Τι δείχνουν οι νέες έρευνες για τα συναισθήματα, τη συνείδηση και την εσωτερική ζωή των εντόμων. Οι μέλισσες δεν μπορούν να μας περιγράψουν τι αισθάνονται. Μπορούμε, όμως, να μελετήσουμε πώς αντιδρούν όταν κάτι τις ευχαριστεί ή τις αποστρέφει. Νέα πειράματα καταγράφουν συμπεριφορές που θυμίζουν «μου αρέσει» και «δεν μου αρέσει» και αναζωπυρώνουν ένα βαθύτερο ερώτημα: μήπως η ικανότητα για υποκειμενική εμπειρία είναι πολύ πιο διαδεδομένη στο ζωικό βασίλειο απ’ όσο πιστεύαμε;

Με βίντεο υψηλής ταχύτητας, ερευνητές παρατήρησαν πώς αντιδρούν οι βομβίνοι σε διαφορετικές γεύσεις. Μετά από γλυκά διαλύματα, προέκτειναν για λίγο τη γλώσσα τους, σαν να συνέχιζαν να γλείφουν τα χείλη τους. Σε πικρές ή αλμυρές γεύσεις κουνούσαν το κεφάλι και καθάριζαν τα στοματικά τους μόρια. Η μελέτη του 2026 εξέτασε βομβίνους από 18 αποικίες και έλεγξε αν αυτές οι κινήσεις εξηγούνται απλώς από την κατανάλωση τροφής ή από ένα αυτόματο αντανακλαστικό. Οι αντιδράσεις μεταβάλλονταν ανάλογα με το πλαίσιο (για παράδειγμα, η ζέστη άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο οι μέλισσες αντιδρούσαν στο νερό), και μπορούσαν να διαχωριστούν από την κινητοποίηση για τροφή. Οι συγγραφείς προτείνουν ότι αποτελούν έναν πιθανό δείκτη συναισθηματικής αξιολόγησης.[1] Η προσεκτική λέξη εδώ είναι «δείκτης». Δεν παρατηρήσαμε άμεσα το βίωμα της μέλισσας. Παρατηρήσαμε συμπεριφορές που, στα θηλαστικά, συνδέονται με την ευχαρίστηση ή την αποστροφή. Η ομοιότητα δεν αποδεικνύει ότι η μέλισσα αισθάνεται όπως ένας άνθρωπος· προσφέρει, όμως, έναν τρόπο να εξεταστεί πειραματικά αν οι αντιδράσεις της αντανακλούν μια εσωτερική αξιολόγηση και όχι μόνο ένα αντανακλαστικό.

Το μοτίβο πίσω από το πείραμα
Η νέα μελέτη προστίθεται σε άλλα ευρήματα. Το 2024, βομβίνοι που είχαν υποστεί σωματικό στρες επέλεγαν λιγότερο συχνά την επιλογή υψηλής ανταμοιβής όταν έρχονταν αντιμέτωποι με αμφίσημα χρώματα. Οι ερευνητές εξέτασαν εναλλακτικές εξηγήσεις, όπως η μειωμένη προσοχή ή η διάθεση για τροφή, και βρήκαν ενδείξεις μιας πιο απαισιόδοξης κρίσης.[2] Σε παλαιότερο πείραμα, μια απρόσμενη σταγόνα ζαχαρόνερου έκανε τις μέλισσες να προσεγγίζουν πιο γρήγορα αμφίσημα ερεθίσματα, μια αντίδραση που περιγράφεται ως «αισιόδοξη» μεροληψία.[3] Υπάρχουν επίσης παρατηρήσεις παιχνιδιού: βομβίνοι κυλούσαν ξύλινες μπάλες επανειλημμένα, χωρίς να παίρνουν τροφή ως αντάλλαγμα. Οι ερευνητές αξιολόγησαν τη συμπεριφορά με κριτήρια που χρησιμοποιούνται για το παιχνίδι και σε άλλα ζώα. Αυτό δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι τα έντομα ένιωθαν ευχαρίστηση.[4] Μαζί, τα ευρήματα δημιουργούν ένα συνεκτικό ερευνητικό πεδίο: εξετάζουν πώς το στρες, οι ανταμοιβές και οι προτιμήσεις αλλάζουν τη συμπεριφορά των εντόμων. Η συνείδηση, ωστόσο, δεν είναι μία και μοναδική ικανότητα που μετριέται με ένα τεστ. Μπορεί να αφορά την αισθητηριακή εμπειρία, τον πόνο, την ευχαρίστηση ή την επίγνωση του εαυτού. Ανασκόπηση του 2025 προτείνει να μελετηθούν στα έντομα, μεταξύ άλλων, οι συναισθηματικές καταστάσεις, η πρόβλεψη και ο ύπνος. Επισημαίνει επίσης ότι η μικρή ή διαφορετική δομή ενός εγκεφάλου δεν αρκεί για να αποκλείσει εκ των προτέρων κάποια λειτουργία.[5]

