Η καρδιά χτυπά αδιάκοπα, η αναπνοή προσαρμόζεται στις ανάγκες του οργανισμού, η πέψη ενεργοποιείται μετά από κάθε γεύμα και η αρτηριακή πίεση μεταβάλλεται συνεχώς, χωρίς να χρειάζεται να το σκεφτούμε. Πίσω από όλες αυτές τις ζωτικές λειτουργίες βρίσκεται το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα (Autonomic Nervous System, ANS), ένα πολύπλοκο δίκτυο που ρυθμίζει αυτόματα τη λειτουργία των οργάνων και συμβάλλει στη διατήρηση της εσωτερικής ισορροπίας του οργανισμού.
Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα έχει αυξηθεί σημαντικά. Πλέον γνωρίζουμε ότι δεν επηρεάζει μόνο την καρδιακή λειτουργία ή την αρτηριακή πίεση, αλλά συμμετέχει ενεργά στη ρύθμιση του μεταβολισμού, της πέψης, της ανοσολογικής απόκρισης, του ύπνου και της προσαρμογής του οργανισμού στο στρες. Παράλληλα, η δυσλειτουργία του έχει συσχετιστεί με πλήθος χρόνιων παθήσεων, όπως η αρτηριακή υπέρταση, ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, η παχυσαρκία και τα λειτουργικά γαστρεντερικά νοσήματα.
Το στρες αποτελεί φυσιολογικό μηχανισμό επιβίωσης και δεν είναι από μόνο του επιβλαβές. Όταν όμως η ενεργοποίηση του οργανισμού παρατείνεται ή η επαναφορά στην κατάσταση ηρεμίας δεν γίνεται αποτελεσματικά, μπορεί να επηρεαστούν σταδιακά πολλαπλά συστήματα του σώματος.
Κατανοώντας καλύτερα πώς λειτουργεί αυτό το «αόρατο» δίκτυο και πώς συμβάλλει στη διατήρηση της ομοιόστασης, μπορούμε να αντιληφθούμε γιατί η ισορροπία του είναι τόσο σημαντική για τη συνολική υγεία.

Τι είναι το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα;
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα (ΑΝΣ) αποτελεί τμήμα του περιφερικού νευρικού συστήματος και ρυθμίζει αυτόματα λειτουργίες που πραγματοποιούνται χωρίς τη συνειδητή συμμετοχή μας. Ελέγχει, μεταξύ άλλων, τον καρδιακό ρυθμό, την αρτηριακή πίεση, την αναπνοή, την πέψη, τη θερμοκρασία του σώματος, τη λειτουργία της ουροδόχου κύστης και την έκκριση πολλών ορμονών.
Λειτουργεί αδιάκοπα, λαμβάνοντας πληροφορίες τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό περιβάλλον και προσαρμόζοντας τη κατάλληλα δραστηριότητα των οργάνων ώστε να διατηρείται η ομοιόσταση, δηλαδή η δυναμική ισορροπία που επιτρέπει στον οργανισμό να ανταποκρίνεται στις συνεχώς μεταβαλλόμενες ανάγκες του.
Για να επιτύχει αυτή την ισορροπία, το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα βασίζεται κυρίως στη συνεργασία δύο συγκεκριμένων κλάδων, του συμπαθητικού και του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, ενώ σημαντικό ρόλο φαίνεται να διαδραματίζει και το εντερικό νευρικό σύστημα, δηλαδή το εξειδικευμένο δίκτυο νευρώνων που ελέγχει πολλές λειτουργίες του γαστρεντερικού σωλήνα. Τα τρία αυτά συστήματα βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία και συνεργάζονται ώστε ο οργανισμός να προσαρμόζεται αποτελεσματικά στις απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό: δύο συστήματα που συνεργάζονται
Αν και συχνά παρουσιάζονται ως δύο αντίθετα συστήματα, το συμπαθητικό και το παρασυμπαθητικό δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά. Αποτελούν δύο μηχανισμούς που αλληλοσυμπληρώνονται και συνεργάζονται συνεχώς, προσαρμόζοντας τη λειτουργία του οργανισμού στις ανάγκες κάθε στιγμής.

Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα: προετοιμάζοντας τον οργανισμό για δράση
Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα ενεργοποιείται όταν ο οργανισμός χρειάζεται να ανταποκριθεί άμεσα σε μια πρόκληση, είτε πρόκειται για έντονη σωματική άσκηση, μια απαιτητική κατάσταση ή έναν πραγματικό κίνδυνο. Μέσω της απελευθέρωσης κατεχολαμινών, όπως η αδρεναλίνη και η νοραδρεναλίνη, προκαλεί μια σειρά φυσιολογικών προσαρμογών:

• αύξηση της καρδιακής συχνότητας και της αρτηριακής πίεσης
• διαστολή των βρόγχων για καλύτερη οξυγόνωση
• κινητοποίηση των ενεργειακών αποθεμάτων, όπως είναι η γλυκόζη και τα λιπαρά οξέα
• προσωρινή μείωση της δραστηριότητας του πεπτικού συστήματος

Οι αλλαγές αυτές δεν είναι παθολογικές. Αντίθετα, αποτελούν έναν απαραίτητο μηχανισμό που επιτρέπει στον οργανισμό να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στις αυξημένες απαιτήσεις.

