Ο Steve Jobs, ο ιδρυτής της Apple, ήταν ιδιοφυΐα στο μάρκετινγκ. Πήγε ενάντια στη συμβατική λογική, σύμφωνα με την οποία πρώτα μελετάς μια αγορά και τις ανάγκες της και στη συνέχεια δημιουργείς ένα προϊόν ή μια υπηρεσία που ανταποκρίνεται σε αυτές.
Ο Jobs έκανε ακριβώς το αντίθετο. Δημιούργησε ένα προϊόν που κανείς δεν είχε καν φανταστεί ότι χρειαζόταν (iPod, για παράδειγμα), και στη συνέχεια το έκανε τόσο επιθυμητό, ώστε ξαφνικά όλοι να το θέλουν.Ο Jobs έκανε ακριβώς το αντίθετο. Δημιούργησε ένα προϊόν που κανείς δεν είχε καν φανταστεί ότι χρειαζόταν (iPod, για παράδειγμα), και στη συνέχεια το έκανε τόσο επιθυμητό, ώστε ξαφνικά όλοι να το θέλουν.Η Big Pharma φαίνεται να έχει ακολουθήσει μια παρόμοια στρατηγική. Τα τελευταία 60 χρόνια, ιατρικοποιεί ζητήματα ψυχικής υγείας, διαχωρίζοντας ένα ευρύ φάσμα συναισθημάτων και σκέψεων σε επιμέρους «προβλήματα».
Για να αντιληφθούμε το εύρος αυτής της διαδικασίας, η έκδοση του 1960 του Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, της «βίβλου» των ψυχιάτρων, περιλάμβανε περίπου 160 διαταραχές ψυχικής υγείας· η πιο πρόσφατη έκδοση, που δημοσιεύθηκε το 2022, αναφέρει περισσότερες από 450. Αν πάμε ακόμη πιο πίσω, στο 1918, όταν η ψυχιατρική βρισκόταν ακόμη στα πρώτα της βήματα, αναγνωρίζονταν μόλις 22 διαταραχές.Έχει άραγε σχεδόν τριπλασιαστεί το εύρος των προβλημάτων ψυχικής υγείας μέσα σε 60 χρόνια; Ακόμη και ο ίδιος ο επιμελητής του DSM, Allen Frances, δεν το πίστευε. «Η διαγνωστική υπερβολή του [τελευταίου] DSM συγχέει την ψυχική διαταραχή με τη καθημερινή θλίψη, το άγχος, το πένθος, τις απογοητεύσεις και τις αντιδράσεις στο στρες που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης», δήλωσε σε συνέντευξή του το 2019 στο Psychiatric Times.Μήπως, λοιπόν, η Big Pharma (κατά το πρότυπο του Jobs), δημιούργησε πρώτα την «αγορά» και στη συνέχεια παρουσίασε τη «θεραπεία»; Αν ισχύει αυτό, τότε οι πρακτικές της επιβαρύνουν σοβαρά την κοινωνία.Σχεδόν το 30% των νέων στην Αγγλία έχει κριθεί ανίκανο για εργασία, συχνά λόγω προβλημάτων ψυχικής υγείας όπως ADHD, άγχος ή αυτισμός. Μεταξύ των παιδιών κάτω των 16 ετών, 760.000 έχουν χαρακτηριστεί «ανάπηρα» λόγω προβλήματος ψυχικής υγείας, ενώ περίπου 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν διαγνωστεί με ADHD.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Αγγλία. Στην Ισλανδία, το 20% των νέων λαμβάνει φαρμακευτική αγωγή για ADHD. Στις Η.Π.Α., το 11% των παιδιών έχει διαγνωστεί με τη διαταραχή, και περίπου τα μισά (γύρω στα 3,5 εκατομμύρια), λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή.Αυτό το «τσουνάμι» υπερδιάγνωσης και θεραπείας έχει τροφοδοτηθεί από τη φαρμακοβιομηχανία. Ήδη από το 2012, το WDDTY απέκτησε πρόσβαση σε ιδιωτικό email φαρμακευτικής εταιρείας προς τους πωλητές της, στο οποίο τους παρότρυνε να ενθαρρύνουν τους ψυχιάτρους να συνταγογραφούν περισσότερα φάρμακα για ADHD, καθώς (όπως αναφερόταν), πολύ λίγα παιδιά λάμβαναν αγωγή, ιδιαίτερα στην Ευρώπη.Υπάρχει, βέβαια, και μια μικρή εστία αντίστασης μέσα στην ψυχιατρική κοινότητα. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι πολλά από αυτά τα προβλήματα αποτελούν φυσικές αντιδράσεις στις δυσκολίες της ζωής. Είναι παροδικά και δεν χρειάζονται φαρμακευτική αντιμετώπιση.
