Από το τέλος του 2026, όλα τα μη ολικής άλεσης άλευρα σίτου στο Ηνωμένο Βασίλειο θα πρέπει υποχρεωτικά να εμπλουτίζονται με φυλλικό οξύ, σύμφωνα με νέα κυβερνητική νομοθεσία. Το μέτρο αφορά τόσο τα συμβατικά όσο και τα βιολογικά άλευρα και αποσκοπεί στη μείωση των περιστατικών ανωμαλιών του νευρικού σωλήνα στα νεογνά, οι οποίες σχετίζονται με έλλειψη φυλλικού οξέος κατά την εγκυμοσύνη.
Η πρωτοβουλία αυτή εντάσσεται στη λογική της «προληπτικής ενίσχυσης» βασικών τροφίμων, ώστε να καλύπτονται διατροφικά κενά σε επίπεδο πληθυσμού. Ωστόσο, η απόφαση επαναφέρει ένα κρίσιμο ερώτημα: αποτελεί ο υποχρεωτικός εμπλουτισμός τη σωστή μακροπρόθεσμη λύση ή απλώς διορθώνει επιφανειακά ένα πρόβλημα που έχει βαθύτερες διατροφικές και κοινωνικές ρίζες;
Τι προβλέπει η νέα ρύθμιση και το σκεπτικό της δημόσιας υγείας
Η νομοθεσία αφορά τα μη ολικής άλεσης άλευρα από κοινό σιτάρι (Triticum aestivum). Ήδη τα συγκεκριμένα άλευρα εμπλουτίζονται υποχρεωτικά με ασβέστιο, σίδηρο, νιασίνη και θειαμίνη, και πλέον προστίθεται και το φολικό οξύ. Αν και τα βιολογικά πρότυπα κανονικά αποτρέπουν τον εμπλουτισμό -καθώς προάγουν την ελάχιστη επεξεργασία και τη διατήρηση της φυσικής σύστασης των τροφίμων- επιτρέπουν εξαιρέσεις όταν ο εμπλουτισμός επιβάλλεται από την κρατική νομοθεσία.
Το φολικό οξύ είναι η συνθετική μορφή της βιταμίνης Β9 (φυλλικό οξύ) και είναι απαραίτητο για τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό και τη σωστή ανάπτυξη του εμβρύου. Η ανεπάρκειά του κατά τα πρώτα στάδια της κύησης έχει συσχετιστεί με σοβαρές συγγενείς ανωμαλίες. Σε επίπεδο πληθυσμού, ο εμπλουτισμός βασικών τροφίμων θεωρείται ένας αποτελεσματικός τρόπος μείωσης του κινδύνου, ιδίως σε κοινωνικές ομάδες που δεν λαμβάνουν επαρκή διατροφική καθοδήγηση ή συμπληρώματα. Ωστόσο, η πολιτική αυτή βασίζεται στην παραδοχή ότι η διατροφή του γενικού πληθυσμού δεν μπορεί να βελτιωθεί επαρκώς μέσω εκπαίδευσης, πρόσβασης σε ποιοτικές τροφές και ενίσχυσης της διατροφικής κουλτούρας.
Η κριτική προσέγγιση και ποια προϊόντα εξαιρούνται
Οργανισμοί του χώρου της βιολογικής γεωργίας έχουν εκφράσει επιφυλάξεις. Τονίζουν ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην έλλειψη εμπλουτισμού, αλλά στην υπερβολική επεξεργασία των δημητριακών, η οποία οδηγεί σε σημαντική απώλεια φυσικών θρεπτικών στοιχείων. Η εκτεταμένη άλεση και η επεξεργασία αφαιρούν το πίτουρο και το φύτρο του σιταριού (τμήματα πλούσια σε βιταμίνες, μέταλλα και φυτικές ίνες). Έτσι, το τελικό προϊόν απαιτεί «διόρθωση» μέσω προσθήκης συνθετικών μικροθρεπτικών συστατικών. Η εναλλακτική προσέγγιση θα ήταν η ενίσχυση της κατανάλωσης φυσικών πηγών φυλλικών ενώσεων: πράσινα φυλλώδη λαχανικά, εσπεριδοειδή, όσπρια και ψωμί ολικής άλεσης.
Αξιοσημείωτο είναι ότι μικροί παραδοσιακοί μύλοι που παράγουν λιγότερους από 500 μετρικούς τόνους ετησίως εξαιρούνται από την υποχρέωση προσθήκης φολικού οξέος. Επίσης, δεν υπόκεινται στον εμπλουτισμό: Άλευρα ολικής άλεσης, Άλευρα χωρίς γλουτένη, Άλευρα από άλλα είδη σίτου, όπως spelt ή durum, προϊόντα μικρών αρτοποιών και παραδοσιακών μύλων. Για τον συνειδητοποιημένο καταναλωτή, αυτές οι επιλογές αποτελούν έναν τρόπο διατήρησης της φυσικής σύστασης των τροφίμων.