Το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα: αποκατάσταση και εξοικονόμηση ενέργειας
Μετά το τέλος της πρόκλησης, αναλαμβάνει κυρίως το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα. Βασικός εκπρόσωπός του είναι το πνευμονογαστρικό νεύρο (vagus nerve), το οποίο συνδέει τον εγκέφαλο με πολλά ζωτικά όργανα.
Η ενεργοποίησή του συμβάλλει στη μείωση της καρδιακής συχνότητας, στην αποκατάσταση της φυσιολογικής αρτηριακής πίεσης, στην ενίσχυση της πέψης και της κινητικότητας του εντέρου, καθώς και στην εξοικονόμηση ενέργειας και την υποστήριξη των διαδικασιών επιδιόρθωσης των ιστών. Για τον λόγο αυτό, το παρασυμπαθητικό συνδέεται συχνά με την κατάσταση «ανάπαυσης και πέψης» (rest and digest).
Ωστόσο, ούτε το παρασυμπαθητικό λειτουργεί συνεχώς ούτε θα ήταν επιθυμητό να κυριαρχεί μόνιμα. Ένας οργανισμός που δεν μπορεί να ενεργοποιήσει επαρκώς το συμπαθητικό σύστημα όταν χρειάζεται δυσκολεύεται επίσης να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.

Η σημασία της προσαρμογής
Αυτό που χαρακτηρίζει έναν υγιή οργανισμό δεν είναι η συνεχής επικράτηση του συμπαθητικού ή του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, αλλά η ικανότητα να εναλλάσσεται αποτελεσματικά μεταξύ των δύο. Το σώμα χρειάζεται να ενεργοποιείται όταν απαιτείται και, εξίσου σημαντικό, να επανέρχεται γρήγορα σε κατάσταση ανάπαυσης και αποκατάστασης.
Η συνεχής αυτή προσαρμογή επιτρέπει τη διατήρηση της ομοιόστασης, δηλαδή της εσωτερικής ισορροπίας του οργανισμού παρά τις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις της καθημερινότητας. Όταν όμως η ενεργοποίηση του συστήματος παρατείνεται και η επαναφορά καθυστερεί, αυξάνεται σταδιακά το λεγόμενο αλλοστατικό φορτίο (από την αλλόσταση, δηλαδή τη φυσιολογική διαδικασία προσαρμογής του οργανισμού στο στρες και στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος), δηλαδή η «βιολογική φθορά» που προκαλείται από τη χρόνια προσπάθεια του οργανισμού να προσαρμόζεται.
Η ικανότητα του οργανισμού να ενεργοποιείται όταν χρειάζεται και να ανακτά αποτελεσματικά την ισορροπία του αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη διατήρηση της συνολικής υγείας. Αντίθετα, όταν αυτή η ισορροπία διαταράσσεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να επηρεαστούν πολλαπλά βιολογικά συστήματα, όπως το καρδιαγγειακό, το μεταβολικό, το πεπτικό και το ανοσοποιητικό.

Όταν η ισορροπία διαταράσσεται: πώς επηρεάζεται ο οργανισμός
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα είναι σχεδιασμένο να ενεργοποιείται και να απενεργοποιείται συνεχώς, ανάλογα με τις ανάγκες του οργανισμού. Όταν όμως η ισορροπία μεταξύ συμπαθητικού και παρασυμπαθητικού διαταράσσεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι επιδράσεις δεν περιορίζονται σε ένα μόνο όργανο. Αντίθετα, επηρεάζουν πολλαπλά βιολογικά συστήματα που λειτουργούν αλληλεξαρτώμενα.
Η παρατεταμένη αυξημένη δραστηριότητα του συμπαθητικού νευρικού συστήματος, σε συνδυασμό με μειωμένη παρασυμπαθητική δραστηριότητα, έχει συσχετιστεί με δυσμενείς μεταβολές στη λειτουργία της καρδιάς, του μεταβολισμού, του γαστρεντερικού συστήματος, αλλά και της ανοσολογικής απόκρισης. Πρόκειται για ένα πεδίο ιδιαίτερα έντονης επιστημονικής έρευνας, καθώς φαίνεται ότι η δυσλειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος δεν αποτελεί μόνο συνέπεια πολλών χρόνιων νοσημάτων, αλλά ενδέχεται να συμβάλλει και στην εξέλιξή τους.

Καρδιά και αγγεία
Η καρδιά αποτελεί ένα από τα όργανα που επηρεάζονται περισσότερο από τη δραστηριότητα του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος. Το συμπαθητικό αυξάνει τον καρδιακό ρυθμό και τη δύναμη σύσπασης της καρδιάς όταν απαιτείται μεγαλύτερη παροχή αίματος, ενώ το παρασυμπαθητικό συμβάλλει στην επαναφορά του οργανισμού σε κατάσταση ηρεμίας.
Όταν η ισορροπία αυτή διαταράσσεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να αυξηθεί η αρτηριακή πίεση, να επιβαρυνθεί η λειτουργία των αγγείων και να μειωθεί η μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (Heart Rate Variability ή HRV), ένας δείκτης που αντανακλά την ικανότητα του οργανισμού να προσαρμόζεται αποτελεσματικά στις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις του περιβάλλοντος.

