Μια νέα μελέτη του 2026 συνδέει τη φωνητική επανάληψη με μεταβολές στην καρδιακή ρύθμιση, τη γνωστική επεξεργασία και την αυτορρύθμιση.

Η επανάληψη ενός ήχου ή μιας φράσης αποτελεί μέρος πνευματικών και διαλογιστικών παραδόσεων εδώ και χιλιάδες χρόνια. Τα τελευταία χρόνια, όμως, η επιστήμη αρχίζει να θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: τι συμβαίνει στο νευρικό σύστημα όταν ο άνθρωπος επαναλαμβάνει ρυθμικά και συνειδητά έναν ήχο;
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο τεύχος Αυγούστου 2026 του Integrative Medicine: A Clinician’s Journal επιχειρεί να προχωρήσει σημαντικά πέρα από τις προηγούμενες παρατηρήσεις. Οι ερευνητές δεν μέτρησαν μόνο τη μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (Heart Rate Variability – HRV), αλλά εξέτασαν παράλληλα την ηλεκτρική απόκριση του εγκεφάλου, την εκτελεστική λειτουργία και ψυχολογικούς δείκτες αυτορρύθμισης.
Τα αποτελέσματα είναι ενδιαφέροντα: έπειτα από τέσσερις εβδομάδες καθημερινής ακουστής επανάληψης του Hare Krishna Mantram, οι συμμετέχοντες παρουσίασαν στατιστικά σημαντικές μεταβολές όχι μόνο στην HRV, αλλά και σε δείκτες γνωστικής επεξεργασίας, χρόνου αντίδρασης και αυτορρύθμισης. Αυτό δείχνει, ότι η σχέση φωνής – ρυθμού – καρδιάς – εγκεφάλου αξίζει πολύ σοβαρότερη διερεύνηση.
Σε κατάσταση ηρεμίας μπορεί να λέμε ότι η καρδιά χτυπά, για παράδειγμα, 65 φορές το λεπτό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μεσολαβεί ακριβώς ο ίδιος χρόνος ανάμεσα σε κάθε δύο χτύπους.
Αυτές οι πολύ μικρές χρονικές διαφοροποιήσεις αποτελούν τη μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού, ή HRV. Σε γενικές γραμμές, μια υγιής καρδιά δεν λειτουργεί με απόλυτη μηχανική κανονικότητα. Προσαρμόζεται διαρκώς στις απαιτήσεις του οργανισμού. Η HRV χρησιμοποιείται γι’ αυτό ως ένας δείκτης της δυναμικής ρύθμισης του αυτόνομου νευρικού συστήματος.
Σε αυτή τη ρύθμιση συμμετέχουν δύο μεγάλοι κλάδοι: το συμπαθητικό νευρικό σύστημα, που κινητοποιεί τον οργανισμό όταν απαιτείται δράση, και το παρασυμπαθητικό, που σχετίζεται περισσότερο με την ανάπαυση, την αποκατάσταση και τη διατήρηση της εσωτερικής ισορροπίας. Κεντρικό ρόλο στο δεύτερο παίζει το πνευμονογαστρικό νεύρο (vagus nerve). Γι’ αυτό και η HRV έχει αποκτήσει ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον ως παράθυρο προς την αυτόνομη ρύθμιση, την προσαρμοστικότητα και την απόκριση στο στρες.

Από την πιλοτική μελέτη του 2018 στη νέα έρευνα
Η νέα εργασία έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή αποτελεί συνέχεια μιας πολύ μικρότερης πιλοτικής μελέτης των Damerla και συνεργατών που είχε δημοσιευθεί το 2018. Τότε, μόλις 12 συμμετέχοντες ολοκλήρωσαν το πρωτόκολλο και τα πρώτα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ακουστή επανάληψη του ίδιου mantra συνδεόταν με αύξηση της HRV και ενδείξεις μεγαλύτερης παρασυμπαθητικής δραστηριότητας. Οι ίδιοι οι συγγραφείς είχαν τονίσει ότι απαιτούνταν μεγαλύτερη μελέτη.
Η έρευνα του 2026 κάνει ακριβώς αυτό το επόμενο βήμα. Συμμετείχαν 39 υγιείς άνθρωποι χωρίς προηγούμενη εμπειρία διαλογισμού, με μέση ηλικία 26-63 έτη, σε πανεπιστημιακό περιβάλλον υγείας. Όλοι πραγματοποίησαν αρχικά ακουστή επανάληψη του Hare Krishna Mantram για 30 λεπτά καθημερινά επί τέσσερις εβδομάδες.
Μετά ακολούθησε περίοδος washout δύο εβδομάδων. Στην επόμενη φάση, 13 συμμετέχοντες πέρασαν σε ένα placebo/sham mantra για τέσσερις εβδομάδες, ενώ άλλοι 12 ακολούθησαν καθημερινή σιωπηλή στοχαστική πρακτική για το ίδιο διάστημα.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι αυτή τη φορά οι ερευνητές χρησιμοποίησαν διαφορετικά επίπεδα μέτρησης: HRV σε εβδομαδιαία βάση με αισθητήρες HeartMath emWave Pro, ηλεκτροεγκεφαλογράφημα οκτώ καναλιών για την καταγραφή του P300, Color Stroop test για την εκτελεστική λειτουργία και ψυχολογικές μετρήσεις αυτορρύθμισης.
Στη φάση της ακουστής επανάληψης του Hare Krishna Mantram καταγράφηκαν στατιστικά σημαντικές βελτιώσεις στην HRV (P < .0001). Το εύρημα συμφωνεί με την κατεύθυνση της πιλοτικής μελέτης του 2018 και ενισχύει την υπόθεση ότι η πρακτική μπορεί να επηρεάζει την αυτόνομη καρδιακή ρύθμιση.
Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια που είναι απαραίτητο να μην παραβλέψουμε: σύμφωνα με το abstract της νέας εργασίας, σημαντικές μεταβολές της HRV εμφανίστηκαν και στη sham φάση και, σε μικρότερο βαθμό, κατά τη σιωπηλή στοχαστική πρακτική. Αυτό σημαίνει ότι η HRV από μόνη της δεν επιτρέπει να αποδώσουμε το αποτέλεσμα αποκλειστικά στο συγκεκριμένο mantra. Η ρυθμική αναπνοή, η επανάληψη, η συγκέντρωση της προσοχής ή άλλοι κοινοί παράγοντες μπορεί να συμμετέχουν στο αποτέλεσμα.

