Οι άνθρωποι που δημιουργούν την ψηφιακή τεχνολογία πληρώνουν δεκάδες χιλιάδες δολάρια για να την κρατήσουν μακριά από τις σχολικές αίθουσες των παιδιών τους. Την ίδια στιγμή, τα δημόσια σχολεία στρέφονται ολοένα περισσότερο στις οθόνες. Μήπως η ανθρώπινη εκπαίδευση μετατρέπεται σε προνόμιο των οικονομικά ισχυρών… και γιατί;

Οι δημιουργοί της τεχνολογίας επιλέγουν σχολεία χωρίς τεχνολογία; Στη Silicon Valley, την παγκόσμια πρωτεύουσα της τεχνολογικής καινοτομίας, αναπτύσσεται ένα εντυπωσιακό παράδοξο. Μηχανικοί λογισμικού, στελέχη εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης και εργαζόμενοι σε ψηφιακούς κολοσσούς επιλέγουν για τα παιδιά τους σχολεία που περιορίζουν δραστικά τις οθόνες. Ο German Gil, μηχανικός λογισμικού που έχει εργαστεί σε εταιρείες όπως το Netflix και το Facebook, περνά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας μπροστά σε υπολογιστές. Για την κόρη του, όμως, επέλεξε το ιδιωτικό σχολείο San Francisco Waldorf, όπου η μάθηση βασίζεται στο παιχνίδι, στη φύση, στη χειροτεχνία και στην άμεση ανθρώπινη επαφή.
Εκεί, αντί να εργάζονται σε Chromebooks, οι μαθητές μαθαίνουν ακόμη και να βιβλιοδετούν τα δικά τους βιβλία. Το κόστος; Περίπου 40.000 δολάρια ετησίως για το νηπιαγωγείο και σχεδόν 60.000 για το λύκειο. Σύμφωνα με πρόσφατο ρεπορτάζ της The Guardian, το ενδιαφέρον για τέτοιου είδους σχολεία αυξάνεται, ιδιαίτερα μεταξύ οικογενειών που εργάζονται στον τεχνολογικό τομέα.
Εδώ βρίσκεται η σημαντικότερη κοινωνική αντίφαση: όσο περισσότερο ψηφιοποιείται η μαζική εκπαίδευση, τόσο ακριβότερη γίνεται η εκπαίδευση που βασίζεται στην ανθρώπινη παρουσία. Στα αμερικανικά δημόσια σχολεία, οι ηλεκτρονικές συσκευές έχουν ενσωματωθεί στην καθημερινή διδασκαλία. Σύμφωνα με έρευνα εκπαιδευτικών που επικαλείται η Guardian, το 99% ανέφερε ότι οι μαθητές του λαμβάνουν σχολικές συσκευές, ενώ το 81% δήλωσε ότι η χρήση οθονών ξεκινά ήδη από το νηπιαγωγείο. Η πανδημία επιτάχυνε αυτή τη μετάβαση. Όμως, πολλές ψηφιακές εφαρμογές παρέμειναν στις αίθουσες ακόμη και μετά την επιστροφή στη διά ζώσης εκπαίδευση. Για τα εύπορα νοικοκυριά, η επιλογή είναι σχετικά απλή: μπορούν να πληρώσουν για μικρότερες τάξεις, περισσότερους εκπαιδευτικούς και δραστηριότητες χωρίς οθόνες. Για τις οικογένειες χαμηλότερου εισοδήματος, οι δυνατότητες είναι περιορισμένες.
Ο Jon Valant, ερευνητής εκπαιδευτικής πολιτικής, επισημαίνει ότι το μεγαλύτερο κόστος ενός σχολείου είναι το ανθρώπινο προσωπικό. Όταν οι προϋπολογισμοί περιορίζονται, η αντικατάσταση μέρους της εκπαιδευτικής εργασίας με τεχνολογία γίνεται οικονομικά ελκυστική. Έτσι διαμορφώνεται ο κίνδυνος μιας νέας ανισότητας: τα παιδιά των πλουσίων να εκπαιδεύονται κυρίως από ανθρώπους και τα παιδιά των φτωχότερων οικογενειών να περνούν περισσότερες ώρες μπροστά σε οθόνες.

