Δεν επηρεάζει τον άνθρωπο μόνο αυτό που συμβαίνει, αλλά και αυτό που περιμένει ότι θα συμβεί. Η σύγχρονη έρευνα γύρω από το λεγόμενο nocebo effect δείχνει ότι ο φόβος, η αρνητική προσδοκία και το συνεχές ψυχικό στρες μπορούν να αφήσουν πραγματικό αποτύπωμα στο σώμα.

Για πολλά χρόνια η ιατρική ενδιαφέρθηκε κυρίως για το placebo effect, για εκείνη δηλαδή τη διαδικασία όπου η πίστη, η εμπιστοσύνη ή η θετική προσδοκία φαίνεται να βοηθούν θεραπευτικά τον οργανισμό. Το nocebo, το αντίθετο φαινόμενο, έμεινε περισσότερο στη σκιά. Σήμερα όμως η έρευνα δείχνει ότι ίσως είναι εξίσου ισχυρό. Άνθρωποι εμφανίζουν πονοκέφαλο, ναυτία, πόνο ή εξάντληση όχι επειδή υπάρχει απαραίτητα κάποια βιολογική βλάβη, αλλά επειδή προηγήθηκε μια έντονη εσωτερική αναμονή κινδύνου. Ο οργανισμός αντιδρά σαν να έχει ήδη συμβεί κάτι επιβλαβές. Σε πειραματικές μελέτες, ασθενείς εμφάνισαν παρενέργειες από εντελώς αδρανείς ουσίες όταν τους αναφέρθηκε ότι πιθανόν να νιώσουν δυσφορία. Άλλοι παρουσίασαν αναπνευστική δυσκολία ενώ είχαν εκτεθεί απλώς σε υδρατμό, επειδή πίστεψαν ότι εισπνέουν κάποιο ερεθιστικό παράγοντα.

Το σώμα φαίνεται να «διαβάζει» τον φόβο.
Η ιδέα αυτή κάποτε θεωρούνταν υπερβολικά ψυχολογική για να ληφθεί σοβαρά υπόψη από τη βιοϊατρική σκέψη. Σήμερα όμως η ψυχο-νευρο-ανοσολογία και οι νεότερες μελέτες πάνω στο στρες δείχνουν ότι οι προσδοκίες επηρεάζουν ορμονικές αποκρίσεις, φλεγμονώδεις μηχανισμούς, ακόμη και την εμπειρία του πόνου.
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πόσο εύφορο έδαφος δημιουργεί η σύγχρονη εποχή για τέτοια φαινόμενα. Ο άνθρωπος ζει μέσα σε μια συνεχή ροή πληροφοριών που σχεδόν πάντοτε περνούν μέσα από τον φόβο: νέες απειλές, ασθένειες, παρενέργειες, γενετικοί κίνδυνοι, περιβαλλοντικές καταστροφές, διαρκείς προειδοποιήσεις για το σώμα. Η υγεία σταδιακά μετατρέπεται σε κατάσταση επιφυλακής. Και έτσι φυσιολογικά γεννιέται ένα λεπτό αλλά ουσιαστικό ερώτημα: πόσο θεραπεύεται πραγματικά ένας άνθρωπος όταν το ψυχικό του περιβάλλον τον οδηγεί αδιάκοπα σε εσωτερική ανασφάλεια; Αυτό δεν σημαίνει φυσικά ότι οι ασθένειες είναι «φανταστικές». Ούτε ότι κάθε σύμπτωμα έχει ψυχολογική προέλευση. Το nocebo δεν ακυρώνει τη βιολογία. Δείχνει όμως ότι η βιολογία δεν λειτουργεί απομονωμένη από τη συνείδηση και την ψυχική ζωή.
Ο τρόπος που ένας γιατρός ανακοινώνει μια διάγνωση, ο τρόπος που περιγράφονται οι πιθανές παρενέργειες, ακόμη και η γλώσσα των media, φαίνεται πως συμμετέχουν πιο ενεργά στην ανθρώπινη υγεία απ’ όσο πιστεύαμε.
Η ολιστική ιατρική προσπάθησε εδώ και δεκαετίες να διατηρήσει αυτή την εικόνα του ανθρώπου ως ενιαία. Δηλαδή όχι μόνο ως σώμα βιοχημικών αντιδράσεων, αλλά ως ύπαρξη στην οποία το ψυχικό κλίμα, οι σχέσεις, η ελπίδα, η αγωνία και η εσωτερική στάση επιδρούν οργανικά.
Μέσα σε αυτή την προοπτική, η θεραπεία δεν αφορά αποκλειστικά την καταπολέμηση της νόσου. Αφορά και τη δημιουργία ενός διαφορετικού εσωτερικού χώρου μέσα στον άνθρωπο, ενός χώρου όπου το σώμα δεν ζει διαρκώς υπό το καθεστώς φόβου.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας να μην είναι μόνο η εύρεση νέων θεραπειών, αλλά και η αποκατάσταση μιας πιο ανθρώπινης σχέσης με την ίδια την έννοια της υγείας.

Βασισμένο σε πρόσφατο άρθρο της The Guardian για το φαινόμενο nocebo και τις νεότερες έρευνες γύρω από τη σχέση ψυχής και σώματος.