Γιατί μας ενδιαφέρει το πνευμονογαστρικό νεύρο;
Το vagus αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους διαύλους επικοινωνίας ανάμεσα στον εγκέφαλο και στα εσωτερικά όργανα. Η λειτουργία του συνδέεται με τη ρύθμιση της καρδιάς, της αναπνοής και πολλών ακόμη φυσιολογικών διαδικασιών.
Όταν αυξάνεται η παρασυμπαθητική επιρροή στην καρδιά, ο οργανισμός μπορεί ευκολότερα να μετακινηθεί από μια κατάσταση κινητοποίησης προς μια κατάσταση αποκατάστασης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «όσο μεγαλύτερη HRV τόσο καλύτερα» σε κάθε άνθρωπο και υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Η HRV επηρεάζεται από την ηλικία, τη φυσική κατάσταση, την αναπνοή, τη στάση του σώματος, την υγεία, ακόμη και την ώρα της ημέρας.
Εκείνο που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η ικανότητα προσαρμογής. Το ενδιαφέρον της πρακτικής βρίσκεται όχι απλώς στη «χαλάρωση», αλλά στην εκπαίδευση του οργανισμού να μεταβαίνει αποτελεσματικότερα από τη διέγερση στην ηρεμία.

Είναι ο ήχος, η αναπνοή ή η προσοχή;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο συναρπαστικό (αλλά και αναπάντητο), ερώτημα. Τι ακριβώς προκαλεί τις αλλαγές; Είναι η σημασία του mantra; Η φωνητική δομή των συλλαβών; Η επαναληπτικότητα; Η συγκέντρωση της προσοχής; Η δόνηση που δημιουργεί η φωνή; Ή μήπως ο ιδιαίτερος αναπνευστικός ρυθμός που αναπόφευκτα δημιουργείται όταν κάποιος ψάλλει; Η συγκεκριμένη μελέτη δεν μπορεί να διαχωρίσει αυτούς τους μηχανισμούς.
Υπάρχουν, ωστόσο, προηγούμενες ενδείξεις ότι η σχέση μεταξύ ρυθμικής φώνησης, αναπνοής και καρδιαγγειακής λειτουργίας είναι πραγματική. Σε μια γνωστή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο BMJ, ο Luciano Bernardi και οι συνεργάτες του διαπίστωσαν ότι τόσο η απαγγελία του rosary όσο και τα yoga mantras επιβράδυναν την αναπνοή και συγχρόνιζαν ορισμένους καρδιαγγειακούς ρυθμούς. Άλλη έρευνα σε τραγουδιστές έδειξε ότι η δομή του τραγουδιού και της αναπνοής μπορεί να επηρεάσει και να συγχρονίσει την HRV.
Έτσι, ένα μέρος του φαινομένου πιθανότατα δεν αφορά κάποια μυστηριώδη ιδιότητα ενός συγκεκριμένου ήχου, αλλά τη βαθιά φυσιολογική σχέση φωνής – αναπνοής – καρδιάς – αυτόνομου νευρικού συστήματος.

Η έκπληξη βρίσκεται στον εγκέφαλο
Εδώ η έρευνα του 2026 γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα από την προηγούμενη, επειδή οι επιστήμονες δεν περιορίστηκαν στην καρδιά αλλά εξέτασαν και το πώς ανταποκρίνεται ο εγκέφαλος. Συγκεκριμένα, μέτρησαν το P300, (ένα ηλεκτρικό σήμα που εμφανίζεται στον εγκέφαλο όταν αντιλαμβανόμαστε και επεξεργαζόμαστε ένα ερέθισμα που απαιτεί την προσοχή μας). Το σήμα αυτό καταγράφεται με EEG (ηλεκτροεγκεφαλογράφημα) και χρησιμοποιείται από τους ερευνητές ως ένας τρόπος για να μελετούν πόσο γρήγορα και αποτελεσματικά ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πληροφορίες. Μετά την περίοδο της ακουστής επανάληψης του mantra, παρατηρήθηκαν στατιστικά σημαντικές αλλαγές τόσο στον χρόνο που χρειαζόταν για να εμφανιστεί το P300 (P = .0052) όσο και στην έντασή του (P = .0370). Με απλά λόγια, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η πρακτική συνοδεύτηκε από μετρήσιμες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ανταποκρινόταν και επεξεργαζόταν τα ερεθίσματα.
Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης την προσοχή και την ικανότητα του εγκεφάλου να αγνοεί πληροφορίες που τον αποσπούν, χρησιμοποιώντας το Color Stroop test (Δοκιμασία Χρώματος Stroop). Πρόκειται για ένα γνωστικό τεστ στο οποίο ο εξεταζόμενος καλείται να αντιδράσει σωστά ενώ δέχεται αντικρουόμενες πληροφορίες. Μετά την πρακτική του mantra, οι συμμετέχοντες ανταποκρίνονταν ταχύτερα τόσο στις ουδέτερες δοκιμασίες (P = .0012) όσο και σε εκείνες που περιείχαν συναισθηματικά ερεθίσματα (P = .0096). Τα αποτελέσματα αυτά δείχνουν βελτίωση σε πλευρές της λεγόμενης «εκτελεστικής λειτουργίας», δηλαδή της ικανότητάς μας να συγκεντρωνόμαστε, να ελέγχουμε την προσοχή μας και να επιλέγουμε την κατάλληλη αντίδραση.
Σημαντική βελτίωση καταγράφηκε και στις μετρήσεις της αυτορρύθμισης (P < .0001), δηλαδή της ικανότητας ενός ανθρώπου να διαχειρίζεται πιο αποτελεσματικά την προσοχή, τις αντιδράσεις και την εσωτερική του κατάσταση.
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον εύρημα της νέας μελέτης. Οι ερευνητές παρατήρησαν μεταβολές στην HRV (Heart Rate Variability – μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού) και κατά τη χρήση του sham, δηλαδή του τεχνητού mantra, καθώς και (σε μικρότερο βαθμό), κατά τη σιωπηλή στοχαστική πρακτική. Όμως οι αντίστοιχες αλλαγές στη γνωστική λειτουργία και στην αυτορρύθμιση δεν εμφανίστηκαν σε αυτές τις δύο φάσεις. Αυτό δημιουργεί την ενδιαφέρουσα υπόθεση ότι η ακουστή επανάληψη του συγκεκριμένου mantra ίσως να κάνει κάτι περισσότερο από το να προκαλεί απλώς χαλάρωση. Για να γνωρίζουμε όμως αν αυτό πράγματι συμβαίνει (και γιατί), θα χρειαστούν μεγαλύτερες και ανεξάρτητες μελέτες.

