Μπορεί ένα όργανο της πέψης να επηρεάζει παράλληλα τη διάθεση, την ενέργεια, το ανοσοποιητικό, αλλά και τον εγκέφαλό μας; Η απάντηση είναι ναι - και αυτό το όργανο είναι το έντερο. Γνωστό και ως "δεύτερος εγκέφαλος", το έντερο φιλοξενεί ένα από τα πιο πολύπλοκα και κρίσιμα οικοσυστήματα του ανθρώπινου σώματος: το εντερικό μικροβίωμα.

Αυτοί οι τρισεκατομμύρια μικροοργανισμοί δεν είναι απλοί επισκέπτες. Μέσα από αυτόν τον εντερικό μικρόκοσμο, το σώμα μας ρυθμίζει βασικές λειτουργίες που επηρεάζουν άμεσα τόσο τη σωματική, όσο και την ψυχική μας ισορροπία. Όταν το μικροβίωμα διαταράσσεται (από άγχος, φτωχή διατροφή, υπερβολική χρήση φαρμάκων), ενεργοποιούνται μηχανισμοί χρόνιας, χαμηλού βαθμού φλεγμονής. Αυτή η φλεγμονή δεν περιορίζεται στο έντερο: εκτός από το ανοσοποιητικό μας επηρεάζει επίσης τον εγκέφαλο και την παραγωγή κρίσιμων νευροδιαβιβαστών, όπως η σεροτονίνη. Το αποτέλεσμα; Συμπτώματα άγχους, έντασης, διαταραχής του ύπνου ή ακόμα και κατάθλιψης.
Η σύνδεση ανάμεσα στο έντερο, τη φλεγμονή και την ψυχική υγεία δεν είναι πια θεωρητική, είναι αποδεδειγμένη και μετρήσιμη. Σε πρόσφατες κλινικές μελέτες, έχει αρχίσει να αξιολογείται η ασφάλεια και αποτελεσματικότητα συγκεκριμένων πολυδύναμων προβιοτικών σκευασμάτων στην υποστήριξη ατόμων με κατάθλιψη. Αν και τα αποτελέσματα είναι ακόμη προκαταρκτικά, δείχνουν ότι η ρύθμιση του μικροβιώματος μπορεί να μειώσει τα συμπτώματα άγχους ή θλίψης, χωρίς παρενέργειες, όταν λειτουργεί ως συμπληρωματική παρέμβαση. Σε τέτοιου είδους παρεμβάσεις, η εξατομίκευση της προσέγγισης βάσει του μικροβιακού προφίλ και του τρόπου ζωής είναι κρίσιμη για τη μακροπρόθεσμη επιτυχία.

Όταν η φλεγμονή ξεκινά από το έντερο
Η φλεγμονή δεν είναι πάντα κάτι οξύ ή επώδυνο. Συχνά είναι σιωπηλή και παρατεταμένη, λειτουργώντας σαν χαμηλής έντασης βλαβερός παράγοντας που υποσκάπτει την ισορροπία του οργανισμού. Στο επίπεδο του εντέρου, αυτή η κατάσταση συνδέεται κυρίως με τη δυσβίωση (δηλαδή την διαταραχή της ισορροπίας του μικροβιώματος) και με την αυξημένη διαπερατότητα του εντερικού φραγμού, το λεγόμενο “leaky gut”. Όταν ο φραγμός αυτός εξασθενεί, το ανοσοποιητικό σύστημα ενεργοποιείται διαρκώς, απελευθερώνοντας φλεγμονώδεις ουσίες όπως κυτοκίνες, που επηρεάζουν και τον εγκέφαλο.
Αυτό το φαινόμενο δεν είναι αφηρημένο. Μπορεί να εκδηλώνεται μέσω λειτουργικών συμπτωμάτων όπως: χρόνια κόπωση, προβλήματα ύπνου, δυσκολία συγκέντρωσης, “brain fog”, ευερεθιστότητα, πεπτικές ενοχλήσεις ή ακόμα και ανεξήγητο άγχος. Δεν πρόκειται για καθαρά ψυχολογικά συμπτώματα, αλλά για σωματικές εκφράσεις μιας βιολογικής ανισορροπίας, που έχει ως πυρήνα της το εντερικό μικροβίωμα και τον φλεγμονώδη άξονα.

Η λειτουργική προσέγγιση: από το σύμπτωμα στη ρίζα
Η λειτουργική ιατρική συμπληρώνει τη συμβατική προσέγγιση, εστιάζοντας όχι μόνο στην ανακούφιση των συμπτωμάτων, αλλά και στη διερεύνηση των βαθύτερων αιτιών που μπορεί να διαταράσσουν τη φυσιολογική ισορροπία του οργανισμού. Δεν αντιμετωπίζει το σώμα ως άθροισμα ξεχωριστών συστημάτων, αλλά ως ένα δυναμικό, αλληλεξαρτώμενο σύνολο, όπου το νευρικό, το ορμονικό, το ανοσοποιητικό και το πεπτικό σύστημα επικοινωνούν συνεχώς, τόσο μεταξύ τους όσο και με το μικροβίωμα.
Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για χρόνιο άγχος, κόπωση, διαταραχές ύπνου ή ανεξήγητες πεπτικές ενοχλήσεις, η διερεύνηση ξεκινά συχνά από το έντερο. Με σύγχρονες διαγνωστικές μεθόδους, μπορούμε να αξιολογήσουμε δείκτες που αντανακλούν:

• Τη σύσταση του μικροβιώματος, εξετάζοντας παράλληλα τα επίπεδα της ποικιλομορφίας και την πιθανή παρουσία παθογόνων ή δυνητικά παθογόνων μικροοργανισμών.
• Τα επίπεδα της φλεγμονής, με δείκτες όπως η CRP, η IL-6 , ο TNF-α και οι κυτοκίνες.
• Την παραγωγή ορμονών και νευροδιαβιβαστών που επηρεάζονται από το μικροβίωμα, όπως είναι η σεροτονίνη, η κορτιζόλη, η DHEA και η ντοπαμίνη.