Μεταβολισμός και ορμονική ισορροπία
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα συμμετέχει ενεργά στη ρύθμιση του ενεργειακού μεταβολισμού. Μέσω της αλληλεπίδρασής του με το ενδοκρινικό σύστημα επηρεάζει την έκκριση ορμονών, τον μεταβολισμό της γλυκόζης, την αξιοποίηση των λιπαρών οξέων και την αποθήκευση ενέργειας.
Η χρόνια ενεργοποίηση του άξονα του στρες μπορεί να συνοδεύεται από αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης και διαταραχή της ευαισθησίας στην ινσουλίνη, γεγονός που έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης μεταβολικού συνδρόμου και σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Παράλληλα, φαίνεται ότι επηρεάζονται και οι ορμόνες που σχετίζονται με την πείνα και τον κορεσμό, γεγονός που μπορεί να συμβάλλει σε μεταβολές της όρεξης και του σωματικού βάρους.

Έντερο και ανοσοποιητικό σύστημα
Η επικοινωνία μεταξύ εγκεφάλου και εντέρου (gut-brain axis) αποτελεί ένα από τα πιο ενεργά πεδία της σύγχρονης βιοϊατρικής έρευνας. Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα ρυθμίζει την κινητικότητα του εντέρου, την έκκριση πεπτικών υγρών, τη διαπερατότητα του εντερικού φραγμού και την αιμάτωση του γαστρεντερικού σωλήνα.
Παράλληλα, μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου, συμμετέχει στην αμφίδρομη επικοινωνία μεταξύ εγκεφάλου, εντερικού νευρικού συστήματος και μικροβιώματος. Η διαταραχή αυτής της επικοινωνίας έχει συσχετιστεί με λειτουργικές διαταραχές του πεπτικού συστήματος, όπως το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, ενώ παράλληλα φαίνεται να επηρεάζει και τη ρύθμιση της φλεγμονώδους απόκρισης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο λεγόμενος χολινεργικός αντιφλεγμονώδης μηχανισμός, μέσω του οποίου το πνευμονογαστρικό νεύρο συμβάλλει στον έλεγχο της παραγωγής προφλεγμονωδών κυτοκινών. Αν και ο μηχανισμός αυτός εξακολουθεί να μελετάται, αναδεικνύει τον στενό διάλογο μεταξύ νευρικού και ανοσοποιητικού συστήματος.

Ύπνος, διάθεση και γνωστική λειτουργία
Η λειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος μεταβάλλεται φυσιολογικά κατά τη διάρκεια του 24ώρου. Κατά τον νυχτερινό ύπνο επικρατεί φυσιολογικά η παρασυμπαθητική δραστηριότητα, η οποία υποστηρίζει τις διαδικασίες αποκατάστασης και ανάκαμψης του οργανισμού.
Όταν όμως ο οργανισμός παραμένει σε κατάσταση αυξημένης εγρήγορσης, μπορεί να επηρεαστεί τόσο η ποιότητα του ύπνου όσο και η ικανότητα συγκέντρωσης, η συναισθηματική ισορροπία και η διαχείριση του στρες. Αν και οι σχέσεις αυτές είναι πολύπλοκες και αμφίδρομες, είναι πλέον σαφές ότι η υγεία του νευρικού, του ενδοκρινικού και του ανοσοποιητικού συστήματος δεν μπορούν να εξεταστούν ανεξάρτητα η μία από την άλλη.

Μπορεί να αξιολογηθεί η λειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος;
Η λειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος δεν αποτυπώνεται σε μία μόνο εξέταση. Αντίθετα, αξιολογείται συνδυαστικά, μέσα από την κλινική εικόνα, το ιατρικό ιστορικό και, όπου ενδείκνυται, εξειδικευμένες εργαστηριακές και λειτουργικές εξετάσεις.
Στην κλινική πράξη χρησιμοποιούνται δοκιμασίες όπως η μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (HRV), η καταγραφή της αρτηριακής πίεσης και της καρδιακής συχνότητας σε διαφορετικές συνθήκες, καθώς και ειδικές δοκιμασίες αξιολόγησης της αυτόνομης λειτουργίας σε ασθενείς με νευρολογικά ή καρδιολογικά νοσήματα.
Παράλληλα, η σύγχρονη προσέγγιση της Ιατρικής Ακριβείας αναγνωρίζει ότι η λειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος επηρεάζεται από πολλούς αλληλένδετους βιολογικούς παράγοντες. Για τον λόγο αυτό, η διερεύνηση μπορεί να περιλαμβάνει την αξιολόγηση δεικτών που σχετίζονται, εκτός από τη λειτουργία του νευρικού συστήματος, με τη μεταβολική υγεία, τη χρόνια φλεγμονή, το ενδοκρινικό σύστημα, το εντερικό μικροβίωμα και, όπου υπάρχει κλινική ένδειξη, γενετικούς παράγοντες που επηρεάζουν την προδιάθεση του οργανισμού.
Στόχος αυτής της ολοκληρωμένης προσέγγισης είναι να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών που επηρεάζουν τη συνολική λειτουργία του οργανισμού, ώστε οι παρεμβάσεις στη διατροφή, στον τρόπο ζωής ή στη θεραπευτική αντιμετώπιση να είναι όσο το δυνατόν πιο εξατομικευμένες.