Πέρα από τον διαχωρισμό σώματος και νου
Ίσως για πολλά χρόνια κάναμε ένα λάθος όταν προσπαθούσαμε να χωρίσουμε αυστηρά τις ανθρώπινες εμπειρίες σε «σωματικές» και «ψυχικές». Η φωνή είναι ταυτόχρονα ήχος και αναπνοή. Η αναπνοή είναι ταυτόχρονα ακούσια και εκούσια. Ο καρδιακός ρυθμός είναι βαθιά βιολογικός, αλλά μεταβάλλεται μαζί με το συναίσθημα. Και το πνευμονογαστρικό νεύρο αποτελεί έναν από τους δρόμους μέσα από τους οποίους όλες αυτές οι διαστάσεις συναντώνται.
Για το Holistic Life, η αξία τέτοιων ερευνών δεν βρίσκεται στην προσπάθεια να «αποδείξουν» επιστημονικά μια αρχαία πνευματική παράδοση. Βρίσκεται στο ότι μας επιτρέπουν να εξετάσουμε με σύγχρονα εργαλεία κάτι που ο άνθρωπος γνώριζε εμπειρικά επί αιώνες: ο ρυθμός, η αναπνοή, η φωνή και η εστιασμένη προσοχή μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε το σώμα μας.
Η νέα μελέτη προσθέτει τώρα κάτι σημαντικό σε αυτή την εικόνα: η επίδραση δεν φαίνεται να περιορίζεται σε έναν καρδιακό δείκτη. Για πρώτη φορά σε αυτή τη συγκεκριμένη ερευνητική γραμμή, οι μεταβολές στην HRV συνοδεύονται από μετρήσιμες αλλαγές στην ηλεκτροφυσιολογία του εγκεφάλου, στην εκτελεστική λειτουργία και στην αυτορρύθμιση.
Για το Holistic Life, αυτό είναι ίσως το ουσιαστικότερο μήνυμα. Δεν χρειάζεται ούτε να αποδώσουμε στον ήχο μεταφυσικές θεραπευτικές ιδιότητες ούτε να θεωρήσουμε ότι μια αρχαία πρακτική αποκτά αξία μόνο όταν επιβεβαιωθεί από ένα EEG. Εκείνο που αξίζει να διερευνηθεί είναι ο άνθρωπος ως ένα ενιαίο ρυθμικό σύστημα, στο οποίο αναπνοή, φωνή, προσοχή, καρδιακή λειτουργία και εγκέφαλος αλληλεπιδρούν διαρκώς.
Το επόμενο βήμα είναι μεγαλύτερες, ανεξάρτητες μελέτες που θα μπορέσουν να διαχωρίσουν την επίδραση του συγκεκριμένου mantra από την επίδραση της φωνητικής επανάληψης, της αναπνοής και της εστιασμένης προσοχής. Μέχρι τότε, η νέα έρευνα δεν κλείνει το ερώτημα. Το κάνει πολύ πιο ενδιαφέρον: μπορεί μια συνειδητή πράξη της φωνής να μεταβάλλει ταυτόχρονα τον ρυθμό της καρδιάς, την επεξεργασία του εγκεφάλου και την ικανότητά μας να αυτορυθμιζόμαστε;

Έρευνες και πηγές

1. Bhatia V, Dajak L, Damerla VR, Goldstein BD, Gupta V, Kumar A, Madhaven K, et al. Enhancement of Vagal Tone, Cognitive Processing, and Self-Regulation Through Short-Term Audible Mantram Repetition Practice in Novice Meditators. Integrative Medicine: A Clinician’s Journal. 2026;25(4), August/September 2026.
2. Damerla VR, Goldstein B, Wolf DB, Madhavan K, Patterson N. Novice Meditators of an Easily Learnable Audible Mantram Sound Self-Induce an Increase in Vagal Tone During Short-term Practice: A Preliminary Study. Integrative Medicine. 2018;17(5):20–28.
3. Bernardi L, Sleight P, Bandinelli G, et al. Effect of rosary prayer and yoga mantras on autonomic cardiovascular rhythms: comparative study. BMJ. 2001;323(7327):1446–1449.
4. Vickhoff B, Malmgren H, Åström R, et al. Music structure determines heart rate variability of singers. Frontiers in Psychology. 2013;4:334.
5. Thayer JF, Hansen AL, Saus-Rose E, Johnsen BH. Heart rate variability, prefrontal neural function, and cognitive performance: the neurovisceral integration perspective on self-regulation, adaptation, and health. Annals of Behavioral Medicine. 2009;37(2):141–153.
6. Thayer JF, Åhs F, Fredrikson M, Sollers JJ, Wager TD. A meta-analysis of heart rate variability and neuroimaging studies: implications for heart rate variability as a marker of stress and health. Neuroscience & Biobehavioral Reviews. 2012;36(2):747–756.
7. Khalsa DS, Amen D, Hanks C, Money N, Newberg A. Cerebral blood flow changes during chanting meditation. Nuclear Medicine Communications. 2009;30(12):956–961.
8. Bormann JE, Oman D, Walter KH, Johnson BD. Mindful attention increases and mediates psychological outcomes following mantram repetition practice in veterans with posttraumatic stress disorder. Medical Care. 2014;52–S18.
9. Shaffer F, Ginsberg JP. An overview of heart rate variability metrics and norms. Frontiers in Public Health. 2017;5:258.