Από την αβεβαιότητα στην ευθύνη
Η Διακήρυξη της Νέας Υόρκης για τη Συνείδηση των Ζώων, που δημοσιεύτηκε το 2024, διατυπώνει ότι υπάρχει τουλάχιστον ρεαλιστική πιθανότητα συνειδητής εμπειρίας σε πολλά ασπόνδυλα, συμπεριλαμβανομένων των εντόμων. Δεν παρουσιάζει το ζήτημα ως λυμένο· επισημαίνει ότι, όταν αυτή η πιθανότητα είναι ουσιαστική, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στις αποφάσεις που επηρεάζουν τα ζώα.[6] Αυτή η στάση δεν απαιτεί να αποδώσουμε στις μέλισσες ανθρώπινα συναισθήματα. Μας καλεί, όμως, να μην θεωρούμε δεδομένο ότι ένας οργανισμός με εγκέφαλο μικρότερο από κόκκο ρυζιού είναι ένα απλό βιολογικό αυτόματο. Η επιστήμη προχωρά με ερωτήματα, μετρήσεις και εναλλακτικές ερμηνείες όχι με βεβαιότητες που ξεπερνούν τα δεδομένα. Όσο οι ενδείξεις για σύνθετη μάθηση και συναισθηματικού τύπου αντιδράσεις ενισχύονται, αξίζει να εξετάζουμε πιο προσεκτικά πώς χειριζόμαστε τα έντομα στην έρευνα, στη γεωργία και στην καθημερινότητά μας. Ίσως η σημαντικότερη αλλαγή δεν είναι να αποφασίσουμε σήμερα τι ακριβώς νιώθει μια μέλισσα. Είναι να αναγνωρίσουμε ότι το ερώτημα έχει πλέον επιστημονικό βάρος και ότι η αβεβαιότητα δεν ισοδυναμεί με απουσία εμπειρίας.

Αναφορές

1. Zhou Y. et al. (2026). Bumblebees’ orofacial reactions to tastes provide evidence for affective evaluation. PNAS.
2. Procenko O. et al. (2024). Physically stressed bees expect less reward in an active choice judgement bias test. Proceedings of the Royal Society B.
3. Solvi C. et al. (2016). Unexpected rewards induce dopamine-dependent positive emotion-like state changes in bumblebees. Science.
4. Galpayage Dona H.S. et al. (2022). Do bumble bees play?. Animal Behaviour.
5. Chittka L. et al. (2025). The exploration of consciousness in insects. Philosophical Transactions of the Royal Society B.
6. The New York Declaration on Animal Consciousness (2024).

Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life.

Η πρωτοβουλία των ευρωπαίων πολιτών "Σώστε τις μέλισσες και τους αγρότες" αποσκοπεί στη συγκέντρωση ενός εκατομμυρίου υπογραφών προς υποστήριξη της διατήρησης της ποικιλομορφίας των ειδών και στην προώθηση μιας οικολογικά επικεντρωμένης γεωργικής πολιτικής της ΕΕ. Η ELIANT υποστηρίζει αυτή την πρωτοβουλία μαζί με τις συνεργαζόμενες οργανώσεις της.