Όταν η ανθρώπινη επαφή γίνεται πολυτέλεια
Οι ανησυχίες δεν αφορούν μόνο τον χρόνο έκθεσης στις οθόνες. Αγγίζουν την ίδια τη διαδικασία της μάθησης. Ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η ανάγνωση σε χαρτί μπορεί, σε ορισμένες συνθήκες, να ευνοεί την κατανόηση περισσότερο από την ανάγνωση σε οθόνη. Παράλληλα, οι ειδικοί υπογραμμίζουν τη σημασία της σχέσης μαθητή και εκπαιδευτικού, της συγκέντρωσης και της προσπάθειας που απαιτεί η ουσιαστική μάθηση. Η αντίδραση στη Silicon Valley δεν περιορίζεται στα ιδιωτικά σχολεία. Γονείς οργανώνονται και διεκδικούν αλλαγές στη δημόσια εκπαίδευση. Στο San Mateo περιορίστηκε η μεταφορά σχολικών Chromebooks στο σπίτι για τις μικρές τάξεις, ενώ στο Mountain View επανεξετάζεται η χρήση ψηφιακών εκπαιδευτικών εφαρμογών. Υπάρχει, ωστόσο, και ένα δεύτερο πρόβλημα. Όταν οι οικονομικά ισχυρές οικογένειες εγκαταλείπουν τα δημόσια σχολεία, ενδέχεται να αποσύρουν μαζί τους όχι μόνο οικονομικούς πόρους, αλλά και την κοινωνική επιρροή που θα μπορούσε να συμβάλει στη βελτίωσή τους. Η τεχνολογία μπορεί ασφαλώς να διευρύνει τις εκπαιδευτικές δυνατότητες. Το ζήτημα δεν είναι η πλήρης απόρριψή της, αλλά η χρήση της με παιδαγωγικά κριτήρια.
Το πραγματικό παράδοξο είναι ότι εκείνοι που γνωρίζουν καλύτερα τις δυνατότητες και τους περιορισμούς της ψηφιακής τεχνολογίας μπορούν να αγοράσουν για τα παιδιά τους κάτι ολοένα πιο πολύτιμο, δηλαδή εκπαίδευση με λιγότερη τεχνολογία και περισσότερη ανθρώπινη παρουσία. Και αυτό εγείρει ένα βαθύτερο ερώτημα: θα παραμείνει η ουσιαστική ανθρώπινη εκπαίδευση δημόσιο αγαθό ή θα εξελιχθεί σε ένα ακόμη προνόμιο που εξαρτάται από το οικογενειακό εισόδημα;
Το παράδοξο αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν εξετάσουμε τα επιστημονικά δεδομένα. Μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2018 διαπίστωσε ότι η ανάγνωση έντυπων κειμένων προσφέρει, κατά μέσο όρο, καλύτερη κατανόηση από την ανάγνωση σε οθόνη, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για πληροφοριακό υλικό. Μια νεότερη μετα-ανάλυση του 2026 επιβεβαίωσε ότι το χαρτί διατηρεί πλεονέκτημα, κυρίως όταν η ψηφιακή ανάγνωση απαιτεί συνεχή κύλιση. Παράλληλα, τα δεδομένα του ΟΟΣΑ συνδέουν την ψηφιακή απόσπαση προσοχής με χαμηλότερες σχολικές επιδόσεις. Η UNESCO προειδοποιεί ότι η ψηφιοποίηση, όταν δεν συνοδεύεται από κατάλληλη παιδαγωγική υποστήριξη, μπορεί να διευρύνει τις εκπαιδευτικές ανισότητες. Οι έρευνες αναδεικνύουν ένα κρίσιμο ερώτημα: γιατί η εκπαίδευση που επενδύει περισσότερο στον ανθρώπινο χρόνο, στη συγκέντρωση και στην άμεση σχέση μαθητή και δασκάλου τείνει να παρουσιάζεται ως πολυτέλεια που μπορούν να αγοράσουν οι οικονομικά ισχυρότεροι;

Αναφορές

1. Delgado P. et al. (2018). Don't throw away your printed books: A meta-analysis on the effects of reading media on reading comprehension. Educational Research Review, Elsevier. DOI: 10.1016/j.edurev.2018.09.003.
2. Furenes M. I., Kucirkova N., Bus A. G. (2021). A Comparison of Children's Reading on Paper Versus Screen: A Meta-Analysis. Review of Educational Research, American Educational Research Association. DOI: 10.3102/0034654321998074.
3. Clinton-Lisell V., Litzinger C. (2026). Decoding digital reading: A network meta-analysis of comprehension across devices. Education and Information Technologies, Springer Nature. DOI: 10.1007/s10639-025-13843-8.
4. OECD (2023). PISA 2022 Results (Volume II): Learning During – and From – Disruption. Organisation for Economic Co-operation and Development. Επίσημη έκθεση.
5. UNESCO (2023). Global Education Monitoring Report 2023: Technology in Education – A Tool on Whose Terms? United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. Επίσημη έκθεση.