Η καρδιά χτυπά αδιάκοπα, η αναπνοή προσαρμόζεται στις ανάγκες του οργανισμού, η πέψη ενεργοποιείται μετά από κάθε γεύμα και η αρτηριακή πίεση μεταβάλλεται συνεχώς, χωρίς να χρειάζεται να το σκεφτούμε. Πίσω από όλες αυτές τις ζωτικές λειτουργίες βρίσκεται το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα (Autonomic Nervous System, ANS), ένα πολύπλοκο δίκτυο που ρυθμίζει αυτόματα τη λειτουργία των οργάνων και συμβάλλει στη διατήρηση της εσωτερικής ισορροπίας του οργανισμού.
Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα έχει αυξηθεί σημαντικά. Πλέον γνωρίζουμε ότι δεν επηρεάζει μόνο την καρδιακή λειτουργία ή την αρτηριακή πίεση, αλλά συμμετέχει ενεργά στη ρύθμιση του μεταβολισμού, της πέψης, της ανοσολογικής απόκρισης, του ύπνου και της προσαρμογής του οργανισμού στο στρες. Παράλληλα, η δυσλειτουργία του έχει συσχετιστεί με πλήθος χρόνιων παθήσεων, όπως η αρτηριακή υπέρταση, ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, η παχυσαρκία και τα λειτουργικά γαστρεντερικά νοσήματα.
Το στρες αποτελεί φυσιολογικό μηχανισμό επιβίωσης και δεν είναι από μόνο του επιβλαβές. Όταν όμως η ενεργοποίηση του οργανισμού παρατείνεται ή η επαναφορά στην κατάσταση ηρεμίας δεν γίνεται αποτελεσματικά, μπορεί να επηρεαστούν σταδιακά πολλαπλά συστήματα του σώματος.
Κατανοώντας καλύτερα πώς λειτουργεί αυτό το «αόρατο» δίκτυο και πώς συμβάλλει στη διατήρηση της ομοιόστασης, μπορούμε να αντιληφθούμε γιατί η ισορροπία του είναι τόσο σημαντική για τη συνολική υγεία.

Τι είναι το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα;
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα (ΑΝΣ) αποτελεί τμήμα του περιφερικού νευρικού συστήματος και ρυθμίζει αυτόματα λειτουργίες που πραγματοποιούνται χωρίς τη συνειδητή συμμετοχή μας. Ελέγχει, μεταξύ άλλων, τον καρδιακό ρυθμό, την αρτηριακή πίεση, την αναπνοή, την πέψη, τη θερμοκρασία του σώματος, τη λειτουργία της ουροδόχου κύστης και την έκκριση πολλών ορμονών.
Λειτουργεί αδιάκοπα, λαμβάνοντας πληροφορίες τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό περιβάλλον και προσαρμόζοντας τη κατάλληλα δραστηριότητα των οργάνων ώστε να διατηρείται η ομοιόσταση, δηλαδή η δυναμική ισορροπία που επιτρέπει στον οργανισμό να ανταποκρίνεται στις συνεχώς μεταβαλλόμενες ανάγκες του.
Για να επιτύχει αυτή την ισορροπία, το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα βασίζεται κυρίως στη συνεργασία δύο συγκεκριμένων κλάδων, του συμπαθητικού και του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, ενώ σημαντικό ρόλο φαίνεται να διαδραματίζει και το εντερικό νευρικό σύστημα, δηλαδή το εξειδικευμένο δίκτυο νευρώνων που ελέγχει πολλές λειτουργίες του γαστρεντερικού σωλήνα. Τα τρία αυτά συστήματα βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία και συνεργάζονται ώστε ο οργανισμός να προσαρμόζεται αποτελεσματικά στις απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό: δύο συστήματα που συνεργάζονται
Αν και συχνά παρουσιάζονται ως δύο αντίθετα συστήματα, το συμπαθητικό και το παρασυμπαθητικό δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά. Αποτελούν δύο μηχανισμούς που αλληλοσυμπληρώνονται και συνεργάζονται συνεχώς, προσαρμόζοντας τη λειτουργία του οργανισμού στις ανάγκες κάθε στιγμής.

Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα: προετοιμάζοντας τον οργανισμό για δράση
Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα ενεργοποιείται όταν ο οργανισμός χρειάζεται να ανταποκριθεί άμεσα σε μια πρόκληση, είτε πρόκειται για έντονη σωματική άσκηση, μια απαιτητική κατάσταση ή έναν πραγματικό κίνδυνο. Μέσω της απελευθέρωσης κατεχολαμινών, όπως η αδρεναλίνη και η νοραδρεναλίνη, προκαλεί μια σειρά φυσιολογικών προσαρμογών:

• αύξηση της καρδιακής συχνότητας και της αρτηριακής πίεσης
• διαστολή των βρόγχων για καλύτερη οξυγόνωση
• κινητοποίηση των ενεργειακών αποθεμάτων, όπως είναι η γλυκόζη και τα λιπαρά οξέα
• προσωρινή μείωση της δραστηριότητας του πεπτικού συστήματος

Οι αλλαγές αυτές δεν είναι παθολογικές. Αντίθετα, αποτελούν έναν απαραίτητο μηχανισμό που επιτρέπει στον οργανισμό να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στις αυξημένες απαιτήσεις.