Η ουσία της ισορροπίας
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς που διατηρούν την ισορροπία του οργανισμού, συντονίζοντας τη λειτουργία της καρδιάς, του μεταβολισμού, του πεπτικού, του ανοσοποιητικού και πολλών ακόμη συστημάτων. Η υγεία του δεν εξαρτάται από την επικράτηση του συμπαθητικού ή του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, αλλά από την ικανότητα του οργανισμού να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της καθημερινότητας και να επανέρχεται αποτελεσματικά σε κατάσταση ισορροπίας.
Η σύγχρονη επιστήμη αναγνωρίζει ότι η κατανόηση της υγείας απαιτεί μια ολοκληρωμένη θεώρηση του οργανισμού, λαμβάνοντας υπόψη την αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφορετικών βιολογικών συστημάτων. Η διερεύνηση αυτών των μηχανισμών μπορεί να συμβάλει στην έγκαιρη αναγνώριση παραγόντων κινδύνου και να υποστηρίξει πιο εξατομικευμένες στρατηγικές πρόληψης και φροντίδας. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαγνωστική Αθηνών αξιοποιεί σύγχρονες εξετάσεις λειτουργικής και προληπτικής ιατρικής για την ολοκληρωμένη διερεύνηση της μεταβολικής, ορμονικής και εντερικής υγείας. Μάθετε περισσότερα στο https://athenslab.gr/exetaseis-prolipsis

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Gullett N, Zajkowska Z, Walsh A, Harper R, Mondelli V. Heart rate variability (HRV) as a way to understand associations between the autonomic nervous system (ANS) and affective states: A critical review of the literature. Int J Psychophysiol. 2023;192:35-42. doi:10.1016/j.ijpsycho.2023.08.001

Wehrwein, E.A., Orer, H.S. and Barman, S.M. (2016), Overview of the Anatomy, Physiology, and Pharmacology of the Autonomic Nervous System. Comprehensive Physiology, 6: 1239-1278.

Cryan JF, O'Riordan KJ, Cowan CSM, et al. The Microbiota-Gut-Brain Axis. Physiol Rev. 2019 Aug 28;99(4):1877-2013. doi: 10.1152/physrev.00018.2018.

Ali, M.K.; Chen, J.D.Z. Roles of Heart Rate Variability in Assessing Autonomic Nervous System in Functional Gastrointestinal Disorders: A Systematic Review. Diagnostics 2023, 13, 293. https://doi.org/10.3390/diagnostics13020293

Longo, S., Rizza, S. & Federici, M. Microbiota-gut-brain axis: relationships among the vagus nerve, gut microbiota, obesity, and diabetes. Acta Diabetol 60, 1007–1017 (2023). https://doi.org/10.1007/s00592-023-02088-x

Καταναλώστε περισσότερα φύκια ή πάρτε συμπληρώματα διατροφής και το νευρικό σας σύστημα θα σας ευγνωμονεί!
Τα φύκια περιέχουν αντιοξειδωτικά, γνωστά ως πολυφαινόλες Ecklonia cava, που υποστηρίζουν τη δραστηριότητα των νευρώνων και την ντοπαμίνη, έναν νευροδιαβιβαστή που ελέγχει τις κινητικές δεξιότητες και τη γνωστική λειτουργία.
Επίσης, τα συμπληρώματα διατροφής μπορούν να προστατεύσουν από τη νόσο του Πάρκινσον, μια νευροεκφυλιστική ασθένεια που προκαλείται από την απώλεια της ντοπαμίνης, υποστηρίζουν οι ερευνητές από το Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο της Οσάκα.
Δοκίμασαν την επίδραση των πολυφαινολών των φυκιών στα κύτταρα του Πάρκινσον και ανακάλυψαν ότι καταπολεμούν την πρόοδο της νόσου και σταματούν την παραγωγή αντιδραστικών ειδών οξυγόνου που προκαλούν το θάνατο των νεύρων.

