι θέλω να γνωρίζουν οι άλλοι και τι επιθυμώ να κρατήσω για μένα; Η καθυστέρηση στην κοινοποίηση δεν σημαίνει απαραίτητα άρνηση. Μπορεί να είναι ένας τρόπος προστασίας του ψυχικού χώρου που χρειάζεται ο άνθρωπος για να οργανώσει μια νέα πραγματικότητα.

Δεν χρειάζεται να τα πεις όλα σε όλους: Η σοβαρή ασθένεια δεν καταργεί το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Κάποιος μπορεί να επιλέξει να ενημερώσει μόνο την οικογένεια. Κάποιος άλλος τρεις φίλους. Ή να μιλήσει στους συνεργάτες του χωρίς να αναφερθεί σε λεπτομέρειες της πρόγνωσης. Η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι οι άνθρωποι διαφέρουν σημαντικά ως προς το πόσες πληροφορίες θέλουν να γνωρίζουν ή να συζητούν γύρω από τη νόσο και το μέλλον τους. Αυτό κάνει ακόμη πιο σημαντική την εξατομίκευση της επικοινωνίας. Το ίδιο ισχύει και για το ποιος θα μεταφέρει την πληροφορία. Ένας σύντροφος, φίλος ή συγγενής μπορεί να αναλάβει να ενημερώσει τον ευρύτερο κύκλο, ώστε ο ασθενής να μη χρειάζεται να επαναλαμβάνει την ίδια δύσκολη αφήγηση πολλές φορές. Σε μια περίοδο γεμάτη εξετάσεις, ιατρικές αποφάσεις και αβεβαιότητα, αυτή η πρακτική μπορεί να προστατεύσει πολύτιμη ψυχική ενέργεια.

Πριν μιλήσεις, σκέψου τι χρειάζεσαι: Ίσως η σημαντικότερη ερώτηση πριν από μια δύσκολη συζήτηση να μην είναι «τι θα πω;» αλλά: Τι χρειάζομαι από τον άνθρωπο που θα το ακούσει; Οι άλλοι συχνά προσπαθούν να βοηθήσουν με τον τρόπο που γνωρίζουν. Προτείνουν γιατρούς, θεραπείες, συμπληρώματα ή ιστορίες ανθρώπων που «είχαν το ίδιο». Όμως ο ασθενής μπορεί να μη χρειάζεται τίποτε από αυτά. Μερικές φορές αρκεί να πει: «Θέλω να σου μιλήσω, αλλά αυτή τη στιγμή δεν χρειάζομαι συμβουλές. Θέλω απλώς να με ακούσεις» ή «Θέλω να γνωρίζεις τι συμβαίνει, αλλά δεν είμαι ακόμη έτοιμος να μιλήσω για την πρόγνωση.» Η σαφής διατύπωση των αναγκών μειώνει τις παρεξηγήσεις και βοηθά τους άλλους να προσφέρουν ουσιαστικότερη υποστήριξη.

Η στιγμή και ο τρόπος έχουν σημασία: Μια δύσκολη πληροφορία χρειάζεται χώρο. Δεν είναι το ίδιο να ανακοινώνεται βιαστικά σε ένα διάλειμμα ή ενώ ο άλλος οδηγεί. Μια απλή φράση μπορεί να αλλάξει το πλαίσιο: «Έχω κάτι δύσκολο να σου πω. Είναι καλή στιγμή να μιλήσουμε;» Η Nora McInerny, περιγράφει αυτή την προσέγγιση ως ένα είδος «συναίνεσης στη συνομιλία». Δεν σημαίνει ότι ζητάμε άδεια για να πούμε την αλήθεια, αλλά ότι δημιουργούμε τις συνθήκες ώστε η αλήθεια να ακουστεί. Η έρευνα γύρω από την επικοινωνία σοβαρών ασθενειών συμφωνεί ότι η ειλικρίνεια λειτουργεί καλύτερα όταν συνοδεύεται από ενσυναίσθηση, χρόνο για ερωτήσεις και σεβασμό στον ρυθμό του ασθενούς. 

Όταν οι άλλοι αντιδρούν διαφορετικά: Μια διάγνωση μπορεί να αλλάξει και τον χάρτη των σχέσεων. Κάποιοι άνθρωποι θα σταθούν δίπλα μας ακριβώς όπως ελπίζαμε. Άλλοι μπορεί να απομακρυνθούν, να πανικοβληθούν ή να προσπαθήσουν διαρκώς να «διορθώσουν» την κατάσταση. Αυτό δεν σημαίνει πάντα έλλειψη αγάπης. Συχνά σημαίνει ότι ο άλλος δυσκολεύεται να αντέξει τον φόβο και την αβεβαιότητα. Και μερικές φορές άνθρωποι που μέχρι τότε βρίσκονταν στην περιφέρεια της ζωής μας γίνονται πολύτιμες πηγές υποστήριξης.

Η επικοινωνία είναι μέρος της φροντίδας: Η σύγχρονη ιατρική αντιμετωπίζει πλέον όλο και περισσότερο τις δύσκολες συνομιλίες ως μέρος της ίδιας της θεραπευτικής φροντίδας. Η καλή επικοινωνία δεν αφορά μόνο την πληροφορία. Αφορά τους φόβους, τις προτεραιότητες, την ποιότητα ζωής, τις σχέσεις και το πόσο θέλει ο ίδιος ο ασθενής να γνωρίζει, να μοιράζεται και να αποφασίζει. Συνεπώς το πραγματικό ερώτημα δεν είναι απλώς: «Πώς ανακοινώνω τη διάγνωσή μου;» Αλλά: «Πώς μπορώ να παραμείνω άνθρωπος (και όχι απλώς ασθενής), μέσα σε όλες τις συνομιλίες που θα ακολουθήσουν;»

Η απάντηση ξεκινά από το δικαίωμα στην επιλογή: να μιλήσεις όταν είσαι έτοιμος, στους ανθρώπους που επιλέγεις, με τις λέξεις που σου ανήκουν και με τα όρια που χρειάζεσαι.

Έρευνες και πηγές

1. Bernacki RE, Block SD. Communication about serious illness care goals: a review and synthesis of best practices. JAMA Internal Medicine. 2014;174(12):1994–2003. DOI: 10.1001/jamainternmed.2014.5271

2. Fried TR, Bradley EH, O'Leary J. Prognosis communication in serious illness: perceptions of older patients, caregivers, and clinicians. Journal of the American Geriatrics Society. 2003;51(10):1398–1403. DOI: 10.1046/j.1532-5415.2003.51457.x

3. Hancock K, Clayton JM, Parker SM, et al. Truth-telling in discussing prognosis in advanced life-limiting illnesses: a systematic review. Palliative Medicine. 2007;21(6):507–517. DOI: 10.1177/0269216307080823

4. Etkind SN, et al. Improving communication of prognostic uncertainty in advanced illness: a realist review. BMJ Open. 2026. DOI: 10.1136/bmjopen-2025-115385

Holistic Life editorial group © 2026