Με αυτού του είδους την προσέγγιση εξετάζεται η εντερική υγεία και η ισορροπία του μικροβιώματος, αλλά και η επίδραση αυτών στον νευροενδοκρινικό και ανοσοποιητικό άξονα. Η πλήρης εικόνα που προκύπτει δεν βασίζεται σε εικασίες ή γενικεύσεις, αλλά σε μετρήσιμα δεδομένα που αποτυπώνουν τη μοναδική βιοχημική "υπογραφή" κάθε οργανισμού. Με αυτόν τον τρόπο, η παρέμβαση γίνεται στοχευμένα και εξατομικευμένα, αποσκοπώντας όχι μόνο στην καταστολή των συμπτωμάτων, αλλά στην ολιστική αποκατάσταση της ρύθμισης και της εσωτερικής ισορροπίας του σώματος.

Ρυθμίζοντας τον άξονα εντέρου-εγκεφάλου: επιστροφή στην ισορροπία
Η αποκατάσταση της υγείας του εντέρου και της εσωτερικής ισορροπίας δεν γίνεται με μια «μαγική λύση». Είναι όμως εφικτή, όταν βασίζεται στη σωστή διάγνωση και σε μια εξατομικευμένη παρέμβαση που αντιμετωπίζει το σώμα μας ως ένα ενιαίο οικοσύστημα.
Η διατροφή αποτελεί το πρώτο και ίσως πιο ισχυρό εργαλείο στην αποκατάσταση της εντερικής και ορμονικής ισορροπίας. Ο περιορισμός των επεξεργασμένων τροφών (όπως πρόσθετα, κατεργασμένα σάκχαρα, τεχνητά γλυκαντικά) μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της εντερικής δυσβίωσης και της φλεγμονής. Παράλληλα, η ενίσχυση της πρόσληψης φυτικών ινών, από ποικιλία λαχανικών, οσπρίων, φρούτων και τροφών ολικής άλεσης, τρέφει τα ωφέλιμα βακτήρια του εντέρου, προάγοντας την αποκατάσταση του εντερικού φραγμού. Για την αύξηση της ποικιλομορφίας του μκροβιώματος είναι επίσης χρήσιμη η προτίμηση τροφών πλούσιων σε πρεβιοτικά (π.χ. αγκινάρες, πράσα, πράσινες μπανάνες), καθώς και η ενσωμάτωση προϊόντων που έχουν υποστεί φυσική ζύμωση (όπως το κεφίρ, το γιαούρτι, το ξινολάχανο ή το miso). Η σταδιακή αποκατάσταση του μικροβιακού προφίλ μπορεί να υποστηριχθεί επιπλέον με φυσικά ή εξειδικευμένα προβιοτικά σκευάσματα, πάντα με βάση την εξατομικευμένη εκτίμηση.
Ταυτόχρονα με τη διατροφή, σημαντική επίδραση στο μικροβίωμά μας έχουν και η ρύθμιση του ύπνου, η διαχείριση του στρες, η φυσική δραστηριότητα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η στοχευμένη ενίσχυση του οργανισμού με μικροθρεπτικά συστατικά. Η αυτοφροντίδα μας σε ολοκληρωμένο επίπεδο είναι ένα κρίσιμο μέσο επικοινωνίας με το μικροβίωμά μας, και κατ’ επέκταση καθοριστικός ρυθμιστής της φλεγμονής, της διάθεσης και της ποιότητας του ύπνου. Παρ’ όλα αυτά, στις περιπτώσεις που τα συμπτώματα επιμένουν, μπορούμε να αξιοποιήσουμε τη λειτουργική ιατρική, η οποία μας δίνει τα μέσα για να σταματήσουμε να “αποφεύγουμε” το άγχος και να κατανοήσουμε τι το προκαλεί εκ των έσω.

Αναρωτιέστε αν η ψυχική σας κόπωση, το χρόνιο άγχος και οι πεπτικές ενοχλήσεις έχουν ρίζα στο έντερο; Η Διαγνωστική Αθηνών προσφέρει εξειδικευμένες εξετάσεις λειτουργικής ιατρικής που σας βοηθούν να κατανοήσετε την προσωπική σας εντερική ισορροπία και να εντοπίσετε φλεγμονώδεις ή μικροβιακές διαταραχές που επηρεάζουν τη συνολική σας ευεξία. Μάθετε περισσότερα στο https://athenslab.gr/exetaseis-prolipsis 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

1. Husain MI, Giacobbe P. Innovations in the Treatment of Mood Disorders: Exploring Microbiome, Digital and Culturally Adapted Approaches. The Canadian Journal of Psychiatry. 2025;70(11):813-815. doi:10.1177/07067437251374600
2. Rosas-Sánchez GU, Muñoz-Carrillo JL, Soria-Fregozo C. Transforming mental health: The future of personalized psychobiotics in anxiety and depression therapy. Front Neurosci. 2025 Nov 26;19. doi:10.3389/fnins.2025.1711846
3. Zhong J, Liu X, Zhu H, Zhang C, Guan R. Gut Microbiota in the Treatment of Migraine with Acupuncture: A Review. Pain Ther. Published online November 10, 2025. doi:10.1007/s40122-025-00793-9
4. Wang Y, Xing J, Liang Y, Liang H, Niu X, Li J, Zhang K. The complex interplay between psoriasis and depression: From molecular mechanisms to holistic treatment approaches. Front Immunol. 2025 Nov 21;16. doi:10.3389/fimmu.2025.1659346
5. Massey WJ, Rafiqi SI. Editorial: Deciphering microbial metabolites: their impact on gastrointestinal and metabolic health. Front Nutr. 2025 Oct 20;12:1716777. doi: 10.3389/fnut.2025.1716777.