Ένα βαθύτερο ερώτημα
Το ζήτημα του εμπλουτισμού αγγίζει τον πυρήνα της σύγχρονης διατροφικής πολιτικής: Θέλουμε να διορθώνουμε βιομηχανικά τα θρεπτικά κενά ή να επανασχεδιάσουμε το διατροφικό μας μοντέλο; Ο υποχρεωτικός εμπλουτισμός μπορεί να προσφέρει βραχυπρόθεσμο όφελος σε ευάλωτες ομάδες. Ωστόσο, δεν υποκαθιστά την ανάγκη για πρόσβαση σε ποιοτικά, ελάχιστα επεξεργασμένα τρόφιμα και για μια κουλτούρα διατροφικής παιδείας που ξεκινά από το σχολείο.
Η πρόκληση δεν είναι απλώς να προσθέσουμε θρεπτικά συστατικά σε ένα προϊόν. Η πρόκληση είναι να επαναφέρουμε τη διατροφική ακεραιότητα στο ίδιο το τρόφιμο.
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα με τον εμπλουτισμό φολικού οξέος
Σε αντίθεση με χώρες όπως οι ΗΠΑ ή ορισμένες στη Λατινική Αμερική όπου ο εμπλουτισμός άλευρου με φολικό οξύ είναι υποχρεωτικός και έχει μετρήσιμα οφέλη στη μείωση ανωμαλιών του νευρικού σωλήνα, στην Ελλάδα δεν υπάρχει υποχρεωτική πολιτική εμπλουτισμού άλευρου με φολικό οξύ σε εθνικό επίπεδο, ακόμη. Σε γενικές γραμμές, τα τρόφιμα με προσθήκη βιταμινών ή μετάλλων στην ελληνική αγορά έχουν ως βάση εκούσια πολιτική της βιομηχανίας ή ειδικές περιπτώσεις ενίσχυσης, όχι νομοθετική επιβολή από την Πολιτεία ή τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό [1]. Food Fortification Initiative
Για την Ελλάδα δεν υπάρχει ξεκάθαρη νομοθετική υποχρέωση να εμπλουτίζονται τα βασικά άλευρα με φολικό οξύ (ούτε ολόκληρο το άλευρο ούτε μη ολικής άλεσης), ούτε στο πλαίσιο ΕΕ ούτε σε εθνικό επίπεδο. Αντίθετα, η ευρωπαϊκή πολιτική γενικά διστάζει να εφαρμόσει υποχρεωτικό εμπλουτισμό σε τρόφιμα-βάση, και μέχρι πρόσφατα η μόνη χώρα της ΕΕ με υποχρεωτικό εμπλουτισμό ήταν η Μολδαβία ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο σχεδιάζει να προσθέσει φολικό οξύ στο άλευρο το 2026 με σχετικούς κανονισμούς [2] . Folic Acid and Neural Tube Defects
Λύση ή υπεραπλούστευση;
Παρότι η γνώση ότι η λήψη φολικού οξέος πριν και στην αρχή της εγκυμοσύνης μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο νευροσωλιακών ανωμαλιών είναι καλά τεκμηριωμένη, η ιδέα του μαζικού εμπλουτισμού τροφίμων με το συνθετικό αυτό συστατικό παραμένει αμφιλεγόμενη και δεν έχει γίνει δεκτή ευρέως στην Ευρώπη. Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι η απλή προσθήκη φολικού οξέος σε βασικά τρόφιμα δεν ήταν αρκετή για να μειώσει ουσιαστικά τα ποσοστά αυτών των ανωμαλιών, και οι συστάσεις για συμπληρώματα πριν τη σύλληψη δεν εφαρμόζονται επαρκώς στη ζωή των περισσότερων γυναικών. [2]
Ταυτόχρονα, η περίπλοκη βιοχημεία του φυλλικού οξέος και οι συζητούμενοι, αλλά όχι πλήρως κατανοητοί, κίνδυνοι από υψηλή πρόσληψη του συνθετικού φολικού (όπως η πιθανότητα να καλύπτει διατροφικές ανεπάρκειες άλλων βιταμινών ή να προκαλεί ανεπιθύμητα μεταβολικά φαινόμενα), υπογραμμίζουν ότι ο εμπλουτισμός τροφίμων δεν είναι απλώς μια «ανώδυνη» λύση. [3]
Με άλλα λόγια, η πολιτική του υποχρεωτικού εμπλουτισμού τροφίμων με φολικό οξύ συνεχίζει να γεννά ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητά της, την πραγματική προστασία του πληθυσμού και τους πιθανούς κινδύνους για την υγεία, και κάθε τέτοια απόφαση θα πρέπει να λαμβάνεται με μεγάλη προσοχή, βάσει πλήρους αξιολόγησης όλων των δεδομένων.
Αναφορές
- Europe - Food Fortification Initiative
- Folic Acid and Neural Tube Defects
- Intended and Unintended Benefits of Folic Acid Fortification—A Narrative Review - Foods 2023, 12(8), 1612; https://doi.org/10.3390/foods12081612
