Η συσσώρευση αμυλοειδούς και tau (πρωτεΐνη στα κύτταρα των νεύρων) μπορεί να αρχίζει χρόνια πριν εμφανιστεί έκπτωση της μνήμης. Οι νεότερες μελέτες αναζητούν τα πρώτα λεπτά σημάδια χωρίς να μπορούν ακόμη να προβλέψουν με βεβαιότητα ποιος θα νοσήσει.

Μπορεί να υπάρχουν αλλαγές στον εγκέφαλο που σχετίζονται με τη νόσο Alzheimer, ενώ ένας άνθρωπος θυμάται, σκέφτεται και λειτουργεί χωρίς εμφανή δυσκολία; Η απάντηση είναι ναι. Η έρευνα δείχνει ότι οι παθολογικές διεργασίες της νόσου μπορούν να ξεκινούν πολλά χρόνια πριν από την εμφάνιση των συμπτωμάτων. Αυτό το διάστημα περιγράφεται συχνά ως «προκλινική Alzheimer»: οι βιοδείκτες δείχνουν σχετικές αλλαγές, αλλά δεν έχει εμφανιστεί άνοια.

Η διάκριση έχει σημασία. Η ανίχνευση ενός βιοδείκτη δεν ισοδυναμεί με πρόβλεψη ότι το άτομο θα αναπτύξει οπωσδήποτε άνοια. Η πορεία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και επηρεάζεται από παράγοντες όπως η συσσώρευση της πρωτεΐνης tau, η γενική κατάσταση της υγείας και η γνωστική εφεδρεία. Γι’ αυτό και οι ερευνητές προσπαθούν να καταλάβουν ποια ευρήματα έχουν μεγαλύτερη προγνωστική αξία και ποια μπορεί να παραμείνουν χωρίς εμφανή κλινική συνέπεια. Μια μεγάλη μελέτη του 2025 εξέτασε 1.707 ηλικιωμένους με φυσιολογική γνωστική λειτουργία, πολλοί από τους οποίους είχαν αυξημένο αμυλοειδές στον εγκέφαλο. Στη διάρκεια της παρακολούθησης καταγράφηκε μικρή συνολική μεταβολή στις καθημερινές δραστηριότητες. Όταν όμως συνυπήρχαν αυξημένο αμυλοειδές και υψηλότερα επίπεδα tau, η λειτουργικότητα εμφάνιζε ταχύτερη επιδείνωση. Οι δυσκολίες αφορούσαν σύνθετες δραστηριότητες, όπως η ολοκλήρωση απαιτητικών εργασιών και οι αγορές. Το αμυλοειδές από μόνο του δεν συνδέθηκε με αντίστοιχη μεταβολή.
Άλλες έρευνες εξετάζουν αν οι αλλαγές εμφανίζονται πρώτα σε λεπτές πλευρές της μνήμης και της μάθησης. Σε πολυκεντρική μελέτη του 2025, άτομα με φυσιολογική γνωστική επίδοση αλλά θετικό αμυλοειδές εμφάνισαν μικρότερο όφελος από την επανάληψη νευροψυχολογικών δοκιμασιών. Συνήθως, όταν κάποιος κάνει ξανά ένα τεστ, η επίδοσή του βελτιώνεται επειδή έχει εξοικειωθεί με τη διαδικασία. Η μειωμένη αυτή «επίδραση εξάσκησης» καταγράφηκε σε δοκιμασίες λεκτικής μάθησης, μνήμης και γλώσσας. Οι ερευνητές τη θεωρούν πιθανό πρώιμο σήμα, όχι όμως αυτοτελές διαγνωστικό εύρημα. Παράλληλα, η εξέταση της φωσφορυλιωμένης tau 217 (της p-tau217) στο αίμα εξελίσσεται σε σημαντικό εργαλείο της έρευνας. Μελέτη στο Nature Aging, με δεδομένα από εννέα ομάδες και 1.474 γνωστικά υγιείς συμμετέχοντες, έδειξε ότι η p-tau217 στο αίμα και η απεικόνιση tau με PET συνδέονταν σε παρόμοιο βαθμό με μελλοντική γνωστική έκπτωση και εξέλιξη σε ήπια γνωστική διαταραχή. Τα αποτελέσματα ενισχύουν την προοπτική πιο προσιτής παρακολούθησης, χωρίς να καθιστούν την εξέταση πρόβλεψη της ατομικής πορείας.