Πηγή: Robin Buller (27 Οκτωβρίου 2026), Silicon Valley parents want the tech they help build out of their children’s schools, The Guardian.

Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life.

Πολύ πρόσφατα είδα την συνέντευξη ενός ηθοποιού ο οποίος παίζει τον ρόλο του παπά σε μία δημοφιλή ελληνική σειρά της τηλεόρασης. Σε κάποιο σημείο του λόγου του ανέφερε ότι οι άνθρωποι που τον συναντούν στο δρόμο ακόμα και αν φορά βερμούδα, σαγιονάρες και t-shirt, του φιλούν το χέρι και του ζητούν την ευλογία του. Αυτή η αναφορά από έναν άνθρωπο της οθόνης είναι πολύ χαρακτηριστική για το πού βρίσκεται η κατάσταση της συνείδησης του σύγχρονου ανθρώπου. Κάπου ανάμεσα στην τηλεοπτική και φυσική πραγματικότητα.

Αυτή η διαστροφή της συνείδησης του ανθρώπου ξεκινάει να συμβαίνει περίπου εκατό χρόνια πριν, με την γέννηση του κινηματογράφου. Ο κινηματογράφος είναι το θεμέλιο αυτής της διαστροφής. Η εμπειρία αυτή καθ’ αυτή του να δεις κινηματογράφο είναι αξεπέραστα καθηλωτική. Απευθύνεται στην ανώτερη των αισθήσεων, την όραση, και καθηλώνει απόλυτα την συνείδηση. Οι άνθρωποι (ηθοποιοί) και τα δρώμενα στις κινηματογραφικές οθόνες αποκτούν αξεπέραστη δύναμη και φήμη. Γίνονται τα πρότυπα ζωής για όλους τους ανθρώπους που μπορούν να έχουν πρόσβαση στις κινηματογραφικές οθόνες. Έτσι έχουμε ηθοποιούς και μουσικούς να γίνονται οι πιο διάσημοι άνθρωποι στον πλανήτη. Το φαινόμενο αυτό που ξεκινάει με τον κινηματογράφο αποτελεί το θεμέλιο της διαστροφής της συνείδησης του σύγχρονου ανθρώπου.