Δύο μεγάλα εμβόλια κατά του Covid αυξάνουν δραματικά τον κίνδυνο επικίνδυνης καρδιακής φλεγμονής σε νεαρούς άνδρες ηλικίας έως 24 ετών.
Οι περιπτώσεις σοβαρής μυοκαρδίτιδας και περικαρδίτιδας είναι πέντε φορές πιο συχνές σε νεαρούς άνδρες αφού έχουν κάνει το εμβόλιο Pfizer και 14 φορές υψηλότερες μετά το εμβόλιο Moderna. Οι ερευνητές από τον Σουηδικό Οργανισμό Φαρμάκων (Swedish Medical Products Agency) δήλωσαν ότι η αύξηση των κρουσμάτων μετά από λοίμωξη Covid μεταξύ των μη εμβολιασμένων ήταν «αμελητέα».
Παρακολούθησαν 23,12 εκατομμύρια άτομα από πέντε σκανδιναβικές χώρες για 10 μήνες, το 81% των οποίων είχαν κάνει το εμβόλιο κατά του Covid, και έλεγξαν για περιπτώσεις μυοκαρδίτιδας και περικαρδίτιδας που χρειάζονταν νοσοκομειακή περίθαλψη εντός 28 ημερών από το εμβόλιο κατά του Covid.
Οι υπερβολικές περιπτώσεις μυοκαρδίτιδας ήταν 5,5 φορές υψηλότερες ανά 100.000 εμβολιασθέντες μετά από τη δεύτερη δόση Moderna και 18,39 περισσότερες μετά από το δεύτερο εμβόλιο Pfizer. Ο κίνδυνος ήταν μεγαλύτερος στους νεαρούς άνδρες ηλικίας μεταξύ 15 και 24 ετών. Οι εκτιμήσεις για την περικαρδίτιδα ήταν παρόμοιες. Συγκριτικά, μόνο ένα κρούσμα ανά 100.000 καταγράφηκε ως αποτέλεσμα της φυσικής νόσησης Covid.
Τα περισσότερα από τα περιστατικά συνέβησαν την πρώτη εβδομάδα μετά τον εμβολιασμό και ο κίνδυνος ήταν 13 φορές μεγαλύτερος μετά από μια δεύτερη δόση Pfizer και 38 φορές μεγαλύτερος μετά από δεύτερη δόση Moderna. Ο κίνδυνος αυξανόταν 120 φορές εάν η πρώτη δόση ήταν το εμβόλιο Pfizer και η δεύτερη ένα εμβόλιο Moderna.
Οι συγγραφείς προσθέτουν ότι οποιοιδήποτε κίνδυνοι από το εμβόλιο πρέπει να σταθμίζονται έναντι της ζημίας που προκαλείται από τον ίδιο τον Covid - ωστόσο καθώς όσοι επηρεάζονται πιο σοβαρά από ένα από τα εμβόλια βρίσκονται επίσης στην ομάδα χαμηλού κινδύνου για σοβαρή λοίμωξη Covid, φαίνεται ότι για αυτή την ηλικιακή ομάδα η νόσηση από τον ιό είναι πιο ασφαλής.

Πηγή: JAMA Cardiology, 2022; doi: 10.1001/jamacardio.2022.0583.

Την τελευταία φορά που η A.Z. προσπάθησε να αυτοκτονήσει, βρισκόταν σε ψυχιατρική κλινική. Τα αντικαταθλιπτικά δεν έπιαναν, ούτε κανένα από τα ψυχιατρικά φάρμακα που έπαιρνε σε διάφορες δόσεις και συνδυασμούς για σχεδόν 25 χρόνια. Είχε διαγνωστεί με διατροφική διαταραχή λίγο μετά τα 20 χρόνια της, νοσηλεύτηκε για λίγες ημέρες και την έστειλαν στο σπίτι με την πρώτη της συνταγή, την οποία της είπαν ότι θα χρειαζόταν για όλη της τη ζωή.
Για την επόμενη δεκαετία, η ζωή της ήταν "ένας καθημερινός αγώνας" με την κατάθλιψη και το άγχος, καταπίνοντας κοκτέιλ χαπιών από μια σειρά γιατρών και έχοντας σκαμπανεβάσματα με υπερμανία και σκοτεινή κατάθλιψη, που τελικά διαγνώστηκε ως διπολική διαταραχή.
Ήταν μια κατάσταση που η A.Z. μόλις και μετά βίας επέζησε, μερικές φορές κλαίγοντας για ώρες ή μέρες κάθε φορά, πίνοντας κρασί στις 10:30 το πρωί για να "κατέβει" από την υπερδιεγερτική επίδραση των φαρμάκων της και σκαλίζοντας εμμονικά το δέρμα της μέχρι να αποκτήσει μια σοβαρή, βασανιστική μόλυνση. Οι ψυχωσικές της ρήξεις με την πραγματικότητα και οι απόπειρες αυτοκτονίας την έκαναν να μπαινοβγαίνει σε ψυχιατρικές πτέρυγες.
Σε αυτή την κατάσταση, 45 ετών και σκεπτόμενη ξανά την αυτοκτονία, η A.Z. βρέθηκε στο γραφείο της ψυχιάτρου Kelly Brogan στο Μανχάταν, συγγραφέα του βιβλίου "A Mind of Your Own" και μία από τις γιατρούς που δεν βλέπουν την ψυχική ασθένεια ως "χημική ανισορροπία στον εγκέφαλο" ή μόνιμη εγκεφαλική διαταραχή, αλλά ως μια ασθένεια ολόκληρου του σώματος ή του συστήματος που χαρακτηρίζεται από μια έξαρση φλεγμονής.
Το "φλεγμονώδες μοντέλο της ψυχικής ασθένειας", όπως μερικές φορές αποκαλείται, υπάρχει εδώ και περισσότερες από δύο δεκαετίες, αλλά έχει γίνει πρόσφατα αντικείμενο ιδιαίτερου ενδιαφέροντος. Πρόκειται για την ιδέα ότι οι ψυχικές ασθένειες, από την κατάθλιψη έως τη σχιζοφρένεια, συνδέονται με ένα υπερδραστήριο ανοσοποιητικό σύστημα που δουλεύει λάθος, οδηγώντας σε ψυχολογικά συμπτώματα αλλά και σε μυριάδες σωματικά προβλήματα που συνήθως απορρίπτονται ως "συμπτωματικά" ή άσχετα.
Το φλεγμονώδες μοντέλο των ψυχικών ασθενειών αναγνωρίζει ότι το εξάνθημα στο πρόσωπό σας, ή το ευερέθιστο έντερο ή η καρδιακή σας πάθηση, έχει όντως σχέση με τη διάθεση και την ψυχική σας σταθερότητα. Όλα αυτά τα συμπτώματα είναι ενδείξεις ενός ανοσοποιητικού συστήματος σε χρόνια κατάσταση υπερδραστηριότητας, το οποίο είτε αντιδρά σε κάποιο ερέθισμα είτε εμπλέκεται σε μια αυτοάνοση επίθεση στο σώμα, ή και στα δύο.
Η φλεγμονή είναι η φυσική αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος ενάντια σε εισβολείς όπως βακτήρια, ιοί, τοξίνες ή φάρμακα. Το ανοσοποιητικό σύστημα ξεκινά επίσης μια φλεγμονώδη αντίδραση όταν τραυματιζόμαστε - η ερυθρότητα, το πρήξιμο και η ζέστη που βιώνουμε είναι το αποτέλεσμα των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος που σπεύδουν να εξαλείψουν τις απειλές και να βοηθήσουν στην αποκατάσταση.
Ωστόσο, όταν το ανοσοποιητικό σύστημα υπερδιεγείρεται, μπορεί να προκαλέσει προβλήματα. Ως ένας πολύ εξελιγμένος αμυντικός μηχανισμός, ένα ανοσοποιητικό σύστημα που δεν λειτουργεί σωστά μπορεί να προκαλέσει μεγάλη ζημιά. Η χρόνια φλεγμονή είναι βασικός παράγοντας πίσω από την αθηροσκλήρωση¹ και η κινητήρια δύναμη πίσω από αυτοάνοσα νοσήματα: από τον διαβήτη τύπου² έως την πολλαπλή σκλήρυνση.² Τα άτομα με χρόνια φλεγμονώδη νοσήματα όπως η κολίτιδα έχουν επίσης υψηλότερο κίνδυνο μεταλλάξεων που προκαλούν καρκίνο. Μια μελέτη του 2015 από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης διαπίστωσε ότι η έκθεση σε χημικές ουσίες που βλάπτουν το DNA μετά από μια περίοδο φλεγμονής ενισχύει ακόμη περισσότερο τις μεταλλάξεις που προκαλούν καρκίνο³.