Nutrients 2024, 16(13), 2076; https://doi.org/10.3390/nu16132076

Η κανναβιδιόλη (CBD), θεωρείται ως ένας από τους πιο πολλά υποσχόμενους θεραπευτικούς παράγοντες, λόγω της αποδεδειγμένης αποτελεσματικότητάς της σε κλινικές δοκιμές για πολλές ανθρώπινες ασθένειες. Εξαιτίας της επείγουσας ανάγκης για πιο αποτελεσματικές φαρμακολογικές θεραπείες για αρκετές νευρολογικές και χρόνιες ασθένειες, έχουν πραγματοποιηθεί πολλές μελέτες και κλινικές δοκιμές για τις πιθανές ευεργετικές επιδράσεις της CBD για τη νόσο του Alzheimer, την επιληψία, τη σκλήρυνση κατά πλάκας, τη σχιζοφρένεια αλλά και νευρολογικών καρκίνων. 
Η κανναβιδιόλη (CBD) είναι ένα μη ψυχοδραστικό φυτοκανναβινοειδές γνωστό για τις ευεργετικές του επιδράσεις, συμπεριλαμβανομένων των αντιοξειδωτικών και αντιφλεγμονωδών ιδιοτήτων. Επιπλέον, η CBD είναι μια ένωση με αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, αντισπασμωδικά και αντιψυχωσικά αποτελέσματα. Χάρη σε όλες αυτές τις ιδιότητες, έχει αυξηθεί το ενδιαφέρον της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας για τη CBD ως ενός εξαιρετικού εργαλείου για τη διαχείριση νευρολογικών παθήσεων.    
Σε ανασκόπηση Ιταλών ερευνητών τον Νοέμβριο του 2020 συνοψίστηκαν οι in vitro και οι in vivo μελέτες που δημοσιεύθηκαν τα τελευταία 15 χρόνια και περιγράφουν τους βιοχημικούς και μοριακούς μηχανισμούς που κρύβονται πίσω από τις επιδράσεις της CBD και τη θεραπευτική της εφαρμογή σε νευρολογικές ασθένειες.
Η CBD ασκεί τις νευροπροστατευτικές της επιδράσεις μέσω τριών συζευγμένων υποδοχέων G πρωτεϊνών (υποδοχέας αδενοσίνης υποτύπος 2Α, υποδοχέας σεροτονίνης υποτύπος 1Α και υποδοχέας  55 συζευγμένος με πρωτεΐνη G), ενός καναλιού συνδεδεμένων ιόντων (TRP channels- transient receptor potential vanilloid channel) και ενός πυρηνικού παράγοντα (PPRA-peroxisome proliferator-activated receptor γ).
Επιπλέον έρευνες Αμερικανών ερευνητών και επιστημόνων το Δεκέμβριο του 2021 μελετούν τη θεραπευτική σημασία των κανναβινοειδών ως πολλά υποσχόμενους παράγοντες λόγω της αγχολυτικής, αντικαταθλιπτικής ή/και αντιφλεγμονώδους δράσης της CBD. Τα αποτελέσματα των κανναβινοειδών έδειξαν ότι η CBD μπορεί να ανακουφίσει τη διέγερση ρυθμίζοντας τους νευροδιαβιβαστές, βελτιώνοντας τις συν-νοσηρότητες και τους κιρκάδιους ρυθμούς και αυξάνοντας την εγκεφαλική κυκλοφορία. 
Να πούμε πως η διέγερση είναι ένα κοινό νευροψυχιατρικό σύμπτωμα της νόσου του Alzheimer που επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα ζωής και επιβαρύνει τον πάσχοντα. Η διέγερση στη νόσο του Alzheimer μπορεί να σχετίζεται με απώλεια όγκου στον πρόσθιο φλοιό, τον οπίσθιο περικυκλικό φλοιό, τη νησίδα, την αμυγδαλή και τον μετωπιαίο φλοιό, καθώς και με εκφυλισμό της μονοαμινεργικής νευροδιαβίβασης, διαταραγμένους κιρκάδιους ρυθμούς και αδυναμία.
Οι θεραπευτικές ιδιότητες της CBD στο Alzheimer οφείλονται και στην GABA διαμόρφωση. Επιπλέον, από μελέτες στην Πολωνία και την Ιταλία φαίνεται πως μειώνει την υπερφωσφορυλίωση της πρωτεΐνης tau, αναστέλλει τη δραστηριότητα της ακετυλχολινεστεράσης και την εναπόθεση και έκφραση του βήτα-αμυλοειδούς. Αυτά τα φαρμακολογικά σημεία δράσης εμπλέκονται στη σύνθετη παθογένεση της νόσου του Alzheimer. Ωστόσο, οι μοριακοί μηχανισμοί της CBD σε αυτό το πεδίο μελετώνται ακόμη.
Τα Αντιεπιληπτικά Φάρμακα (AED’s) είναι η πρωταρχική επιλογή θεραπείας για διαταραχές – κρίσεις επιληψίας. Όταν οι ασθενείς με επιληπτικές κρίσεις αποτυγχάνουν να ελέγξουν τις κρίσεις τους μετά από κατάλληλη δοσολογία τουλάχιστον 2 AEDs, θεωρείται ότι έχουν «ανθεκτικότητα στο φάρμακο» ή «ανθεκτική» επιληψία. Δεδομένου ότι το 30% των επιληψιών δεν ανταποκρίνονται στις διαθέσιμες σήμερα φαρμακευτικές θεραπείες, πάνω από 20 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως έχουν αποκτήσει ανθεκτικότητα στα φάρμακα της επιληψίας. Αυτά τα δεδομένα υπογραμμίζουν την επείγουσα ανάγκη για νέα, αποτελεσματικά AEDs.
Τα αποτελέσματα της αντιεπιληπτικής δράσης των κανναβινοειδών έχουν μελετηθεί από τα μέσα της δεκαετίας του '70. Μια επισκόπηση του Cochrane το 2012 σχετικά με τις πρώτες μελέτες με τη χρήση των φαρμάκων της κάνναβης για τη θεραπεία της επιληψίας, ήταν απόλυτα επικριτική για το σχεδιασμό και το εύρος όλων των ανθρώπινων μελετών που είχαν διεξαχθεί μέχρι σήμερα. Πρόσφατα, οι ερευνητές εστίασαν κυρίως στην CBD ως AED, με άλλα κανναβινοειδή, CBDV και THCV, σε πρώιμες δοκιμές στον άνθρωπο. Η CBD παρέχει αξιόπιστα μια σειρά αντισπασμωδικών αποτελεσμάτων με λίγα γνωστά δυσμενή αποτελέσματα και χωρίς δηλητηρίαση. Τα αποτελέσματα μιας δοκιμής που έγινε τον Δεκέμβριο του 2016, για το προϊόν που περιέχει CBD διαλυμένη σε σησαμέλαιο, έδειξαν ότι το 43% των ασθενών που έπαιρναν CBD είχαν >50% μείωση των επιληπτικών κρίσεων, συγκριτικά με το 27% των ασθενών που λάμβαναν αγωγή placebo.
Επιστήμονες στην Αμερική και στον Καναδά αλλά και σε Ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα μετά από πρόσφατες μελέτες του 2020-2021 που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο προκλινικών και κλινικών δοκιμών κανναβινοειδών στην επιληψία υποδηλώνουν και πάλι ότι η CBD διασφαλίζει μια καλά ανεκτή και πολλά υποσχόμενη θεραπεία για την αντιμετώπιση των επιληπτικών κρίσεων. Οι κλινικές δοκιμές που αξιολογούν τον ρόλο της CBD στον έλεγχο των επιληπτικών κρίσεων είναι ακόμη σε εξέλιξη για να βγουν αποτελεσματικά αντιεεπιληπτικά φάρμακα.
Συμπερασματικά, η CBD, μέσω πολλαπλών μηχανισμών, αποτελεί ένα θεραπευτικό εργαλείο για τη διαχείριση της νόσου του Alzheimer, της επιληψίας, της σκλήρυνσης κατά πλάκας, της νόσου του Πάρκινσον αλλά και άλλων νευρολογικών εκφυλιστικών παθήσεων.