Το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα: αποκατάσταση και εξοικονόμηση ενέργειας
Μετά το τέλος της πρόκλησης, αναλαμβάνει κυρίως το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα. Βασικός εκπρόσωπός του είναι το πνευμονογαστρικό νεύρο (vagus nerve), το οποίο συνδέει τον εγκέφαλο με πολλά ζωτικά όργανα.
Η ενεργοποίησή του συμβάλλει στη μείωση της καρδιακής συχνότητας, στην αποκατάσταση της φυσιολογικής αρτηριακής πίεσης, στην ενίσχυση της πέψης και της κινητικότητας του εντέρου, καθώς και στην εξοικονόμηση ενέργειας και την υποστήριξη των διαδικασιών επιδιόρθωσης των ιστών. Για τον λόγο αυτό, το παρασυμπαθητικό συνδέεται συχνά με την κατάσταση «ανάπαυσης και πέψης» (rest and digest).
Ωστόσο, ούτε το παρασυμπαθητικό λειτουργεί συνεχώς ούτε θα ήταν επιθυμητό να κυριαρχεί μόνιμα. Ένας οργανισμός που δεν μπορεί να ενεργοποιήσει επαρκώς το συμπαθητικό σύστημα όταν χρειάζεται δυσκολεύεται επίσης να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.

Η σημασία της προσαρμογής
Αυτό που χαρακτηρίζει έναν υγιή οργανισμό δεν είναι η συνεχής επικράτηση του συμπαθητικού ή του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, αλλά η ικανότητα να εναλλάσσεται αποτελεσματικά μεταξύ των δύο. Το σώμα χρειάζεται να ενεργοποιείται όταν απαιτείται και, εξίσου σημαντικό, να επανέρχεται γρήγορα σε κατάσταση ανάπαυσης και αποκατάστασης.
Η συνεχής αυτή προσαρμογή επιτρέπει τη διατήρηση της ομοιόστασης, δηλαδή της εσωτερικής ισορροπίας του οργανισμού παρά τις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις της καθημερινότητας. Όταν όμως η ενεργοποίηση του συστήματος παρατείνεται και η επαναφορά καθυστερεί, αυξάνεται σταδιακά το λεγόμενο αλλοστατικό φορτίο (από την αλλόσταση, δηλαδή τη φυσιολογική διαδικασία προσαρμογής του οργανισμού στο στρες και στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος), δηλαδή η «βιολογική φθορά» που προκαλείται από τη χρόνια προσπάθεια του οργανισμού να προσαρμόζεται.
Η ικανότητα του οργανισμού να ενεργοποιείται όταν χρειάζεται και να ανακτά αποτελεσματικά την ισορροπία του αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη διατήρηση της συνολικής υγείας. Αντίθετα, όταν αυτή η ισορροπία διαταράσσεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να επηρεαστούν πολλαπλά βιολογικά συστήματα, όπως το καρδιαγγειακό, το μεταβολικό, το πεπτικό και το ανοσοποιητικό.

Όταν η ισορροπία διαταράσσεται: πώς επηρεάζεται ο οργανισμός
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα είναι σχεδιασμένο να ενεργοποιείται και να απενεργοποιείται συνεχώς, ανάλογα με τις ανάγκες του οργανισμού. Όταν όμως η ισορροπία μεταξύ συμπαθητικού και παρασυμπαθητικού διαταράσσεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι επιδράσεις δεν περιορίζονται σε ένα μόνο όργανο. Αντίθετα, επηρεάζουν πολλαπλά βιολογικά συστήματα που λειτουργούν αλληλεξαρτώμενα.
Η παρατεταμένη αυξημένη δραστηριότητα του συμπαθητικού νευρικού συστήματος, σε συνδυασμό με μειωμένη παρασυμπαθητική δραστηριότητα, έχει συσχετιστεί με δυσμενείς μεταβολές στη λειτουργία της καρδιάς, του μεταβολισμού, του γαστρεντερικού συστήματος, αλλά και της ανοσολογικής απόκρισης. Πρόκειται για ένα πεδίο ιδιαίτερα έντονης επιστημονικής έρευνας, καθώς φαίνεται ότι η δυσλειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος δεν αποτελεί μόνο συνέπεια πολλών χρόνιων νοσημάτων, αλλά ενδέχεται να συμβάλλει και στην εξέλιξή τους.

Καρδιά και αγγεία
Η καρδιά αποτελεί ένα από τα όργανα που επηρεάζονται περισσότερο από τη δραστηριότητα του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος. Το συμπαθητικό αυξάνει τον καρδιακό ρυθμό και τη δύναμη σύσπασης της καρδιάς όταν απαιτείται μεγαλύτερη παροχή αίματος, ενώ το παρασυμπαθητικό συμβάλλει στην επαναφορά του οργανισμού σε κατάσταση ηρεμίας.
Όταν η ισορροπία αυτή διαταράσσεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να αυξηθεί η αρτηριακή πίεση, να επιβαρυνθεί η λειτουργία των αγγείων και να μειωθεί η μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (Heart Rate Variability ή HRV), ένας δείκτης που αντανακλά την ικανότητα του οργανισμού να προσαρμόζεται αποτελεσματικά στις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις του περιβάλλοντος.

Μεταβολισμός και ορμονική ισορροπία
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα συμμετέχει ενεργά στη ρύθμιση του ενεργειακού μεταβολισμού. Μέσω της αλληλεπίδρασής του με το ενδοκρινικό σύστημα επηρεάζει την έκκριση ορμονών, τον μεταβολισμό της γλυκόζης, την αξιοποίηση των λιπαρών οξέων και την αποθήκευση ενέργειας.
Η χρόνια ενεργοποίηση του άξονα του στρες μπορεί να συνοδεύεται από αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης και διαταραχή της ευαισθησίας στην ινσουλίνη, γεγονός που έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης μεταβολικού συνδρόμου και σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Παράλληλα, φαίνεται ότι επηρεάζονται και οι ορμόνες που σχετίζονται με την πείνα και τον κορεσμό, γεγονός που μπορεί να συμβάλλει σε μεταβολές της όρεξης και του σωματικού βάρους.