Το ανοσοποιητικό σύστημα και ο εγκέφαλος
Ενώ η φλεγμονή είναι γνωστός ένοχος για άλλες ασθένειες, οι γιατροί χρειάστηκαν περισσότερο χρόνο για να εξετάσουν το ρόλο της στην ψυχική υγεία, ωστόσο έχει αρχίσει να συγκεντρώνεται αρκετή έρευνα για αυτό το ζήτημα.
Μια ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε φέτος επιβεβαίωσε ότι βασικοί ρυθμιστές του ανοσοποιητικού συστήματος - πρωτεΐνες που ονομάζονται κυτοκίνες (ή κυτταροκίνες) και οδηγούν σε φλεγμονή - επηρεάζουν επίσης τη νευρολογική λειτουργία και μεταβάλλονται σε ασθενείς με κατάθλιψη.⁴
Παλαιότερες μελέτες διαπίστωσαν ότι σχεδόν οι μισοί από τους ασθενείς που έλαβαν θεραπεία με κυτταροκίνες για ηπατίτιδα εμφάνισαν επίσης κατάθλιψη.⁵ Και αυτές οι κυτταροκίνες αυξάνονται και μειώνονται ανάλογα με τη σοβαρότητα της κατάθλιψης.⁶
Μια άλλη ανασκόπηση του 2016 σε 114 μελέτες που εξέταζαν τη σχιζοφρένεια, τη διπολική διαταραχή και την κατάθλιψη διαπίστωσε ότι οι φλεγμονώδεις κυτταροκίνες ήταν παρόμοια διαταραγμένες σε όλες αυτές τις καταστάσεις.⁷
Και δύο πρόσφατες μελέτες συνέδεσαν επίσης την παιδική ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή με αυξημένα επίπεδα κυτταροκινών στο αίμα.⁸
Το 2017, ερευνητές του Νοσοκομείου Παίδων της Βοστώνης ανακάλυψαν πώς η φλεγμονή θα μπορούσε να επηρεάσει τη λειτουργία του εγκεφάλου όταν μελέτησαν μοντέλα ποντικιών με λύκο, στα οποία ο οργανισμός επιτίθεται λανθασμένα στα ίδια του τα όργανα. Αυτή η αυτοάνοση πάθηση έχει συμπτώματα κόπωσης, πόνους στις αρθρώσεις και τους μυς και δερματικά εξανθήματα - καθώς και νευροψυχιατρικά συμπτώματα, όπως πονοκεφάλους, κατάθλιψη, άγχος και ακόμη και επιληπτικές κρίσεις σε περίπου τα τρία τέταρτα των πασχόντων.
Στον λύκο, τα λευκά αιμοσφαίρια απελευθερώνουν μια κυτταροκίνη που ονομάζεται ιντερφερόνη-άλφα, η οποία δρα σαν στρατηγός του ανοσοποιητικού συστήματος. Οι ερευνητές της Βοστώνης ανακάλυψαν ότι η ιντερφερόνη-άλφα διέσχισε τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, όπου πυροδότησε τα μικρογλοία -τα κύτταρα άμυνας του ανοσοποιητικού συστήματος του νευρικού συστήματος- να επιτεθούν στις συνδέσεις μεταξύ των νευρικών κυττάρων στον εγκέφαλο.
"Βρήκαμε έναν μηχανισμό που συνδέει άμεσα τη φλεγμονή με την ψυχική ασθένεια", δήλωσε ο επικεφαλής ερευνητής Michael Carroll. "Η ανακάλυψη αυτή έχει τεράστιες επιπτώσεις για μια σειρά ασθενειών του κεντρικού νευρικού συστήματος".⁹
Το πώς ακριβώς αυτοί οι μαχητές του ανοσοποιητικού συστήματος εισέρχονται στον εγκέφαλο δεν είναι ακόμη σαφές, αλλά το 2015, ερευνητές του Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια ανακάλυψαν ένα ολόκληρο δίκτυο άγνωστων μέχρι σήμερα αγγείων που συνδέουν τον εγκέφαλο με το ανοσοποιητικό σύστημα, το οποίο θα μπορούσε να είναι ο αγωγός τους¹⁰.

