Η σύγχρονη φαρμακολογία μπορεί πλέον να παρεμβαίνει με εντυπωσιακή ακρίβεια στους μηχανισμούς του ανθρώπινου οργανισμού. Μπορεί όμως η δράση ενός μορίου να αντικαταστήσει μια σύνθετη φυσιολογική λειτουργία; Δύο πρόσφατες ιστορίες από τη φαρμακευτική έρευνα δείχνουν πόσο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα στο να γνωρίζουμε έναν μηχανισμό και στο να κατανοούμε τον οργανισμό ως σύνολο.

Φανταστείτε ένα χάπι που θα μπορούσε να μιμηθεί ορισμένα από τα αποτελέσματα της σωματικής άσκησης. Δεν θα χρειαζόταν να τρέξετε ούτε να ανεβείτε στο ποδήλατο. Το φάρμακο θα ενεργοποιούσε μέσα στο σώμα κάποιους από τους βιολογικούς μηχανισμούς που ενεργοποιούνται όταν ασκούμαστε. Ακούγεται σαν επιστημονική φαντασία, αλλά αυτή ακριβώς είναι η ιδέα πίσω από ένα νέο πειραματικό φάρμακο με την ονομασία ENV-308, που αναπτύσσει η αμερικανική εταιρεία Enveda.
Η ιστορία του ξεκινά από μια ενδιαφέρουσα ανακάλυψη. Όταν ασκούμαστε έντονα, το σώμα μας παράγει μια ουσία που ονομάζεται Lac-Phe. Το όνομα προέρχεται από δύο ουσίες από τις οποίες σχηματίζεται: το γαλακτικό οξύ, που παράγεται σε αυξημένες ποσότητες κατά την έντονη μυϊκή δραστηριότητα, και τη φαινυλαλανίνη, ένα αμινοξύ που αποτελεί φυσικό συστατικό των πρωτεϊνών. Η Lac-Phe είναι ένας μεταβολίτης. Με απλά λόγια, μεταβολίτες ονομάζουμε τα μικρά μόρια που παράγονται όταν ο οργανισμός επεξεργάζεται τροφές, παράγει ενέργεια ή πραγματοποιεί τις χιλιάδες χημικές αντιδράσεις που είναι απαραίτητες για τη ζωή.
Οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι μετά την άσκηση η Lac-Phe αυξάνεται σημαντικά και φαίνεται ότι συμμετέχει, μεταξύ άλλων, στη ρύθμιση της όρεξης. Σε πειράματα σε παχύσαρκα ποντίκια, υψηλότερα επίπεδά της συνδέθηκαν με μικρότερη πρόσληψη τροφής και απώλεια βάρους.
Κάπου εδώ γεννήθηκε η φαρμακευτική ιδέα: αν η άσκηση προκαλεί την παραγωγή αυτής της ουσίας, θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ένα χάπι που να μιμείται τη δράση της;