Βιβλιογραφία:

1. Int J Mol Sci. 2021;22(9):4294. Published 2021 Apr 21. doi:10.3390/ijms22094294Am J Geriatr Psychiatry 2021 Dec;29(12):1253-1263.
2. Epilepsia. 2021 Sep;62(9):2274-2282. doi: 10.1111/epi.16973. Epub 2021 Jul 12. PMID: 34251027.
3. Acta Pharm Sin B. 2021 Jul;11(7):2031-2047. doi: 10.1016/j.apsb.2021.01.014. Epub 2021 Jan 24. PMID: 34386336; PMCID: PMC8343172.
4. Neurological Sciencesvolume 41, pages3085–3098 (2020)
5. Brain Sci. 2021 Sep 14;11(9):1211. doi: 10.3390/brainsci11091211. PMID: 34573232; PMCID: PMC8472755.
6. Molecules. 2020 Nov 7;25(21):5186. doi: 10.3390/molecules25215186. PMID: 33171772; PMCID: PMC7664437.
7. Pharmacol Ther. 2021 Oct;226:107878. doi: 10.1016/j.pharmthera.2021.107878. Epub 2021 Apr 22. PMID: 33895189.
8. Int J Mol Sci. 2021 Aug 18;22(16):8920. doi: 10.3390/ijms22168920. PMID: 34445626; PMCID: PMC8396349.
9. Pharmacol Rep. 2021 Dec;73(6):1680-1693. doi: 10.1007/s43440-021-00301-8. Epub 2021 Jul 3. PMID: 34218397; PMCID: PMC8254454.
10. Neurosci Biobehav Rev. 2022 Jan;132:1214-1228. doi: 10.1016/j.neubiorev.2020.09.027. Epub 2020 Oct 5. PMID: 33031814.
11. Biomed Pharmacother. 2021 Oct;142:112057. doi: 10.1016/j.biopha.2021.112057. Epub 2021 Aug 19. PMID: 34435590.
12. Neurotherapeutics. 2021 Dec 13. doi: 10.1007/s13311-021-01164-w. Epub ahead of print. PMID: 34904193.
13. Pharmacol Res. 2021 Dec;174:105938. doi: 10.1016/j.phrs.2021.105938. Epub 2021 Oct 14. PMID: 34655773.
14. Evid Based Complement Alternat Med. 2022 Mar 22;2022:1525113. doi: 10.1155/2022/1525113. PMID: 35360659; PMCID: PMC8964161.

 Πολλά βότανα έχουν την ιδιότητα να επιδρούν στο νευρικό σύστημα ώστε να διευκολύνουν τον ύπνο. Η σύγχρονη δυτική Βοτανοθεραπεία μπορεί να προτείνει βότανα που έχουν χαλαρωτικές και ήπιες υπνωτικές ιδιότητες για την αντιμετώπιση της αϋπνίας. Τα περισσότερα δημοφιλή “υπνωτικά” βότανα της ιστορίας πλέον θεωρούνται επικίνδυνα, λόγω της τοξικότητάς τους. Βότανα με έντονη υπνωτική δράση έχουν χρησιμοποιηθεί ως αναλγητικά αλλά και αναισθητικά από τους γιατρούς της αρχαιότητας αλλά και μέχρι και τις αρχές του προηγούμενου αιώνα στη δυτική ιατρική, ενώ σε άλλους πολιτισμούς είναι ακόμα διαδεδομένα.