Γιατί χρόνια φλεγμονή;
Η ιδέα ότι η λοίμωξη μπορεί να οδηγήσει σε ψυχικές ασθένειες υπάρχει εδώ και πολύ καιρό. Ο Αμερικανός ψυχίατρος Henry Cotton ήταν τόσο πεπεισμένος γι' αυτό στις αρχές του 20ού αιώνα που αφαιρούσε τα μολυσμένα δόντια των ασθενών του ελπίζοντας να τους θεραπεύσει, και αν αυτό δεν λειτουργούσε, δοκίμασε να αφαιρέσει χειρουργικά άλλους πιθανούς ενόχους, όπως αμυγδαλές, ωοθήκες και όρχεις.
Αυτή η προσέγγιση έπαψε τελικά να είναι δημοφιλής, αλλά έχει διαπιστωθεί ότι ορισμένες λοιμώξεις μπορούν να οδηγήσουν σε νευρολογικές και φλεγμονώδεις καταστάσεις.
Οι λανθάνουσες ή χρόνιες λοιμώξεις μπορούν να διατηρήσουν το ανοσοποιητικό σύστημα σε αναμμένα κάρβουνα και λοιμώξεις όπως ο ιός Epstein-Barr και ο κυτταρομεγαλοϊός έχουν ενοχοποιηθεί ως κρυφές αιτίες φλεγμονωδών νευρολογικών ασθενειών όπως η σκλήρυνση κατά πλάκας.¹¹
Μια πρωτοποριακή μελέτη του 2017 από ερευνητές του University College του Λονδίνου και της Ιατρικής Σχολής του Λονδίνου διαπίστωσε ότι αντίθετα με την πεποίθηση ότι μόλις μια λοίμωξη "τελειώσει", το ανοσοποιητικό σύστημα επανέρχεται στην προηγούμενη κατάστασή του, στην πραγματικότητα, υγιείς εθελοντές που έκαναν ένεση με ένα θανατωμένο βακτήριο E. coli είχαν μεταβολές σε ορισμένους δείκτες του ανοσοποιητικού συστήματος εβδομάδες μετά την παρέλευση των συμπτωμάτων τους.¹²
Με άλλα λόγια, η ύπαρξη μιας λοίμωξης μεταβάλλει το ανοσοποιητικό σας σύστημα κατά τρόπο διαρκή που το προετοιμάζει για μια διαφορετική φλεγμονώδη αντίδραση σε κάθε περαιτέρω λοίμωξη.
Στην ερώτηση πώς διέφερε η πειραματική λοίμωξη από τον εμβολιασμό, ένας από τους συγγραφείς της μελέτης, ο David Gilroy, λέει: "Δεν διαφέρουν - είναι πανομοιότυπα".
Αυτό εγείρει σοβαρά ερωτήματα σχετικά με την κατανόησή μας για τις επιπτώσεις της επανειλημμένης παρακώλυσης του ανοσοποιητικού μας συστήματος με δεκάδες παιδικούς εμβολιασμούς, αναμνηστικούς εμβολιασμούς και ετήσια εμβόλια γρίπης.
Μια ανασκόπηση της ιατρικής βιβλιογραφίας του 2015 εξέτασε τα στοιχεία που συνδέουν τον εμβολιασμό με δυσμενή ψυχιατρικά συμπτώματα και περιέγραψε πολλούς μηχανισμούς με τους οποίους μπορεί να ενισχύσει τις φλεγμονώδεις αντιδράσεις που συνδέονται με ψυχικές ασθένειες.¹³

Ο ρόλος της τροφής
Μια άλλη πρόσφατη μελέτη διαπίστωσε ότι η συνήθης δυτική διατροφή μπορεί να προκαλέσει τη φλεγμονώδη αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος ακριβώς όπως μια λοίμωξη, καθιστώντας το υπερ-αντιδραστικό στα ερεθίσματα φλεγμονής.
Η γερμανική ερευνητική ομάδα διαπίστωσε ότι τα ποντίκια που τρέφονταν με ανθυγιεινή διατροφή εμφάνισαν οξεία φλεγμονώδη αντίδραση και ενεργοποίηση φλεγμονωδών γονιδίων. Επιπλέον, παρόλο που η φλεγμονή υποχώρησε όταν επανήλθαν στην κανονική τους διατροφή, η επιστροφή στην πιο υγιεινή διατροφή απέτυχε να αντιστρέψει τις αλλαγές στο έμφυτο ανοσοποιητικό τους σύστημα και πολλά από τα γονίδια που είχαν ενεργοποιηθεί παρέμειναν ενεργά.¹⁴