Από την άσκηση στο χάπι
Το ENV-308 σχεδιάστηκε ακριβώς γι' αυτό. Η πρώτη κλινική δοκιμή πραγματοποιήθηκε σε 88 υγιείς εθελοντές. Ήταν μια μελέτη Φάσης 1, δηλαδή το πρώτο στάδιο κατά το οποίο ένα νέο φάρμακο δοκιμάζεται σε ανθρώπους. Σε αυτή τη φάση οι επιστήμονες δεν προσπαθούν ακόμη να αποδείξουν ότι θεραπεύει μια ασθένεια. Εξετάζουν κυρίως αν είναι ασφαλές, πώς απορροφάται από τον οργανισμό και τι συμβαίνει καθώς αυξάνεται η δόση. Σύμφωνα με τα πρώτα αποτελέσματα, το ENV-308 ήταν καλά ανεκτό.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσε όμως η επίδρασή του σε μια ορμόνη που ονομάζεται λεπτίνη. Η λεπτίνη λειτουργεί περίπου σαν ένα από τα συστήματα ενημέρωσης του εγκεφάλου σχετικά με τα ενεργειακά αποθέματα του σώματος. Παράγεται κυρίως από τον λιπώδη ιστό και στέλνει στον εγκέφαλο το μήνυμα ότι υπάρχει αποθηκευμένη ενέργεια. Θα περίμενε λοιπόν κανείς ότι όσο περισσότερη λεπτίνη έχουμε τόσο λιγότερο θα πεινάμε. Στην παχυσαρκία, όμως, συμβαίνει συχνά κάτι παράδοξο: υπάρχει άφθονη λεπτίνη στο αίμα, αλλά ο εγκέφαλος δεν ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στο μήνυμά της. Είναι σαν ένα κουδούνι που χτυπά συνεχώς, αλλά κανείς πλέον δεν του δίνει σημασία. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται αντίσταση στη λεπτίνη.
Η Enveda πιστεύει ότι το νέο φάρμακο μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση αυτής της ευαισθησίας. Η εταιρεία εξετάζει μάλιστα εάν θα μπορούσε κάποτε να χρησιμοποιηθεί από ανθρώπους που σταματούν τα γνωστά φάρμακα αδυνατίσματος τύπου GLP-1, όπως η σεμαγλουτίδη. Τα GLP-1 μιμούνται μια φυσική ορμόνη του εντέρου που, μεταξύ άλλων, συμβάλλει στον έλεγχο της όρεξης και του σακχάρου. Η ελπίδα είναι ότι το ENV-308 θα μπορούσε να βοηθήσει στη διατήρηση της απώλειας βάρους και ταυτόχρονα της μυϊκής μάζας.
Προς το παρόν, όμως, αυτό παραμένει υπόθεση. Η πρώτη μελέτη έδειξε κυρίως ότι το φάρμακο μπορεί να χορηγηθεί σε ανθρώπους με αποδεκτή ασφάλεια. Δεν απέδειξε ότι προκαλεί απώλεια βάρους ούτε ότι μπορεί πραγματικά να αντικαταστήσει τα οφέλη της άσκησης.

Τα φαινόμενα απατούν - η άσκηση δεν είναι ένα μόριο
Όταν περπατάμε, τρέχουμε ή κολυμπάμε, δεν συμβαίνει μία μόνο βιοχημική αντίδραση. Η καρδιά αυξάνει τον ρυθμό της, οι μύες καταναλώνουν περισσότερη ενέργεια, αλλάζει η κυκλοφορία του αίματος, βελτιώνεται σταδιακά η ανταπόκριση στην ινσουλίνη, κινητοποιούνται ορμόνες, επηρεάζεται το νευρικό σύστημα και παράγονται εκατοντάδες διαφορετικά χημικά μηνύματα. Η άσκηση είναι, με άλλα λόγια, ένα γεγονός ολόκληρου του οργανισμού. Επομένως ένα χάπι που μιμείται τη δράση ενός μορίου που παράγεται κατά την άσκηση δεν «μιμείται την άσκηση». Μιμείται μία μικρή πλευρά της. Και μια δεύτερη πρόσφατη φαρμακευτική ιστορία δείχνει γιατί αυτή η διαφορά έχει μεγάλη σημασία.
Η καρδιακή αμυλοείδωση από τρανσθυρετίνη είναι μια σοβαρή πάθηση κατά την οποία μια πρωτεΐνη που φυσιολογικά κυκλοφορεί στο αίμα, η τρανσθυρετίνη ή TTR, αλλάζει μορφή και δημιουργεί παθολογικές εναποθέσεις μέσα στην καρδιά. Μπορούμε να το φανταστούμε σαν μικροσκοπικό υλικό που συσσωρεύεται σταδιακά στον καρδιακό μυ. Με τον χρόνο η καρδιά γίνεται πιο δύσκαμπτη και δυσκολεύεται να λειτουργήσει φυσιολογικά. Ένα φάρμακο που αναπτύχθηκε από τις AstraZeneca και Ionis, η eplontersen, ακολουθεί μια συγκεκριμένη στρατηγική: μειώνει την παραγωγή της τρανσθυρετίνης. Η λογική φαίνεται απλή. Εάν η συγκεκριμένη πρωτεΐνη αποτελεί την πρώτη ύλη από την οποία δημιουργούνται οι βλαβερές εναποθέσεις, τότε μειώνοντας την παραγωγή της θα πρέπει να περιορίσουμε και την εξέλιξη της νόσου.
Και πράγματι, σε μοριακό επίπεδο το φάρμακο έκανε αυτό που σχεδιάστηκε να κάνει. Το πρόβλημα ήταν ότι αυτό δεν μεταφράστηκε στο αναμενόμενο όφελος για τους ασθενείς. Σε μεγάλη μελέτη 1.432 ανθρώπων, το φάρμακο δεν πέτυχε συνολικά στατιστικά σημαντική μείωση των καρδιαγγειακών θανάτων και των επαναλαμβανόμενων καρδιαγγειακών επεισοδίων σε σύγκριση με το placebo.