Μπορείτε να υπογράψετε εδώ - και να κατεβάσετε δωρεάν τα δελτία υπογραφής καθώς και το υλικό της καμπάνιας.

Με τη συγκέντρωση ενός εκατομμυρίου υπογραφών, σε τουλάχιστον επτά ευρωπαϊκές χώρες, εμείς, ως κοινωνία πολιτών, υποχρεώνουμε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εξετάζει τα αιτήματά μας σύμφωνα με τη συνταγματική σύμβαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι υπογραφές θα πρέπει να συγκεντρωθούν μέσα σε διάρκεια ενός έτους.

Τα αιτήματα είναι:

1. Να μειωθεί σταδιακά έως το 2030 η χρήση φυτοφαρμάκων κατά 80% στη γεωργία της Ε.Ε. και να απαγορευτεί πλήρως έως το 2035, για την προστασία των μελισσών και της ποικιλομορφίας των ειδών.
2. Η μετατροπή της γεωργίας σε κινητήρια δύναμη για την αποκατάσταση της βιοποικιλότητας.
3. Η υποστήριξη των αγροτών, τόσο σε επαγγελματικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο, για την πραγματοποίηση της μετάβασης τους σε φιλική και οικολογική μορφή γεωργίας.

Χρειάζεται επειγόντως ανακατανομή των γεωργικών επιδοτήσεων

Σχεδόν το 40% του συνολικού προϋπολογισμού της Ε.Ε. - 300 δισεκατομμύρια ευρώ - πηγαίνει στις μεγάλες βιομηχανίες. Αυτό σημαίνει ότι το 20% όλων των μεγάλων βιομηχανιών λαμβάνει το 80% των επιδοτήσεων. Ωστόσο γνωρίζουμε καλά ότι οι μικρές, οι μεσαίες και οι επιχειρήσεις με βιολογικό "πρόσημο" είναι αυτές που μπορούν να αυξήσουν τη βιοποικιλότητα. Όμως αυτές παραβλέπονται συστηματικά!

Μέσα σε περίοδο 10 ετών, 4 εκατομμύρια από αυτές τις μικρότερες γεωργικές επιχειρήσεις στην Ε.Ε. αναγκάστηκαν να κλείσουν, ενώ η έκταση και το μερίδιο αγοράς των μεγάλων βιομηχανικών επιχειρήσεων αυξήθηκε αντίστοιχα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ο αριθμός των επιχειρήσεων να μειωθεί από 15 εκατομμύρια σε λιγότερο από 11 εκατομμύρια. Αυτό σημαίνει ότι σε ολόκληρη την Ε.Ε. χάνουμε 4.000.000 επιχειρήσεις ετησίως, δηλαδή πάνω από 300.000 ανά μήνα και περισσότερες από 1000 ημερησίως!

Και ενώ οι μικρές και μεσαίες γεωργικές επιχειρήσεις στην Ε.Ε. έχουν κλείσει, οι μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις αυξάνονται και παράλληλα αυξάνει και το μερίδιο τους στην αγορά.

Οι αιτίες της απώλειας ειδών και το κλείσιμο των επιχειρήσεων, εν μέρει τουλάχιστον, συνδέονται στενά με το σημερινό μοντέλο βιομηχανικής γεωργίας που διαμορφώνεται από τρεις κυρίως παράγοντες:

- την χρήση φυτοφαρμάκων,

- την πίεση του παγκόσμιου ανταγωνισμού και

- την πρακτική της μονοκαλλιέργειας.

Εδώ ο σύνδεσμος για να υπογράψετε: https://www.savebeesandfarmers.eu/eng/

O EPA (Environmental Protection Agency), κυβερνητικός οργανισμός για την προστασία του περιβάλλοντος δεν βλάπτει μόνο τους μελισσοκόμους, τον βιοπορισμό τους, τις μέλισσες αλλά και το εθνικό σύστημα τροφίμων.