Εγκέφαλος με φωτιά
Οι επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις, οι ενέσεις και οι μακροχρόνιες επιθέσεις στο ανοσοποιητικό σύστημα λειτουργούν σαν σπίρτο στο ξερό χορτάρι, που μόλις ενεργοποιηθεί, το ανοσοποιητικό μας σύστημα δεν κάνει διάκριση μεταξύ διαφορετικών ειδών στρεσογόνων παραγόντων για να συνεχίσει τη φλεγμονή. Οι περιβαλλοντικές τοξίνες, ορισμένες τροφές, η στέρηση ύπνου ή ακόμη και η σωματική κακοποίηση ή το τραύμα μπορούν να κρατήσουν την ανοσολογική αντίδραση να σιγοκαίει και να φουντώνει για εβδομάδες, μήνες ή χρόνια.
Ορισμένοι ασθενείς, όπως η Α.Ζ., περιγράφουν ακόμη και τα χειρότερα ψυχικά τους ξεσπάσματα με όρους κόλασης. "Ήταν σαν να είχε πάρει φωτιά ο εγκέφαλός μου", θυμάται. "Λιποθυμούσα από την απόλυτη εξάντληση. Ξυπνούσα στις τρεις, τέσσερις το πρωί, χωρίς να μπορώ να κοιμηθώ... αλλά μετά ο εγκέφαλός μου έπαιρνε φωτιά με το που θα άνοιγα τα μάτια μου".
Η Α.Ζ. και οι γιατροί της παρατήρησαν ότι τα συμπτώματά της αναζωπυρώνονταν καθώς πλησίαζε η έμμηνος ρύση της. "Ο εγκέφαλος είναι ο απόλυτος κυρίαρχος των κύκλων ορμονικής αντίδρασης και η σωματική φλεγμονή μπορεί να επηρεάσει την αντιδραστικότητα του εγκεφάλου, οδηγώντας σε περαιτέρω ορμονική διαταραχή", λέει ο ψυχίατρος Brogan, γιατρός της Α.Ζ.
Η Α.Ζ. παρατήρησε επίσης ότι η ψυχική της κατάσταση επιδεινωνόταν μετά από ορισμένα τρόφιμα όπως πίτσα, ζυμαρικά ή ζαχαρούχα τρόφιμα. Η ζάχαρη μπορεί να προκαλέσει χάος στις ορμόνες, προκαλώντας αιχμές ινσουλίνης που ακολουθούνται από κατάρρευση - και αυτό, με τη σειρά του, επηρεάζει τον εγκέφαλο. Έτσι, η Brogan ενθάρρυνε την Α.Ζ. να ακολουθήσει μια αυστηρή αντιφλεγμονώδη δίαιτα, ξεκινώντας με την εξάλειψη κάθε ζάχαρης, γλουτένης και γαλακτοκομικών προϊόντων, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονώδεις αντιδράσεις του ανοσοποιητικού, μαζί με τα επεξεργασμένα τρόφιμα (τα οποία είναι σχεδόν πάντα γεμάτα με ταγγισμένα ή μερικώς υδρογονωμένα έλαια που προκαλούν φλεγμονές, όπως ηλιέλαια και άλλα φυτικά έλαια, χημικές ουσίες και κρυμμένα σάκχαρα).
"Συνιστώ μια διατροφή που ελέγχει τις διακυμάνσεις του γλυκαιμικού δείκτη μέσω της εξάλειψης των επεξεργασμένων υδατανθράκων και των δημητριακών και μέσω υψηλών επιπέδων φυσικών λιπών για να ωθήσει το σώμα να ξαναμάθει πώς να χρησιμοποιεί τα λίπη για καύσιμα", λέει η Brogan. "Αυτή είναι η προτιμώμενη πηγή ενέργειας του εγκεφάλου".
Μεγάλο μέρος του ανοσοποιητικού συστήματος στεγάζεται στο έντερο, ειδικά στα μικρόβια του εντέρου, τα οποία "εκπαιδεύουν" το ανοσοποιητικό σύστημα και βοηθούν στην επαναφορά της ισορροπίας του, αν αυτό έχει βγει εκτός ελέγχου. Η κατανάλωση προβιοτικών τροφών, όπως το λάχανο τουρσί, το οποίο βρίθει από υγιή βακτήρια, μπορεί να αποκαταστήσει την οικολογία του εντέρου και να βοηθήσει στην εξισορρόπηση της περίπλοκης σχέσης μεταξύ ανοσοποιητικού συστήματος, εντέρου, ορμονών και εγκεφάλου.
Η Α.Ζ. αγκάλιασε ολόψυχα αυτή τη δίαιτα και έκανε κάποιες αλλαγές στον τρόπο ζωής που της συνέστησε η Brogan, συμπεριλαμβανομένου του ξηρού βουρτσίσματος του δέρματος για να ενθαρρύνει την αποχέτευση της λέμφου και των κλύσματος καφέ για να υποστηρίξει το συκώτι της. Ξεκίνησε καθημερινό διαλογισμό, ακούγοντας έναν 20λεπτο καθοδηγούμενο διαλογισμό. Οι θεραπείες νου και σώματος, όπως η γιόγκα, το τάι τσι, το τσιγκόνγκ ή ο διαλογισμός, έχει αποδειχθεί ότι ενισχύουν τη γονιδιακή έκφραση αντιφλεγμονωδών γονιδίων και καταστέλλουν την έκφραση γονιδίων που συνδέονται με τη φλεγμονή.¹⁵
Η Α.Ζ. ξεκίνησε την πρακτική της kundalini yoga, την οποία βρήκε χρήσιμη για την ανακούφιση από τις κρίσεις πανικού. Χρησιμοποίησε επίσης την τεχνική της Συναισθηματικής Απελευθέρωσης (Emotional Freedom Technique) με χτυπήματα σε σημεία βελονισμού για να βοηθήσει στην αποδέσμευση παρελθοντικών δυσαρεσκειών και στον περιορισμό των κρίσεων πανικού.
Οι αλλαγές δεν ήταν άμεσες, αλλά μέσα σε λίγους μήνες ακολουθώντας μια αντιφλεγμονώδη διατροφή και έναν τρόπο ζωής, η Α.Ζ. παρατήρησε ότι ήταν όλο και πιο "επίπεδη", "γειωμένη" και "ειρηνική". Δεν χρειάζεται πλέον φάρμακα για να κοιμηθεί και είναι απαλλαγμένη και από όλα τα ψυχιατρικά φάρμακα.
Η Α.Ζ. κατάφερε επίσης να αλλάξει τη μοίρα της κόρης της, η οποία, σε ηλικία 20 ετών, της είχε συνταγογραφηθεί αγωγή για διπολική διαταραχή. Της δίδαξε τα ίδια εργαλεία που είχε χρησιμοποιήσει και η κόρη της μπόρεσε να θεραπευτεί χωρίς τα φάρμακα. "Έχουμε τη δυνατότητα όχι μόνο να θεραπεύσουμε τους εαυτούς μας αλλά και την επόμενη γενιά", λέει η Α.Ζ.. "Έχουμε τη δυνατότητα να τους πούμε: «Κοιτάξτε, υπάρχει ένας διαφορετικός τρόπος να το κάνετε αυτό»".