Ιστορικά, το πιο γνωστό υπνωτικό φυτό της Ευρώπης και της Ασίας είναι η υπνοφόρος παπαρούνα (ή Μήκων η υπνοφόρος) (Papaver somniferum). Σε ένα μύθο αναφέρεται πως ο ίδιος ο θεός Ύπνος έφτιαξε την παπαρούνα για να ανακουφίσει τη θεά Δήμητρα από τον πόνο της απώλειας της Περσεφόνης. Ως γνωστόν, αυτό είναι το είδος της παπαρούνας από το οποίο παράγεται το όπιο και γνωστά παράγωγα υπνωτικά φάρμακα. Η χρήση της στη Βοτανοθεραπεία είναι πλέον απαγορευμένη, επειδή το όπιο είναι εθιστική ναρκωτική ουσία. Από το ίδιο φυτό προέρχονται βέβαια οι παπαρουνόσποροι της μαγειρικής, στους οποίους αποδίδονται επίσης χαλαρωτικές ιδιότητες. Υπάρχουν κάποια είδη, όπως η Καλιφορνέζικη παπαρούνα (Eschscholzia californica) και η κοινή παπαρούνα του αγρού (Papaver rhoeas), που θεωρούνται ασφαλή και χρησιμοποιούνται ως χαλαρωτικά και υπνωτικά στη βοτανοθεραπεία.
Αντίστοιχα, από τις ιστορικές αναφορές προκύπτει πως τα γνωστότερα φυτά που έχουν χρησιμοποιηθεί ως υπνωτικά, έχουν επίσης χρησιμοποιηθεί και ως δηλητήρια. Τέτοια φυτά έχουν συνήθως ισχυρά αλκαλοειδή τα οποία μπορεί να προκαλέσουν έντονες παρενέργειες ή και θάνατο. Παραδείγματα αυτών των φυτών είναι ο υοσκύαμος (Hyoscyamus nigra) και η μπελαντόνα (Atropa belladonna), τα οποία επιτρέπονται για χρήση από βοτανοθεραπευτές και μόνο, σε ορισμένες περιπτώσεις και με μεγάλη προσοχή (αλλά όχι πλέον για την αντιμετώπιση της αϋπνίας). Επίσης η βρυώνια (Bryonia spp.), το κώνειο (Conium maculatum) και ο μανδραγόρας (Mandragora officinale) τα οποία θεωρούνται δηλητήρια και έχει απαγορευτεί η θεραπευτική τους χρήση.
Αν στους μύθους ο ύπνος έρχεται άμεσα όταν κάποιος μυρίσει ή γευτεί ένα βότανο, στη σύγχρονη βοτανοθεραπεία η αντιμετώπιση της αϋπνίας δεν είναι πάντα τόσο απλή διαδικασία. Πράγματι, υπάρχουν κάποια βότανα τα οποία μπορεί να έχουν άμεση επίδραση σε κάποιους ανθρώπους. Ωστόσο η αντιμετώπιση του κάθε θεραπευόμενου διαφέρει ανάλογα με την κατάσταση της υγείας του και τις ειδικές αιτίες που μπορεί να του προκαλούν αϋπνία. Πέρα από την αξιολόγηση του εκτενούς ιατρικού ιστορικού που λαμβάνεται στις συνεδρίες βοτανοθεραπείας, μπορεί να χρειάζονται επιπλέον διαγνωστικές εξετάσεις και γνωμάτευση ειδικού γιατρού για να εξακριβωθούν οι αιτίες, ειδικά της χρόνιας αϋπνίας. Οι αιτίες μπορεί να είναι νευρολογικές, ορμονολογικές ή να σχετίζονται με κάποια άλλη σωματική δυσλειτουργία, όπως για παράδειγμα προβλήματα του πεπτικού συστήματος, σακχαρώδη διαβήτη, ή να σχετίζονται με τη λήψη κάποιων φαρμάκων. Αν οι αιτίες είναι ψυχολογικής προέλευσης, είναι χρήσιμη παράλληλα με τη βοτανοθεραπεία κάποιας μορφής ψυχοθεραπεία ή άλλη κατάλληλη ψυχολογική υποστήριξη. Βοηθούν συνδυαστικά κάποιες αλλαγές σε καθημερινές συνήθειες που μπορεί να διευκολύνουν ύπνο, όπως ενδεχομένως η διακοπή του καφέ και του αλκοόλ, η άσκηση, το σταθερό ωράριο ξυπνήματος, η έκθεση στον ήλιο, η απομάκρυνση των ηλεκτρονικών συσκευών και οθονών από τον χώρο του ύπνου.
Η προσέγγιση της βοτανοθεραπείας για την αντιμετώπιση της αϋπνίας είναι ολιστική και προσωποκεντρική. Επιλέγονται βότανα που υποστηρίζουν όλα τα συστήματα τα οποία μπορεί να επηρεάζουν την ποιότητα και τη διάρκεια του ύπνου, όπως για παράδειγμα το μυοσκελετικό, το πεπτικό ή το ουροποιητικό, σύμφωνα με τις ανάγκες του κάθε θεραπευόμενου. Συνήθως προτείνονται συνδυασμοί που περιλαμβάνουν βότανα που έχουν όλες τις θεραπευτικές δράσεις που χρειάζεται ο θεραπευόμενος. Συχνά προτείνεται ένα μείγμα για καθημερινή χρήση, που θα βοηθήσει στην αντιμετώπιση των αιτιών που προκαλούν την αϋπνία, και ένα βραδινό μείγμα για συμπτωματική αντιμετώπιση, που λαμβάνεται πριν τον ύπνο.
Τα κυριότερα βότανα που προτείνονται είναι βότανα χαλαρωτικά ή υπνωτικά/ “υπναγωγά”, σπασμολυτικά και προσαρμογόνα (που βοηθούν δηλαδή τον οργανισμό να προσαρμοστεί και να ανταπεξέλθει στο στρες).
Η έλλειψη ύπνου μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο στρες στον οργανισμό, εφόσον από μόνη της εξαντλεί το νευρικό σύστημα, προκαλώντας ακόμα περισσότερο στρες που συντηρεί την αϋπνία.
Σε αυτή την περίπτωση μπορούμε να υποστηρίξουμε το νευρικό σύστημα με