Οι μελισσοκόμοι εναντιώνονται στην απόφαση της διοίκησης Trump για την ευρύτερη χρήση εντομοκτόνων που συνδέεται με την εξαφάνιση ολόκληρων αποικιών μελισσών. Ο EPA τον Ιούλιο κατήργησε τους περιορισμούς που υπήρχαν για το sulfoxaflor και ενέκρινε πλήθος νέων χρήσεων χημικών προϊόντων. Σύμφωνα με αναφορά του οργανισμού περιβάλλοντος Earth Justice, όταν οι μέλισσες επιστρέψουν στις κυψέλες τους με γύρη και νέκταρ που θα είναι μολυσμένα με το sulfoxaflor «η επίδραση που θα έχει αυτό πάνω σε ολόκληρη την αποικία θα είναι καταστροφική».

Η αγωγή που κατέθεσε ο δικηγόρος Greg Loarie (για λογαριασμό της Earth Justice) εξ ονόματος του Συμβουλίου Διαχείρισης Επικονίασης και της Ομοσπονδίας Μελισσοκόμων Αμερικής, υποστηρίζει ότι η απόφαση ήταν «αντίθετη με τον ομοσπονδιακό νόμο και δεν υποστηρίζεται από ουσιαστικά στοιχεία».

Ο Greg Loarie που κατέθεσε την αγωγή στο 9^ο περιφερειακό Εφετείο δήλωσε: «Οι μέλισσες καθώς και άλλοι επικονιαστές πεθαίνουν μαζικά εξαιτίας των εντομοκτόνων σαν το sulfoxaflor. Παρ όλα αυτά η διοίκηση Trump καταργεί τους ισχύοντες περιορισμούς απλά για να ευχαριστήσει τη χημική βιομηχανία. Αυτό είναι παράνομο και προσβάλλει το σύστημα τροφίμων, την οικονομία και το περιβάλλον μας».

Το sulfoxaflor παράγεται από την Corteva, πρώην Dow Agro Sciences. Σύμφωνα με την Earth Justice, αυτή η χημική ουσία μπορεί να σκοτώσει τις ενήλικες μέλισσες. Παράλληλα, σε χαμηλές δόσεις, όταν οι μέλισσες το μεταφέρουν μέσα στην κυψέλη, μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα της αποικίας στην εκτροφή, στην συλλογή τροφής, στην άμυνα έναντι ασθενειών και στην επιβίωση κατά την περίοδο του χειμώνα.

Ο Michele Colopy του Συμβουλίου Διαχείρισης Επικονίασης δήλωσε: «Είναι ανεπίτρεπτο από τον EPA να βασίζεται αποκλειστικά στις μελέτες της βιομηχανίας προκειμένου να δικαιολογήσει την επαναφορά του sulfoxaflor στα χωράφια και τη γεωργία μας. Η εξαφάνιση δεκάδων χιλιάδων αποικιών μελισσών συνεχίζει και το sulfoxaflor έχει τεράστιο ρόλο σε αυτό το πρόβλημα. Η ΕΡΑ δεν βλάπτει μόνο τους μελισσοκόμους, το βιοπορισμό τους, τις μέλισσες αλλά και το Εθνικό σύστημα τροφίμων»

Στις Η.Π.Α. οι επικονιαστές πιστεύεται ότι παρέχουν περίπου 200 δισεκατομμύρια δολάρια ετήσιων στην οικονομία. Σύμφωνα με το Υπουργείο Γεωργίας των Η.Π.Α. ο αριθμός των κυψελών στη χώρα έχει μειωθεί από 6 εκατομμύρια (στη δεκαετία του 1940) σε περίπου 2,5 εκατομμύρια σήμερα. Τη περασμένη χρονιά μόνο, οι μελισσοκόμοι στις ΗΠΑ έχασαν 4 στις 10 αποικίες μελισσών.

Μια μελέτη που έγινε το 2018 διαπίστωσε ότι η χρήση του sulfoxaflor μείωσε τόσο το σύνολο των αποικιών όσο και τον αριθμό των αρσενικών απογόνων που παρήγαγαν αυτές. Ερευνητές στο Royal Holloway University του Λονδίνου διαπίστωσαν ότι στις αποικίες που εκτίθενται στο sulfoxaflor – το πρώτο επώνυμο εντομοκτόνο που βασίζεται στη σουλφοξιμίνη – ο αριθμός των παραγόμενων (σεξουαλικώς) απογόνων μειώθηκε κατά το ήμισυ.