Τα ζητήματα ψυχικής υγείας δεν είναι σταθερές και αμετάβλητες καταστάσεις (όπως, για παράδειγμα, η αρθρίτιδα), αλλά βασίζονται σε συναισθήματα που μεταβάλλονται.Αυτή η θέση αποτυπώνεται εύστοχα από τον γιατρό γενικής ιατρικής από το Εδιβούργο, Gavin Francis, στο νέο του βιβλίο The Unfragile Mind: Making Sense of Mental Health (Profile, 2026). Υποστηρίζει ότι τα ζητήματα ψυχικής υγείας είναι περισσότερο πολιτισμικά και κοινωνικά παρά καθαρά ιατρικά.Στην Ιαπωνία, για παράδειγμα, οι διαγνώσεις διαφέρουν σημαντικά από αυτές της Δύσης. Σε πολλές ασιατικές κουλτούρες, ο νους και το σώμα δεν διαχωρίζονται, και η ψυχική δυσφορία δεν θεωρείται «υπόθεση του μυαλού». Συχνά εκδηλώνεται μέσω σωματικών συμπτωμάτων, όπως πόνος στο στομάχι ή κόπωση.Στη Δύση, αντίθετα, η διάγνωση «καθηλώνει» το πρόβλημα. Η ονοματοδοσία των διαταραχών ενισχύθηκε τόσο από τη Big Pharma όσο και από το σύστημα υγειονομικής ασφάλισης των ΗΠΑ, το οποίο απαιτεί σαφή διάγνωση και συγκεκριμένη θεραπεία για να καλύψει το κόστος.Στην ουσία, τα προβλήματα ψυχικής υγείας μοιάζουν με σκιές που μας συνοδεύουν για κάποιο διάστημα. Όταν τα ορίζουμε και τα παγιώνουμε, αποκτούν μεγαλύτερη υπόσταση.Ίσως, λοιπόν, μια πιο ουσιαστική προσέγγιση είναι αυτή που περιγράφει ο ψυχίατρος Benji Waterhouse, επιχειρώντας να ορίσει τα στοιχεία της ευτυχίας: υψηλή ανθεκτικότητα στο στρες· αγαπημένες σχέσεις με φίλους, οικογένεια και σύντροφο· ουσιαστική εργασία· οικονομική ασφάλεια· ρεαλιστικοί στόχοι· επαρκής ύπνος· περιορισμένη χρήση αλκοόλ, ουσιών και social media· τακτική άσκηση· υγιεινή διατροφή· επαφή με τη φύση· πίστη ή πνευματικότητα· μια φυσικά θετική στάση ζωής· ένα κατοικίδιο, αν το επιθυμεί κανείς· ένα ημερολόγιο ευγνωμοσύνης, και μια πλήρως φορτισμένη μπαταρία στο κινητό.Ίσως το πιο κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η ψυχική υγεία βρίσκεται σε κρίση, αλλά πώς επιλέγουμε να την κατανοήσουμε.
Αν κάθε δυσκολία, κάθε μεταβατική περίοδος ή κάθε εσωτερική ένταση μεταφράζεται άμεσα σε διάγνωση, τότε κινδυνεύουμε να χάσουμε την ικανότητα να αντέχουμε, να επεξεργαζόμαστε και τελικά να μετασχηματίζουμε την εμπειρία.Η ανθρώπινη ψυχή δεν είναι ένα στατικό σύστημα προς διόρθωση, αλλά μια δυναμική διαδικασία που διαμορφώνεται μέσα στον χρόνο, τις σχέσεις και το νόημα που δίνουμε στη ζωή μας. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πραγματικές δυσκολίες που απαιτούν φροντίδα και υποστήριξη. Σημαίνει, όμως, ότι η φροντίδα αυτή δεν μπορεί να εξαντλείται σε τυποποιημένες κατηγορίες και προκαθορισμένες λύσεις.Ίσως, τελικά, η πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να βρούμε περισσότερες «ετικέτες», αλλά να καλλιεργήσουμε μεγαλύτερη κατανόηση, για τον εαυτό μας, για τους άλλους και για το εύρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
Το άρθρο αυτό δεν υποκαθιστά επαγγελματική ψυχιατρική ή ψυχολογική αξιολόγηση, διάγνωση ή θεραπεία. Σε περιπτώσεις δυσκολιών ψυχικής υγείας, συνιστάται η αναζήτηση υποστήριξης από εξειδικευμένους επαγγελματίες. Οι απόψεις που διατυπώνονται στοχεύουν στην ενίσχυση του διαλόγου και της κριτικής προσέγγισης γύρω από τη σύγχρονη κατανόηση της ψυχικής υγείας.