• χαλαρωτικά βότανα, όπως το χαμομήλι, η βερμπένα, η πασιφλόρα (δείτε στον πίνακα με τα υπνωτικά βότανα παρακάτω)
• βότανα που έχουν θρεπτική/ επουλωτική επίδραση στους νευρώνες, όπως το βαλσαμόχορτο και τα στάχυα της άγριας βρώμης
• και προσαρμογόνα βότανα

Προσαρμογόνα βότανα με χαλαρωτική δράση θεωρούνται:

• η ασγουαγκάντα (Withania somnifera) - ένα ινδικό φυτό το οποίο χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα και για τις χαλαρωτικές του ιδιότητες)
• η ροντιόλα (Rhodiola rosea) - ένα φυτό της Βορείου Ευρώπης και Ασίας που χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση του χρόνιου άγχους
• το γκότου-κόλα (Centella asiatica) - ένα φυτό της Ινδίας που χρησιμοποιείται μεταξύ άλλων και για την αντιμετώπιση του άγχους και της χρόνιας εξάντλησης.

Από τα προσαρμογόνα βότανα χρειάζεται να αποφύγουμε αυτά που έχουν διεγερτική επίδραση στο κεντρικό νευρικό σύστημα, όπως όλα τα είδη τζινσενγκ (Panax ginseng, Panax quinquefolius), ειδικά το βράδυ.
Από τα βότανα με υπνωτική δράση υπάρχουν κάποια με ήπια δράση και κάποια πιο ισχυρά. Ακόμα και τα ισχυρότερα από αυτά τα βότανα δεν προκαλούν λήθαργο, όπως τα περισσότερα υπνωτικά φάρμακα. Τα ηπιότερα υπνωτικά βότανα μπορεί να έχουν άμεση υπνωτική δράση σε κάποιους. Αυτός είναι ο λόγος που προτιμάται αρχικά να ληφθούν βότανα με ήπια δράση, επειδή συχνά αρκούν. Τα αποτελέσματα των βοτάνων που προτείνονται στη βοτανοθεραπεία, μπορεί να φανούν άμεσα ή εντός λίγων εβδομάδων από την αρχή της καθημερινής λήψης σε θεραπευτική δοσολογία.

***όλα τα βότανα ενδέχεται να έχουν παρενέργειες, αντενδείξεις και αλληλεπιδράσεις και όλα έχουν συγκεκριμένες προτάσεις για θεραπευτικές δοσολογίες. Συμβουλευτείτε κάποιον ειδικό και ερευνήστε τις παρενέργειες πριν αποφασίσετε να καταναλώσετε βότανα, ειδικά εάν έχετε χρόνια ή σοβαρά προβλήματα υγείας, αν χρησιμοποιείτε φάρμακα, αν είστε έγκυος ή θηλάζουσα.

Η Κωνσταντίνα Λίτσα σπούδασε Βοτανοθεραπεία στη Σχολή Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Napier στο Εδιμβούργο,στη Σκωτία. Έπειτα έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη "Συμβουλευτική Ψυχολογία στη Δημόσια Υγεία" και εκπαιδεύτηκε στη Συμβουλευτική (Solution Focused Counseling και Προσωποκεντρική Συμβουλευτική). Από το 2007 εργάστηκε ως Φυτοθεραπεύτρια στη Βρετανία, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, καθώς και σε κοινοτικά προγράμματα σχεδιασμένα για ευάλωτες ομάδες, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Για 3 χρόνια ήταν μέλος της ομάδας Αγωγής Υγείας του Δήμου του Εδιμβούργου, όπου εργαζόταν με εφήβους σε Γυμνάσια και έλαβε μέρος σε Βρετανικά προγράμματα εκπαίδευσης που αφορούσαν στην ανάπτυξη αυτοπεποίθησης και περιβαλλοντολογικής συνείδησης σε σχολεία. Συμμετείχε για 7 χρόνια στην ομάδα Herbal Scotland, όπου προσέφερε Πρώτες Βοήθειες με Βότανα σε Διεθνή Φεστιβάλ. Από τον Αύγουστο του 2011, ζει στην Ελλάδα, όπου εργάζεται ως Βοτανοθεραπεύτρια και προωθεί τις αρχές της Αειφόρου Καλλιέργειας (Permaculture).Έχει συνεργαστεί με πολλές τοπικές ομάδες και παραδίδει σεμινάρια αυτάρκειας και πρακτικά εργαστήρια με στόχο την εκπαίδευση για την αυτοδιαχείριση της υγείας και την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.