Με μια δεύτερη ανάγνωση
Οι δύο ιστορίες μοιάζουν εντελώς διαφορετικές. Η μία αφορά την παχυσαρκία και την άσκηση, η άλλη μια σπάνια καρδιολογική νόσο. Κι όμως, μας οδηγούν στο ίδιο ερώτημα. Η σύγχρονη ιατρική έχει αποκτήσει μια εντυπωσιακή ικανότητα να αναγνωρίζει μεμονωμένους βιολογικούς μηχανισμούς και να παρεμβαίνει σε αυτούς. Πρόκειται αναμφίβολα για ένα τεράστιο επιστημονικό επίτευγμα. Αλλά υπάρχει μια λεπτή παγίδα: να συγχέουμε τον μηχανισμό με τον ίδιο τον οργανισμό. Η Lac-Phe δεν είναι η άσκηση. Η τρανσθυρετίνη δεν είναι ολόκληρη η καρδιακή αμυλοείδωση. Και η μεταβολή ενός εργαστηριακού δείκτη δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι έχουμε αλλάξει με τον ίδιο τρόπο την πορεία της υγείας ενός ανθρώπου. Ο οργανισμός δεν λειτουργεί ως συλλογή ανεξάρτητων διακοπτών. Κάθε αλλαγή πραγματοποιείται μέσα σε ένα δίκτυο αλληλεπιδράσεων που περιλαμβάνει όργανα, ορμόνες, νευρικά σήματα, μεταβολικές διαδικασίες, ηλικία, τρόπο ζωής και πολλούς ακόμη παράγοντες. Ίσως λοιπόν η μεγάλη πρόκληση της ιατρικής του μέλλοντος να μην είναι μόνο να ανακαλύπτει ποιο μόριο πρέπει να αλλάξει, αλλά να κατανοεί καλύτερα τι σημαίνει αυτή η αλλαγή για ολόκληρο τον άνθρωπο. Διότι άλλο πράγμα είναι να απομονώνεις μια νότα και άλλο να κατανοείς ολόκληρη τη μουσική.

Έρευνες και πηγές

Li VL, He Y, Contrepois K, et al. An exercise-inducible metabolite that suppresses feeding and obesity. Nature. 2022;606:785–790. DOI: https://doi.org/10.1038/s41586-022-04828-5
Eplontersen for Transthyretin Amyloid Cardiomyopathy. New England Journal of Medicine. 2026. DOI: https://doi.org/10.1056/NEJMoa2608510
STAT. A pill that mimics exercise? Early results on drug designed to maintain both weight loss and muscle mass. 18 August 2026.
STAT. In autopsy of failed heart disease study, AstraZeneca raises broader questions about silencer drugs. 28 August 2026.