Και ενώ το χημικό δεν σκοτώνει άμεσα τις μέλισσες, είναι πιθανό να έχει μακροπρόθεσμα επιβλαβείς επιπτώσεις στις αποικίες, καθώς η υγείας τους εξαρτάται από την ύπαρξη πλήρους εργατικού δυναμικού. Η μείωση του πλήθους των μελισσών αποτελεί επίσης πρόβλημα και σε άλλες χώρες όπως η Βραζιλία.

Το Bloomberg ανέφερε ότι περίπου 500 εκατομμύρια μέλισσες πέθαναν σε τέσσερις από τις νότιες πολιτείες της χώρας, τους πρώτους τρεις μήνες του τρέχοντος έτους, προκαλώντας ανησυχία σχετικά με τη χρήση των φυτοφαρμάκων. Τα περισσότερα από τα έντομα που μελετήθηκαν βρέθηκαν να έχουν ίχνη εντομοκτόνων που περιέχουν νεονικοτινοειδή και φιπρονίλη, τα οποία απαγορεύονται στην Ευρώπη.

Σύμφωνα με μια παγκόσμια μελέτη που δημοσιεύτηκε στην Journal Biological Conservation, πάνω από το 40% των ειδών των εντόμων κινδυνεύουν με εξαφάνιση μέσα στις επόμενες δεκαετίες, εκτός αν υπάρξει μια διορθωτική κίνηση από την πλευρά της γεωργικής βιομηχανίας. 

Πηγή: independent

Οι μέλισσες βρίσκονται σε κίνδυνο. Οι πληθυσμοί των μελισσών έχουν μειωθεί σε όλο τον πλανήτη σε ανησυχητικό ρυθμό τα τελευταία χρόνια και ορισμένα είδη έχουν ακόμη καταλήξει στη λίστα των εντόμων που βρίσκονται σε κίνδυνο. Οι επιστήμονες προσπαθούν να ανακαλύψουν αυτό που προκαλεί αυτήν την ανησυχητική κατάσταση, ωστόσο υπεύθυνοι υγείας από ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης προειδοποιούν εδώ και χρόνια για δύο βασικά προβλήματα: την εκτεταμένη χρήση φυτοφαρμάκων στη γεωργία, και μια δραματική μείωση της παροχής τροφής των μελισσών.

Η Greenpeace αναφέρει ότι στις καλλιέργειες που απαιτούν επικονίαση από μέλισσες, ο αριθμός των αποικιών μελισσών ανά εκτάριο μειώθηκε κατά 90% από τη δεκαετία του 1960.

Όμως κάποιος μπορεί να πει ότι πολλά είδη έχουν πρόβλημα. Γιατί τόσο μεγάλη κατακραυγή για την μέλισσα; Γιατί οι άνθρωποι είναι απίστευτα εξαρτημένοι από τις μέλισσες.

Οι μέλισσες εκτελούν περίπου το 80 τοις εκατό όλων των επικονιάσεων των φυτών, με μια μόνο αποικία μελισσών να επικονιάζει 300 εκατομμύρια λουλούδια τη μέρα. Οι καρποί, τα φρούτα και τα λαχανικά είναι σχεδόν αποκλειστικά επικονιασμένα από τις μέλισσες και 70 από τις 100 βασικές τροφές που καταναλώνονται από τον άνθρωπο εξαρτώνται από την επικονίαση των μελισσών. Αυτές οι 70 τροφές παρέχουν το 90 τοις εκατό των διατροφικών αναγκών του πλανήτη.

Τα τελευταία χρόνια, η χημική βιομηχανία έχει δαπανήσει πάνω από 11 εκατομμύρια δολάρια σε μια προσπάθεια δημοσίων σχέσεων για να απαλλαγεί από την ευθύνη για τη δεινή κατάσταση των μελισσών. Παρ' όλα αυτά, οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο έχουν αρχίσει να αναγνωρίζουν τον επιζήμιο ρόλο των φυτοφαρμάκων στη δραματική μείωση του πληθυσμού των μελισσών.