Έντερο και ανοσοποιητικό σύστημα
Η επικοινωνία μεταξύ εγκεφάλου και εντέρου (gut-brain axis) αποτελεί ένα από τα πιο ενεργά πεδία της σύγχρονης βιοϊατρικής έρευνας. Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα ρυθμίζει την κινητικότητα του εντέρου, την έκκριση πεπτικών υγρών, τη διαπερατότητα του εντερικού φραγμού και την αιμάτωση του γαστρεντερικού σωλήνα.
Παράλληλα, μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου, συμμετέχει στην αμφίδρομη επικοινωνία μεταξύ εγκεφάλου, εντερικού νευρικού συστήματος και μικροβιώματος. Η διαταραχή αυτής της επικοινωνίας έχει συσχετιστεί με λειτουργικές διαταραχές του πεπτικού συστήματος, όπως το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, ενώ παράλληλα φαίνεται να επηρεάζει και τη ρύθμιση της φλεγμονώδους απόκρισης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο λεγόμενος χολινεργικός αντιφλεγμονώδης μηχανισμός, μέσω του οποίου το πνευμονογαστρικό νεύρο συμβάλλει στον έλεγχο της παραγωγής προφλεγμονωδών κυτοκινών. Αν και ο μηχανισμός αυτός εξακολουθεί να μελετάται, αναδεικνύει τον στενό διάλογο μεταξύ νευρικού και ανοσοποιητικού συστήματος.

Ύπνος, διάθεση και γνωστική λειτουργία
Η λειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος μεταβάλλεται φυσιολογικά κατά τη διάρκεια του 24ώρου. Κατά τον νυχτερινό ύπνο επικρατεί φυσιολογικά η παρασυμπαθητική δραστηριότητα, η οποία υποστηρίζει τις διαδικασίες αποκατάστασης και ανάκαμψης του οργανισμού.
Όταν όμως ο οργανισμός παραμένει σε κατάσταση αυξημένης εγρήγορσης, μπορεί να επηρεαστεί τόσο η ποιότητα του ύπνου όσο και η ικανότητα συγκέντρωσης, η συναισθηματική ισορροπία και η διαχείριση του στρες. Αν και οι σχέσεις αυτές είναι πολύπλοκες και αμφίδρομες, είναι πλέον σαφές ότι η υγεία του νευρικού, του ενδοκρινικού και του ανοσοποιητικού συστήματος δεν μπορούν να εξεταστούν ανεξάρτητα η μία από την άλλη.

Μπορεί να αξιολογηθεί η λειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος;
Η λειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος δεν αποτυπώνεται σε μία μόνο εξέταση. Αντίθετα, αξιολογείται συνδυαστικά, μέσα από την κλινική εικόνα, το ιατρικό ιστορικό και, όπου ενδείκνυται, εξειδικευμένες εργαστηριακές και λειτουργικές εξετάσεις.
Στην κλινική πράξη χρησιμοποιούνται δοκιμασίες όπως η μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (HRV), η καταγραφή της αρτηριακής πίεσης και της καρδιακής συχνότητας σε διαφορετικές συνθήκες, καθώς και ειδικές δοκιμασίες αξιολόγησης της αυτόνομης λειτουργίας σε ασθενείς με νευρολογικά ή καρδιολογικά νοσήματα.
Παράλληλα, η σύγχρονη προσέγγιση της Ιατρικής Ακριβείας αναγνωρίζει ότι η λειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος επηρεάζεται από πολλούς αλληλένδετους βιολογικούς παράγοντες. Για τον λόγο αυτό, η διερεύνηση μπορεί να περιλαμβάνει την αξιολόγηση δεικτών που σχετίζονται, εκτός από τη λειτουργία του νευρικού συστήματος, με τη μεταβολική υγεία, τη χρόνια φλεγμονή, το ενδοκρινικό σύστημα, το εντερικό μικροβίωμα και, όπου υπάρχει κλινική ένδειξη, γενετικούς παράγοντες που επηρεάζουν την προδιάθεση του οργανισμού.
Στόχος αυτής της ολοκληρωμένης προσέγγισης είναι να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών που επηρεάζουν τη συνολική λειτουργία του οργανισμού, ώστε οι παρεμβάσεις στη διατροφή, στον τρόπο ζωής ή στη θεραπευτική αντιμετώπιση να είναι όσο το δυνατόν πιο εξατομικευμένες.

Η ουσία της ισορροπίας
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς που διατηρούν την ισορροπία του οργανισμού, συντονίζοντας τη λειτουργία της καρδιάς, του μεταβολισμού, του πεπτικού, του ανοσοποιητικού και πολλών ακόμη συστημάτων. Η υγεία του δεν εξαρτάται από την επικράτηση του συμπαθητικού ή του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, αλλά από την ικανότητα του οργανισμού να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της καθημερινότητας και να επανέρχεται αποτελεσματικά σε κατάσταση ισορροπίας.
Η σύγχρονη επιστήμη αναγνωρίζει ότι η κατανόηση της υγείας απαιτεί μια ολοκληρωμένη θεώρηση του οργανισμού, λαμβάνοντας υπόψη την αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφορετικών βιολογικών συστημάτων. Η διερεύνηση αυτών των μηχανισμών μπορεί να συμβάλει στην έγκαιρη αναγνώριση παραγόντων κινδύνου και να υποστηρίξει πιο εξατομικευμένες στρατηγικές πρόληψης και φροντίδας. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαγνωστική Αθηνών αξιοποιεί σύγχρονες εξετάσεις λειτουργικής και προληπτικής ιατρικής για την ολοκληρωμένη διερεύνηση της μεταβολικής, ορμονικής και εντερικής υγείας. Μάθετε περισσότερα στο https://athenslab.gr/exetaseis-prolipsis

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Gullett N, Zajkowska Z, Walsh A, Harper R, Mondelli V. Heart rate variability (HRV) as a way to understand associations between the autonomic nervous system (ANS) and affective states: A critical review of the literature. Int J Psychophysiol. 2023;192:35-42. doi:10.1016/j.ijpsycho.2023.08.001

Wehrwein, E.A., Orer, H.S. and Barman, S.M. (2016), Overview of the Anatomy, Physiology, and Pharmacology of the Autonomic Nervous System. Comprehensive Physiology, 6: 1239-1278.

Cryan JF, O'Riordan KJ, Cowan CSM, et al. The Microbiota-Gut-Brain Axis. Physiol Rev. 2019 Aug 28;99(4):1877-2013. doi: 10.1152/physrev.00018.2018.