Αυτοί που θέλουν να ελέγξουν τον άνθρωπο και να τον χρησιμοποιήσουν για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους, γνωρίζουν ότι αυτό πρέπει να γίνει μέσα απ’ τον έλεγχο της συνείδησης. Έτσι με την γέννηση του κινηματογράφου, βλέπουν μία θαυμάσια ευκαιρία για να ελέγξουν αυτή την εξελισσόμενα διεστραμμένη συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου. Είναι ξεκάθαρο πως ο Χίτλερ είναι από τους πρώτους ανθρώπους της εξουσίας που αντιλήφθηκαν την σημασία αυτού του νέου μέσου που ονομάστηκε κινηματογράφος. Χρησιμοποίησε κατά κόρον τον κινηματογράφο για την διάχυση της φασιστικής του προπαγάνδας και πέτυχε εξαιρετικά αποτελέσματα, αφού κατάφερε με την επίμονη προπαγάνδα του να διαστρέψει την συνείδηση του Γερμανικού λαού και να στρέψει τους Γερμανούς ενάντια σ’ όλο τον κόσμο. Στην φρικιαστική ιστορία του Β’ παγκοσμίου πολέμου, ο κινηματογράφος του Χίτλερ έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο. Έτσι οι άνθρωποι της εξουσίας άρχισαν να καταλαβαίνουν την δύναμη του κινηματογράφου και της οθόνης.
Αργότερα ήρθε η τηλεόραση και ο κινηματογράφος μπήκε στα σπίτια μας. Όχι μόνο αυτό αλλά άρχισε να διεκδικεί όλο και περισσότερο από τον χρόνο μας. Οι δικές μου παιδικές μνήμες από τους γονείς και την οικογένειά μου είναι οι ώρες που τρώμε στο τραπέζι και οι ώρες που βλέπουμε τηλεόραση. Εκείνη την πρωτόλεια τηλεόραση της Υ.Ε.Ν.Ε.Δ. και της Ε.Ρ.Τ.
Ήδη με την τηλεόραση, η διαστροφή που ξεκίνησε με τον κινηματογράφο (θα προσέθετα και με το ραδιόφωνο), αποκτάει κολοσσιαίες διαστάσεις. Είναι ξεκάθαρο πια, ήδη από την δεκαετία του 1980 (εδώ στην Ελλάδα, στην Αμερική από πολύ νωρίτερα), ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να πιστεύουν περισσότερο στην τηλεόραση παρά στα μάτια τους.
Δεν ήταν ανάγκη δηλαδή να έρθουν τα smartphone για να αποτελειώσουν την ήδη ποδοπατημένη και διεστραμμένη συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου. Ήδη η δουλειά είχε συντελεστεί με την τηλεόραση στα σπίτια μας.
Το smartphone είναι πλέον το αποτελείωμα της διαστροφής της συνείδησης του σύγχρονου ανθρώπου. Εγκλωβίζει απόλυτα και τελεσίδικα την συνείδηση. Είναι συνέχεια αναμμένο και γνωρίζουμε πόσο απελπίζονται οι άνθρωποι όταν τελειώσει η μπαταρία. Η προσοχή του σύγχρονου ανθρώπου είναι διαρκώς στραμμένη σ’ αυτό. Ακόμα και την πιο ιδιαίτερη κατάσταση στην ζωή του φαίνεται πως την ζει όχι για να την ζήσει, αλλά για να την καταγράψει στο smartphone του.
Ο σύγχρονος άνθρωπος μόνο αυτό που προβάλλει το smartphone του ως αλήθεια και ως πραγματικότητα, μπορεί ν’ αποδεχθεί. Καμία φυσική πραγματικότητα δεν μπορεί να τον αποσπάσει από την εικονική πραγματικότητα της οθόνης του κινητού του.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο συμβαίνουν όλα όσα συμβαίνουν στον σύγχρονο άνθρωπο. Η ψευτοπανδημία και ο υποχρεωτικός εμβολιασμός, ήταν ακραίες ενέργειες των ανθρώπων της εξουσίας για να ελέγξουν τον βαθμό διαστροφής και υποταγής της συνείδησης του σύγχρονου ανθρώπου στις οθόνες. Και βέβαια διαπίστωσαν ότι ο άνθρωπος πια δεν πιστεύει ούτε στα μάτια του, ούτε στα αυτιά του, ούτε στις αισθήσεις του, έχει αποκοπεί πλήρως από την αλήθεια και την φυσική πραγματικότητα και πιστεύει απόλυτα και τελεσίδικα στις οθόνες.
Δεν ξέρω αν υπάρχει ελπίδα διαφυγής απ’ αυτήν την κατάσταση διαστροφής και παρέκκλισης της συνείδησης του σύγχρονου ανθρώπου. Είναι λυπηρό να βλέπεις αυτή την κατάντια. Τουλάχιστον ας έχουμε επίγνωση της κατάστασής μας και ίσως αυτό συμβάλλει στο να αλλάξει κάτι. Εκείνο το οποίο προτείνω ανεπιφύλακτα προς όλους είναι επαφή με την φύση, παρατήρηση των φυσικών φαινομένων με τις αισθήσεις μας και απομάκρυνση από τα κινητά και τις οθόνες.

Ο Αλέξανδρος Τηλικίδης αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Ιατρικής της Πάτρας. Έλαβε την ιατρική ειδικότητα της Φυσικής Ιατρικής και Αποκατάστασης το 2001. Ξεκίνησε τις σπουδές του στο βελονισμό το 1994 στην Αθήνα. Το 1996 σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής στο Tianjin της Κίνας, Βασική Θεωρία της Παραδοσιακής Κινέζικης Ιατρικής, βελονισμό και Κινέζικη Βοτανοθεραπεία. Από το 1997 ασκεί τον βελονισμό και την Κινέζικη Βοτανοθεραπεία στην Αθήνα και διδάσκει τη βασική θεωρία της Παραδοσιακής Κινέζικης ιατρικής, βελονισμό και Κινέζικη Βοτανοθεραπεία. Το 2004 ίδρυσε την ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ & ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΚΙΝΕΖΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, με στόχο την διάδοση και προώθηση της παραδοσιακής κινέζικης ιατρικής και τον συγκερασμό της Π.Κ.Ι. με την Αρχαία Ελληνική Ιατρική.