Η δημιουργία των πρώτων γενετικά τροποποιημένων διδύμων ανακοινώθηκε τον Νοέμβριο του 2018. Η ανακοίνωση σήκωσε ένα κύμα αμφισβήτησης από την επιστημονική κοινότητα, όχι μόνο για την ηθική μιας τέτοιας πρακτικής αλλά και για το κατά πόσο τελέστηκε ένα τέτοιο επίτευγμα, καθώς οι διαδικασίες που ακολουθήθηκαν ήταν σε μεγάλο βαθμό αδιαφανείς και δεν πέρασαν από διαδικασία αξιολόγησης από άλλους επιστήμονες του κλάδου.  

Για να φτιαχτούν τα δίδυμα χρησιμοποιήθηκε μια σχετικά καινούρια τεχνική, η Crispr-Cas9.

Δεν πρόκειται φυσικά για κάποια σοκοφρέτα αλλά για μια μέθοδο που συναντάται στη φύση- για αυτό άλλωστε είναι και τόσο αποτελεσματική. Σε αντίθεση με τεχνικές γενομικής του παρελθόντος όπως της «γονιδιακής καραμπίνας», η Crispr-Cas9 είναι υψηλή γονιαδιακή «κοπτοραπτική».

Τα βακτήρια αλλά κι ακόμη πιο αρχέγονοι οργανισμοί τη χρησιμοποιούν με τον εξής τρόπο:

Παίρνουν κομμάτια DNA από ιούς- εισβολείς και τα ενσωματώνουν σε συγκεκριμένες περιοχές του DNA τους (τις Crispr) μέσω ενζύμων που λέγονται CAS-9. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούν και θυμούνται τον εισβολέα και τον αντιμετωπίζουν καλύτερα σε μελλοντικά συναπαντήματά τους. Με άλλα λόγια το Crispr-Cas9 είναι ένα ανοσοποιητικό σύστημα.

Η ανακάλυψη της ύπαρξής του έγινε μόλις το 2009. Ήδη, χρησιμοποιούσαμε τους ιούς ως οχήματα γενετικής πληροφορίας. Η ανακάλυψη του Crispr-Cas9 κάνει ακόμη πιο βάσιμο τον ισχυρισμό μου πως οι ιοί δεν είναι απλά παθογόνα γενετικά παράσιτα αλλά πως συνιστούν κι ένα σύστημα οριζόντιας μετάδοσης γενετικών πληροφοριών, ένα «γενετικό διαδίκτυο».

Ο βασικός ερευνητής, ο He Jiankui, πήρε σπέρμα από ασθενή που πάσχει από AIDS και γονιμοποίησε εξωσωματικά με αυτό ωάρια της γυναίκας του, με την συγκατάθεση και των δύο όπως ο ίδιος αναφέρει.

Στην συνέχεια χρησιμοποίησε την τεχνική Crispr-Cas9 για να αντικαταστήσει ένα γονίδιο που καθορίζει πρωτεΐνη υποδοχής στην μεμβράνη των λευκών αιμοσφαιρίων. Η αντικατάσταση πέτυχε σε ένα γονιμοποιημένο ωάριο το οποίο επανεισήχθη στην μήτρα της μητέρας. Αυτό είναι το επιστημονικό χρονικό της γένεσης της Νάνα και της Λούλα, των πρώτων δύο γενετικά τροποποιημένων ανθρωπίνων διδύμων.

Μετά την γενετική τροποποίησή τους η Νάνα και η Λούλα είναι τώρα θεωρητικά πιο ανθεκτικές σε τυχόν προσβολή τους από τον λεγόμενο HIV.

Κάπου εδώ αρχίζει η προβληματική πλευρά της όλης ιστορίας.

Το AIDS είναι επίκτητο και σε καμία των περιπτώσεων δεν έχει τόσο αναπόφευκτο κληρονομικό προφίλ όσο άλλες ιδιοπαθείς ασθένειες που περνούν άμεσα από τους γονείς στα παιδιά. Επιπρόσθετα, η αντοχή στον HIV έρχεται με υψηλό κόστος όπως την ευαισθησία σε άλλες νόσους, όπως αυτή του Ιού του Δυτικού Νείλου.