Ali, M.K.; Chen, J.D.Z. Roles of Heart Rate Variability in Assessing Autonomic Nervous System in Functional Gastrointestinal Disorders: A Systematic Review. Diagnostics 2023, 13, 293. https://doi.org/10.3390/diagnostics13020293

Longo, S., Rizza, S. & Federici, M. Microbiota-gut-brain axis: relationships among the vagus nerve, gut microbiota, obesity, and diabetes. Acta Diabetol 60, 1007–1017 (2023). https://doi.org/10.1007/s00592-023-02088-x

Καταναλώστε περισσότερα φύκια ή πάρτε συμπληρώματα διατροφής και το νευρικό σας σύστημα θα σας ευγνωμονεί!
Τα φύκια περιέχουν αντιοξειδωτικά, γνωστά ως πολυφαινόλες Ecklonia cava, που υποστηρίζουν τη δραστηριότητα των νευρώνων και την ντοπαμίνη, έναν νευροδιαβιβαστή που ελέγχει τις κινητικές δεξιότητες και τη γνωστική λειτουργία.
Επίσης, τα συμπληρώματα διατροφής μπορούν να προστατεύσουν από τη νόσο του Πάρκινσον, μια νευροεκφυλιστική ασθένεια που προκαλείται από την απώλεια της ντοπαμίνης, υποστηρίζουν οι ερευνητές από το Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο της Οσάκα.
Δοκίμασαν την επίδραση των πολυφαινολών των φυκιών στα κύτταρα του Πάρκινσον και ανακάλυψαν ότι καταπολεμούν την πρόοδο της νόσου και σταματούν την παραγωγή αντιδραστικών ειδών οξυγόνου που προκαλούν το θάνατο των νεύρων.

Nutrients 2024, 16(13), 2076; https://doi.org/10.3390/nu16132076

Η κανναβιδιόλη (CBD), θεωρείται ως ένας από τους πιο πολλά υποσχόμενους θεραπευτικούς παράγοντες, λόγω της αποδεδειγμένης αποτελεσματικότητάς της σε κλινικές δοκιμές για πολλές ανθρώπινες ασθένειες. Εξαιτίας της επείγουσας ανάγκης για πιο αποτελεσματικές φαρμακολογικές θεραπείες για αρκετές νευρολογικές και χρόνιες ασθένειες, έχουν πραγματοποιηθεί πολλές μελέτες και κλινικές δοκιμές για τις πιθανές ευεργετικές επιδράσεις της CBD για τη νόσο του Alzheimer, την επιληψία, τη σκλήρυνση κατά πλάκας, τη σχιζοφρένεια αλλά και νευρολογικών καρκίνων. 
Η κανναβιδιόλη (CBD) είναι ένα μη ψυχοδραστικό φυτοκανναβινοειδές γνωστό για τις ευεργετικές του επιδράσεις, συμπεριλαμβανομένων των αντιοξειδωτικών και αντιφλεγμονωδών ιδιοτήτων. Επιπλέον, η CBD είναι μια ένωση με αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, αντισπασμωδικά και αντιψυχωσικά αποτελέσματα. Χάρη σε όλες αυτές τις ιδιότητες, έχει αυξηθεί το ενδιαφέρον της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας για τη CBD ως ενός εξαιρετικού εργαλείου για τη διαχείριση νευρολογικών παθήσεων.    
Σε ανασκόπηση Ιταλών ερευνητών τον Νοέμβριο του 2020 συνοψίστηκαν οι in vitro και οι in vivo μελέτες που δημοσιεύθηκαν τα τελευταία 15 χρόνια και περιγράφουν τους βιοχημικούς και μοριακούς μηχανισμούς που κρύβονται πίσω από τις επιδράσεις της CBD και τη θεραπευτική της εφαρμογή σε νευρολογικές ασθένειες.
Η CBD ασκεί τις νευροπροστατευτικές της επιδράσεις μέσω τριών συζευγμένων υποδοχέων G πρωτεϊνών (υποδοχέας αδενοσίνης υποτύπος 2Α, υποδοχέας σεροτονίνης υποτύπος 1Α και υποδοχέας  55 συζευγμένος με πρωτεΐνη G), ενός καναλιού συνδεδεμένων ιόντων (TRP channels- transient receptor potential vanilloid channel) και ενός πυρηνικού παράγοντα (PPRA-peroxisome proliferator-activated receptor γ).
Επιπλέον έρευνες Αμερικανών ερευνητών και επιστημόνων το Δεκέμβριο του 2021 μελετούν τη θεραπευτική σημασία των κανναβινοειδών ως πολλά υποσχόμενους παράγοντες λόγω της αγχολυτικής, αντικαταθλιπτικής ή/και αντιφλεγμονώδους δράσης της CBD. Τα αποτελέσματα των κανναβινοειδών έδειξαν ότι η CBD μπορεί να ανακουφίσει τη διέγερση ρυθμίζοντας τους νευροδιαβιβαστές, βελτιώνοντας τις συν-νοσηρότητες και τους κιρκάδιους ρυθμούς και αυξάνοντας την εγκεφαλική κυκλοφορία. 
Να πούμε πως η διέγερση είναι ένα κοινό νευροψυχιατρικό σύμπτωμα της νόσου του Alzheimer που επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα ζωής και επιβαρύνει τον πάσχοντα. Η διέγερση στη νόσο του Alzheimer μπορεί να σχετίζεται με απώλεια όγκου στον πρόσθιο φλοιό, τον οπίσθιο περικυκλικό φλοιό, τη νησίδα, την αμυγδαλή και τον μετωπιαίο φλοιό, καθώς και με εκφυλισμό της μονοαμινεργικής νευροδιαβίβασης, διαταραγμένους κιρκάδιους ρυθμούς και αδυναμία.
Οι θεραπευτικές ιδιότητες της CBD στο Alzheimer οφείλονται και στην GABA διαμόρφωση. Επιπλέον, από μελέτες στην Πολωνία και την Ιταλία φαίνεται πως μειώνει την υπερφωσφορυλίωση της πρωτεΐνης tau, αναστέλλει τη δραστηριότητα της ακετυλχολινεστεράσης και την εναπόθεση και έκφραση του βήτα-αμυλοειδούς. Αυτά τα φαρμακολογικά σημεία δράσης εμπλέκονται στη σύνθετη παθογένεση της νόσου του Alzheimer. Ωστόσο, οι μοριακοί μηχανισμοί της CBD σε αυτό το πεδίο μελετώνται ακόμη.
Τα Αντιεπιληπτικά Φάρμακα (AED’s) είναι η πρωταρχική επιλογή θεραπείας για διαταραχές – κρίσεις επιληψίας. Όταν οι ασθενείς με επιληπτικές κρίσεις αποτυγχάνουν να ελέγξουν τις κρίσεις τους μετά από κατάλληλη δοσολογία τουλάχιστον 2 AEDs, θεωρείται ότι έχουν «ανθεκτικότητα στο φάρμακο» ή «ανθεκτική» επιληψία. Δεδομένου ότι το 30% των επιληψιών δεν ανταποκρίνονται στις διαθέσιμες σήμερα φαρμακευτικές θεραπείες, πάνω από 20 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως έχουν αποκτήσει ανθεκτικότητα στα φάρμακα της επιληψίας. Αυτά τα δεδομένα υπογραμμίζουν την επείγουσα ανάγκη για νέα, αποτελεσματικά AEDs.
Τα αποτελέσματα της αντιεπιληπτικής δράσης των κανναβινοειδών έχουν μελετηθεί από τα μέσα της δεκαετίας του '70. Μια επισκόπηση του Cochrane το 2012 σχετικά με τις πρώτες μελέτες με τη χρήση των φαρμάκων της κάνναβης για τη θεραπεία της επιληψίας, ήταν απόλυτα επικριτική για το σχεδιασμό και το εύρος όλων των ανθρώπινων μελετών που είχαν διεξαχθεί μέχρι σήμερα. Πρόσφατα, οι ερευνητές εστίασαν κυρίως στην CBD ως AED, με άλλα κανναβινοειδή, CBDV και THCV, σε πρώιμες δοκιμές στον άνθρωπο. Η CBD παρέχει αξιόπιστα μια σειρά αντισπασμωδικών αποτελεσμάτων με λίγα γνωστά δυσμενή αποτελέσματα και χωρίς δηλητηρίαση. Τα αποτελέσματα μιας δοκιμής που έγινε τον Δεκέμβριο του 2016, για το προϊόν που περιέχει CBD διαλυμένη σε σησαμέλαιο, έδειξαν ότι το 43% των ασθενών που έπαιρναν CBD είχαν >50% μείωση των επιληπτικών κρίσεων, συγκριτικά με το 27% των ασθενών που λάμβαναν αγωγή placebo.
Επιστήμονες στην Αμερική και στον Καναδά αλλά και σε Ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα μετά από πρόσφατες μελέτες του 2020-2021 που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο προκλινικών και κλινικών δοκιμών κανναβινοειδών στην επιληψία υποδηλώνουν και πάλι ότι η CBD διασφαλίζει μια καλά ανεκτή και πολλά υποσχόμενη θεραπεία για την αντιμετώπιση των επιληπτικών κρίσεων. Οι κλινικές δοκιμές που αξιολογούν τον ρόλο της CBD στον έλεγχο των επιληπτικών κρίσεων είναι ακόμη σε εξέλιξη για να βγουν αποτελεσματικά αντιεεπιληπτικά φάρμακα.
Συμπερασματικά, η CBD, μέσω πολλαπλών μηχανισμών, αποτελεί ένα θεραπευτικό εργαλείο για τη διαχείριση της νόσου του Alzheimer, της επιληψίας, της σκλήρυνσης κατά πλάκας, της νόσου του Πάρκινσον αλλά και άλλων νευρολογικών εκφυλιστικών παθήσεων.