Τον Φεβρουάριο, η εφημερίδα Independent του Ηνωμένου Βασιλείου ανέφερε ότι μετά από μελέτες που απέδειξαν με ακρίβεια ότι η χρήση νεονικοτινοειδών εντομοκτόνων θέτει σε σοβαρό κίνδυνο όλα τα είδη μέλισσας, η ΕΕ έλαβε μέτρα για να απαγορεύσει τη χρήση τους σε όλα τα κράτη-μέλη.

Φυσικά, η τοξική βιομηχανία φυτοφαρμάκων είναι πάντα τρία βήματα μπροστά και έχει ήδη καταλήξει σε ένα νέο, "φιλικό" προς τη μέλισσα φυτοφάρμακο για να αντικαταστήσει τα επικίνδυνα προϊόντα της με νεονικοτινοειδή.

Το Science Daily ανακοίνωσε πρόσφατα ότι η Bayer AG έχει αναπτύξει ένα παρασιτοκτόνο που ονομάζεται Sivanto, το οποίο έχει το ενεργό συστατικό φλουπιραδιφουρόνη (flupyradifurone). Η Bayer ισχυρίζεται ότι αυτό το φυτοφάρμακο δεν θα είναι επιβλαβές για τις μέλισσες και μπορεί ακόμη και να εφαρμοστεί με ασφάλεια σε ανθοφόρα χωράφια. Διατίθεται στις ΗΠΑ από το 2015.

Μια ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Würzburg ξεκίνησε όμως να δοκιμάζει τους ισχυρισμούς της εταιρείας και διαπίστωσε ότι δεν είναι αλήθεια.

"Τα δεδομένα μας δείχνουν ότι ακόμα και οι μη θανατηφόρες δόσεις φλουπιραδιφουρόνης έχουν αρνητικό αντίκτυπο στη γεύση, τη μάθηση και τη δυνατότητα μνήμης των μελισσών", σημείωσε η επικεφαλής της μελέτης, Ricarda Scheiner.

Η ομάδα κατέληξε στα συμπεράσματά της μετά από μια σειρά δοκιμών που περιελάμβαναν τη δοκιμή της γευστικής αντίδρασης των μελισσών στη ζάχαρη, τον έλεγχο της όσφρησης και τη δοκιμή μνήμης. Προσδιόρισαν ότι μια μόνο δόση 1,2 μικρογραμμαρίων φλουπιραδιφουρόνης ήταν αρκετή για να μειώσει σημαντικά την «αντίληψη και την απόδοση μάθησης».

Ενώ η ομάδα πιστεύει ότι είναι απίθανο οι μέλισσες να έρθουν σε επαφή με τέτοιες υψηλές δόσεις στον «πραγματικό κόσμο», εάν φυσικά το προϊόν εφαρμοστεί σωστά, δεν υπάρχει εγγύηση ότι οι αγρότες θα το χρησιμοποιήσουν ακριβώς όπως ορίζεται. Και προειδοποιούν επίσης ότι κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για τις επιδράσεις στις μέλισσες όταν η φλουπιραδιφουρόνη προστίθεται σε ένα περιβάλλον που ήδη έχει κατάλοιπα από νεονικοτινοειδή.

Έτσι, ακόμη και προτού αντικαταστήσει επίσημα τα νεονικοτινοειδή ως προτιμώμενο φυτοφάρμακο, η φλουπιραδιφουρόνη έχει ήδη αποδειχθεί επικίνδυνη για τις μέλισσες. 

Υπάρχει πραγματικά μόνο μία λύση στο πρόβλημα: Να σταματήσει η χρήση γενικά αυτών των τοξικών χημικών και να χρησιμοποιηθούν τεχνάσματα που χρησιμοποιούν οι βιοκαλλιεργητές, όπως η ενίσχυση του εδάφους και η φύτευση συνοδών φυτών για τη μείωση των παρασίτων των καλλιεργειών.

Πηγές: ScienceDaily, Independent, NaturalNews, GreenPeace