Τα όρια φαίνονται και σε μελέτη 2.916 γνωστικά υγιών ανθρώπων από 12 διεθνείς ομάδες. Η p-tau217 στο αίμα προέβλεπε θετικό αμυλοειδές με ακρίβεια 81% ως μεμονωμένη εξέταση. Όταν τα θετικά αποτελέσματα επιβεβαιώνονταν με PET ή εξέταση εγκεφαλονωτιαίου υγρού, η ακρίβεια έφτανε το 91%. Με άλλα λόγια, η εξέταση αίματος μπορεί να βοηθήσει στην επιλογή όσων χρειάζονται περαιτέρω έλεγχο, αλλά δεν παρέχει από μόνη της απόλυτη βεβαιότητα.
Η συζήτηση αφορά πλέον και τον ίδιο τον ορισμό της νόσου. Τα αναθεωρημένα κριτήρια της Ένωσης Alzheimer του 2024 περιγράφουν την Alzheimer ως βιολογική διεργασία που μπορεί να υπάρχει πριν από τα συμπτώματα. Οι συντάκτες, ωστόσο, διευκρινίζουν ότι πρόκειται για πλαίσιο διάγνωσης και σταδιοποίησης και όχι για οδηγό που ορίζει πότε και πώς πρέπει να ελέγχεται ο γενικός πληθυσμός. Η δυνατότητα να εντοπίζονται βιολογικές αλλαγές νωρίτερα ανοίγει δρόμους για την έρευνα και τις κλινικές δοκιμές. Ταυτόχρονα δημιουργεί ένα δύσκολο ερώτημα: τι σημαίνει για έναν άνθρωπο να μάθει ότι έχει έναν βιοδείκτη που συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο, όταν δεν έχει συμπτώματα και δεν είναι βέβαιο αν ή πότε θα εμφανιστούν; Προς το παρόν, η επιστήμη μπορεί να περιγράψει καλύτερα τις πιθανότητες και τα πρώιμα σημάδια. Δεν μπορεί ακόμη να μετατρέψει ένα θετικό εύρημα σε βέβαιη πρόγνωση για το μέλλον ενός συγκεκριμένου ανθρώπου.

Αναφορές

1. Mark A. Dubbelman et al. — Changes in Daily Functioning in Association With Tau and Amyloid Among Unimpaired Older Adults With and Without Elevated Amyloid | Brigham and Women’s Hospital, Massachusetts General Hospital, Harvard Medical School· Alzheimer Therapeutic Research Institute, University of Southern California | 1212/WNL.0000000000213775
2. Adrià Tort-Merino et al. — Decreased practice effects in cognitively unimpaired amyloid beta-positive individuals: a multicenter, longitudinal, cohort study — Hospital Clínic de Barcelona· IDIBAPS· University of Barcelona· CIBERNED | 1002/alz.70016
3. Rik Ossenkoppele et al. — Plasma p-tau217 and tau-PET predict future cognitive decline among cognitively unimpaired individuals: implications for clinical trials — Lund University | 1038/s43587-025-00835-z
4. Gemma Salvadó et al. — Plasma Phosphorylated Tau 217 to Identify Preclinical Alzheimer Disease | Lund University και διεθνής συνεργασία 12 ερευνητικών ομάδων, μεταξύ των οποίων ADNI, ALFA και PREVENT-AD | 1001/jamaneurol.2025.3217

Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life.