Εδώ είναι ένα από τα μεγάλα εγγενή προβλήματα της γενομικής: Τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά συχνά δεν καθορίζονται από ένα και μόνο γονίδιο αλλά από ομάδες τους που μπορούν βρίσκονται ακόμη και σε διαφορετικά χρωμοσώματα και μάλιστα, συχνά και σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον που άλλοτε ευνοεί την έκφραση κάποιων γονιδίων κι άλλοτε όχι. Πρόκειται δηλαδή για ένα πολύπλοκο πίνακα ελέγχου όπου αλλάζοντας την μία «ασφάλεια» μπορεί να πέσουν άλλες πέντε.

Η γνώση μας μέχρι σήμερα περιορίστηκε στη μελέτη και τον εντοπισμό μεμονωμένων γονιδίων ή ακόμη και ομάδων κι όχι στην ευρύτατη αλληλεπίδρασή τους. Μέχρι να έχουμε μια καλή και πλήρη εικόνα των αλληλεπιδράσεων αυτών, η χρήση τεχνολογιών όπως η Crispr-Cas9 κάνει επιστήμονες όπως ο He Jiankui αλλά και προγενέστερους αυτού να μοιάζουν με μαθητευόμενοι μάγοι.

Γιατί όμως ένας ερευνητής με πολλές διακρίσεις και με τέσσερις κερδοφόρες εταιρίες βιοτεχνολογίας να ασχοληθεί με το AIDS κι όχι με κάποια από τις χιλιάδες αθεράπευτες μέχρι σήμερα κληρονομικές ασθένειες που θα αποτελούσαν πολύ καταλληλότερους στόχους για το Crispr-Cas9;

Η απάντηση ίσως να βρίσκεται στη δομή της εξουσίας στην Κίνα και στις συνέπειές της στην κινεζική δημόσια υγεία.

Το 1975 το κομμουνιστικό κόμμα της Κίνας αποφάσισε για να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο του υπερπληθυσμού την επιβολή της πολιτικής του «Ενός Παιδιού» στα ζευγάρια. Η πολιτική αυτή σταμάτησε μόλις το 2015 όπου κι επιτράπηκε και δεύτερο παιδί. Τα σαράντα χρόνια επιβολής της όμως είχαν σοβαρότατες συνέπειες: Οι Κινέζοι γονείς προτιμούσαν το μοναδικό τους παιδί να είναι αγόρι, να υπάρχει ένα ακόμη ζευγάρι εργατικά χέρια, ένας ακόμη μισθός στο σπίτι. Έτσι σήμερα, σε έναν στους πέντε άντρες δεν αντιστοιχεί γυναίκα.

Η πολιτική αυτή είχε ως έμμεση επίπτωση την πρόσφατη άνοδο των κρουσμάτων του AIDS στην Κίνα. Μόνο το 2017, τα κρούσματα του AIDS αυξήθηκαν κατά 14%.

Το AIDS πλέον στην Κίνα έχει διαφορετικά πληθυσμιακά χαρακτηριστικά από ότι είχε κατά το παρελθόν. Η κινέζικη ηγεσία αντιμετώπισε αποτελεσματικότατα πηγές μετάδοσης του AIDS όπως ξεπερασμένες μεθόδους μετάγγισης αίματος και τις πρακτικές ενδοφλεβίων χρηστών ναρκωτικών. Τα ποσοστά του AIDS στο γενικό πληθυσμό κατά μέσο όρο είναι 0,037%, μικρότερα από πολλές άλλες χώρες του δυτικού κόσμου. Τα ποσοστά όμως του AIDS σε άντρες που κάνουν σεξ με άντρες είναι 7,7% στην Κίνα, δηλαδή 2000% μεγαλύτερα από τον γενικό πληθυσμό.