Βιβλιογραφία:

1. Int J Mol Sci. 2021;22(9):4294. Published 2021 Apr 21. doi:10.3390/ijms22094294Am J Geriatr Psychiatry 2021 Dec;29(12):1253-1263.
2. Epilepsia. 2021 Sep;62(9):2274-2282. doi: 10.1111/epi.16973. Epub 2021 Jul 12. PMID: 34251027.
3. Acta Pharm Sin B. 2021 Jul;11(7):2031-2047. doi: 10.1016/j.apsb.2021.01.014. Epub 2021 Jan 24. PMID: 34386336; PMCID: PMC8343172.
4. Neurological Sciencesvolume 41, pages3085–3098 (2020)
5. Brain Sci. 2021 Sep 14;11(9):1211. doi: 10.3390/brainsci11091211. PMID: 34573232; PMCID: PMC8472755.
6. Molecules. 2020 Nov 7;25(21):5186. doi: 10.3390/molecules25215186. PMID: 33171772; PMCID: PMC7664437.
7. Pharmacol Ther. 2021 Oct;226:107878. doi: 10.1016/j.pharmthera.2021.107878. Epub 2021 Apr 22. PMID: 33895189.
8. Int J Mol Sci. 2021 Aug 18;22(16):8920. doi: 10.3390/ijms22168920. PMID: 34445626; PMCID: PMC8396349.
9. Pharmacol Rep. 2021 Dec;73(6):1680-1693. doi: 10.1007/s43440-021-00301-8. Epub 2021 Jul 3. PMID: 34218397; PMCID: PMC8254454.
10. Neurosci Biobehav Rev. 2022 Jan;132:1214-1228. doi: 10.1016/j.neubiorev.2020.09.027. Epub 2020 Oct 5. PMID: 33031814.
11. Biomed Pharmacother. 2021 Oct;142:112057. doi: 10.1016/j.biopha.2021.112057. Epub 2021 Aug 19. PMID: 34435590.
12. Neurotherapeutics. 2021 Dec 13. doi: 10.1007/s13311-021-01164-w. Epub ahead of print. PMID: 34904193.
13. Pharmacol Res. 2021 Dec;174:105938. doi: 10.1016/j.phrs.2021.105938. Epub 2021 Oct 14. PMID: 34655773.
14. Evid Based Complement Alternat Med. 2022 Mar 22;2022:1525113. doi: 10.1155/2022/1525113. PMID: 35360659; PMCID: PMC8964161.