Κι αυτό μας λέει αυτό κάτι που γνωρίζαμε εξαρχής: Ότι παρά την προπαγάνδα υπέρ του AIDS που το ήθελε να μας αφορά όλους το ίδιο, το AIDS αφορά πρωτίστως και κυρίως τις ομάδες υψηλού κινδύνου και ως τέτοιο και κυρίως ως τέτοιο πρέπει να μας αφορά όλους.

Στην περίπτωση των αντρών που κάνουν σεξ με άντρες, ανεξάρτητα από το τι φύλο νιώθουν ή δηλώνουν, τα υψηλότατα ποσοστά επιπολασμού δεν είναι αποτέλεσμα κάποιας ηθικολογίας ή θρησκευτικής ιδεοληψίας. Οφείλονται στην φυσιολογία του σεξ, στη βασική μας βιολογία αν κι όχι μόνο.

Στην Κίνα, το ηθικό στίγμα της ομοφυλοφιλίας υπήρξε εξαιρετικά ανθεκτικό: Η ομοφυλοφιλία αποποινικοποιήθηκε μόλις το 1997 κι αφαιρέθηκε από την επίσημη λίστα των ψυχιατρικών διαταραχών το 2001.

Η πολιτική του ενός παιδιού, σε συνδυασμό με το ηθικό στίγμα της ομοφυλοφιλίας, δημιούργησε μια ισχυρή πίεση προς τον γάμο. Πολλοί ομοφυλόφιλοι άντρες, με περίπου το 7,7% να είναι καταγεγραμμένα φορείς του AIDS, ενέδωσαν σε αυτήν κοινωνική πίεση. Παντρεύτηκαν κι έκαναν οικογένειες. Κι έτσι φαίνεται να αυξήθηκαν τα ποσοστά του AIDS τα τελευταία χρόνια στην Κίνα.

Ακολούθησε λοιπόν ο He Jiankui, ο σχεδιαστής της Νίνα και της Λούλα, κυβερνητικές επιταγές προκειμένου να έχει η κινεζική ηγεσία εργαλεία για να αντιμετωπίσει το νέο ξέσπασμα του AIDS στην Κίνα;

Ακόμη κι αν κάτι τέτοιο συνέβη, δεν το έκανε με τον σωστό τρόπο. Αυτό μαρτυρά η προσωρινή εξαφάνισή του, μια ακόμη εξαφάνιση σε μια μακρά λίστα Κινέζων που εξαφανίζονται όταν ξεστρατίζουν από την γραμμή του Κόμματος.

Με την εξαφάνιση του Ηe αλλά και με την προβληματική της επιστημονικής προόδου στην Κίνα θα ασχοληθούμε στα επόμενα άρθρα μας σε περίπτωση που κρίνετε κάτι τέτοιο ενδιαφέρον. Από τη δική μου τη σκοπιά το θεωρώ κρίσιμο καθώς κρίνω πως το μεγαλύτερο κομμάτι του 21^ου αιώνα θα μείνει στην ιστορία ως ο κινεζικός αιώνας.

(Ο Πέτρος Αργυρίου είναι ένας ξεχωριστός λογοτέχνης κι ένας από τους κορυφαίους Έλληνες αναλυτές, ιδιαιτέρως στο πεδίο του παρασκηνίου των παγκόσμιων πολιτικών δημόσιας υγείας. Είναι επίσης μέλος της ένωσης δημοσιογραφίας της επιστήμης Science View και μόνιμος συνεργάτης του Holistic Life. Από τις εκδόσεις ETRA κυκλοφορούν τα σχετικά βιβλία του: "Τι δεν σας λένε οι γιατροί", 2009, "Θανάσιμες Θεραπείες", 2011 και "Παρά Φύση", 2014, όλα τους μοναδικά στο είδος τους στην ελληνική εκδοτική πραγματικότητα και όχι μόνο. Το προσωπικό του blog είναι το agriazwa.blogspot.com).