Για τα συμπληρώματα διατροφής που βοηθούν στην μείωση της φλεγμονής, διαβάστε το άρθρο στην έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή του περιοδικού Holistic Life (τεύχος 107, σελίδα 46-48)

Βιβλιογραφικές αναφορές

1 Circulation, 2002; 105: 1135-43
2 Ann N Y Acad Sci, 2018; 1413: 59-68
3 PLoS Genet, 2015; 11: e1004901
4 Mol Psychiatry, 2018; 23: 48-58
5 Psychosomatics. 2003;44:104-112
6 Psychoneuroendocrinology, 2014; 45: 77-86
7 Mol Psychiatry, 2016; 21: 1696-1709
8 Eur Child Adolesc Psychiatry, 2018 Jan 4; J Neuroinflammation, 2017; 14: 261
9 Nature, 2017; 546: 539-43
10  Nature, 2015; 523: 337-41
11  Clin Transl Immunology, 2014; 3: e27
12  PLoS One, 2017; 12: e0186964
13  Altern Ther Health Med, 2015; 21(suppl 3): 18-26
14  Cell, 2018; 172: 162-175.e14
15  Brain Behav Immun, 2016; 51: 1-11
16  Adv Mind Body Med, 2017; 31: 4-11  

Η έρευνα σχετικά με τα προϊόντα που περιέχουν CBD και κανναβινοειδή γενικότερα για τη διαχείριση του πόνου είναι πολλά υποσχόμενη.
Αναρίθμητες μελέτες έχουν πλέον γίνει ή είναι σε εξέλιξη σχετικά με την δράση της CBD αλλά και των υπολοίπων κανναβινοειδών για την ελαχιστοποίηση και τη διαχείριση του χρόνιου κυρίως πόνου. Πλέον είναι γνωστή η δράση των υποδοχέων και ο μηχανισμός δράσης των κανναβινοειδών στον πόνο, όμως η δοσολογία κυμαίνεται σε διάφορα επίπεδα καθώς ο κάθε ανθρώπινος οργανισμός διαχειρίζεται με τελείως διαφορετικό τρόπο την αίσθηση του πόνου ακόμα και αν αφορά το ίδιο πρόβλημα υγείας. Όπως έχουμε πει και αυτό που σωστό να γίνεται, είναι να ξεκινάει ο πάσχων ή η πάσχουσα, με κάποια συντηρητική δόση και να την αυξάνει ανά 4-5 ημέρες, παρατηρώντας την ελαχιστοποίηση και την βελτίωση των συμπτωμάτων του. Επειδή μιλάμε για το ενδοκανναβινοειδές σύστημα, ο μηχανισμός του οποίου είναι άκρως περίπλοκος, δεν θα πρέπει να υπερβούμε την δοσολογία γιατί τότε υπάρχει περίπτωση να έχουμε τα αντίθετα αποτελέσματα και να χειροτερέψουμε ξανά. Προτείνονται, ωστόσο, κάποιες δοσολογίες μετά από μελέτες και πειράματα που έχουν πραγματοποιηθεί τόσο in vitro όσο και in vivo, και έχουν δείξει κάποιο αποτέλεσμα στις συγκεκριμένες δοσολογίες.  

Η κανναβιδιόλη (CBD) μπορεί να μειώσει:

• Τον πόνο
• Τη φλεγμονή
• Τη συνολική δυσλειτουργία που σχετίζεται με τη γενικότερη κατάστασης της υγείας

Μερικοί άνθρωποι με χρόνιο πόνο χρησιμοποιούν με τοπική εφαρμογή ή εσωτερική λήψη προϊόντα με CBD όπως κρέμες και ιδίως το έλαιο CBD, για τη διαχείριση των συμπτωμάτων τους.
Η CBD μπορεί να προσφέρει μια εναλλακτική λύση για άτομα που αντιμετωπίζουν χρόνιο πόνο και βασίζονται σε φάρμακα, όπως τα οπιοειδή, που μπορεί να έχουν αποκτήσει ανθεκτικότητα αλλά και ανεπιθύμητες παρενέργειες.

Ας γνωρίσουμε κάποια πράγματα παραπάνω για την αντιμετώπιση του πόνου : 

CBD για ανακούφιση χρόνιου πόνου

Ο καθένας έχει ένα κυτταρικό σύστημα σηματοδότησης γνωστό ως το ενδοκανναβινοειδές σύστημα (ECS).
Μερικοί ερευνητές πιστεύουν ότι η CBD αλληλοεπιδρά με ένα βασικό συστατικό των υποδοχέων ECC-ενδοκανναβινοειδών στον εγκέφαλο και στο ανοσοποιητικό σύστημα. Οι υποδοχείς είναι μικροσκοπικές πρωτεΐνες που συνδέονται με τα κύτταρα μας. Λαμβάνουν σήματα, κυρίως χημικά, από διαφορετικά ερεθίσματα και βοηθούν τα κύτταρα μας να ανταποκριθούν. Αυτή η απόκριση προκαλεί αντιφλεγμονώδες και ανακουφιστικό αποτέλεσμα για την αντιμετώπιση του πόνου. Αυτό σημαίνει ότι το έλαιο CBD και άλλα προϊόντα με CBD, μπορούν να ωφελήσουν τους ανθρώπους με χρόνιο πόνο, όπως είναι ο χρόνιος πόνος στην πλάτη. Μια επισκόπηση του 2018 αξιολόγησε πόσο καλά λειτουργεί η CBD για την ανακούφιση του χρόνιου πόνου. Η ανασκόπηση εξέτασε μελέτες που διεξήχθησαν μεταξύ 1975 και 2018. Αυτές οι μελέτες εξέτασαν διάφορους τύπους πόνου, όπως:

• πόνο από καρκίνο
• νευροπαθητικός πόνος
• ινομυαλγία

Με βάση αυτές τις μελέτες, οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η CBD ήταν αποτελεσματική στη γενική διαχείριση του πόνου και δεν προκάλεσε αρνητικές παρενέργειες. Μια μελέτη, το 2016 από το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου (NCI) εξέτασε τη χρήση της CBD σε πειραματόζωα με αρθρίτιδα. Οι ερευνητές εφάρμοσαν τοπικά στις πάσχουσες περιοχές Gel με CBD σε αρουραίους για τέσσερις (4) συνεχόμενες ημέρες. Οι αρουραίοι έλαβαν είτε 0,6, 3,1, 6,2, ή 62,3 mg την ημέρα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν μείωση της φλεγμονής και του συνολικού πόνου στα πειραματόζωα που έπασχαν στις αρθρώσεις. Δεν υπήρχαν προφανείς παρενέργειες.
Τα πειραματόζωα που έλαβαν χαμηλές δόσεις των 0,6 mg ή 3,1 mg δεν βελτίωσαν τις βαθμολογίες τους κατά του πόνου. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι 6,2 mg / ημέρα ήταν μια αρκετά υψηλή δόση για να μειώσει τον πόνο και το πρήξιμο των αρθρώσεων των πειραματοζώων. Ορισμένα άτομα με καρκίνο χρησιμοποιούν επίσης την CBD. Έρευνα σε πειραματόζωα έχει δείξει ότι η CBD μπορεί να οδηγήσει στη συρρίκνωση καρκινικών όγκων. Ωστόσο, οι περισσότερες μελέτες σε ανθρώπους έχουν διερευνήσει το ρόλο της CBD στη διαχείριση του πόνου που σχετίζεται με τον καρκίνο και τη θεραπεία του καρκίνου. Το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου (NCI) επεσήμανε ότι η CBD αποτελεί πιθανή επιλογή για τη μείωση των παρενεργειών της χημειοθεραπείας, όπως:

• πόνος
• έμετος
• Έλλειψη όρεξης

Ημικρανία: Οι μελέτες σχετικά με την CBD και την ημικρανία είναι σε εξέλιξη και τα μέχρι τώρα αποτελέσματα δείχνουν ότι μπορεί να μειώσει την ένταση του πόνου σε άτομα με ημικρανία. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψιν πως υπάρχουν δύο (2) προσεγγίσεις για τη δοσολογία κάνναβης για την ημικρανία: προφυλακτική και συμπτωματική. Η προφύλαξη αποσκοπεί στη μείωση της συχνότητας και της έντασης των πονοκεφάλων. Η συμπτωματική προσέγγιση ανακουφίζει τον πόνο και τη ναυτία που σχετίζονται με την ημικρανία μετά την εμφάνισή της. Όλα τα παραπάνω, αφορούν μελέτες του 2017- 2019 που είναι σε εξέλιξη μέχρι σήμερα και φαίνεται να υποστηρίζουν, πως πολύ συγκεκριμένα τερπενοειδή της κάνναβης συνδυασμένα με CBD, έχουν δράση και στον πονοκέφαλο και όταν ορίσουν την κατάλληλη δοσολογία για τους ίδιους, τότε δεν υπάρχει περίπτωση να έχουν ανεπιθύμητο πονοκέφαλο, παρά μόνο αν υπερβούν την κατάλληλη για αυτούς δοσολογία. 
Τα φάρμακα με βάση την κάνναβη δε στοχεύουν τους υποδοχείς των οπιοειδών, όπως πολλά παυσίπονα – γεγονός που καθιστά την κάνναβη πολύ απίθανο να οδηγήσει σε εθισμό, κατάχρηση ή υπερβολική δόση. Επίσης, δεν είναι NSAIDs (μη-στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα), όπως η ασπιρίνη ή η ιβουπροφαίνη, τα οποία μπορεί να οδηγήσουν σε επικίνδυνες επιπλοκές όταν λαμβάνονται από έγκυες γυναίκες ή άτομα που χρησιμοποιούν αραιωτικά αίματος όπως η βαρφαρίνη. Συμπερασματικά, τα φάρμακα που κατασκευάζει ο άνθρωπος έρχονται με κινδύνους μερικές φορές, σημαντικούς. Ενώ η κάνναβη μας δίνει εντυπωσιακά αποτελέσματα και ανεπιθύμητες ενέργειες που ωχριούν σε σύγκριση με τις παρενέργειες της μακροχρόνιας χρήσης των κλασικών παυσίπονων.

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28983880 - Cannabis and Cannabinoids for Chronic Pain
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6277878/ - Cannabinoids and Pain: New Insights From Old Molecules
https://ascpt.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1038/clpt.2011.188 - Cannabinoid–Opioid Interaction in Chronic Pain
The Effectiveness of Cannabinoids in the Management of Chronic Nonmalignant Neuropathic Pain: A Systematic Review
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0968089615000838?via%3Dihub - Cannabidiol (CBD) and its analogs: a review of their effects on inflammation
https://insights.ovid.com/article/00006396-200204000-00005 - CB1 and CB2 cannabinoid receptors are implicated in inflammatory pain
https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2049463717710042 - Sativex oromucosal spray as adjunctive therapy in advanced cancer patients with chronic pain unalleviated by optimized opioid therapy: two double-blind, randomized, placebo-controlled phase 3 studies
https://insights.ovid.com/article/00006396-200105000-00011 - The role of central and peripheral Cannabinoid1 receptors in the antihyperalgesic activity of cannabinoids in a model of neuropathic pain
https://bmcmusculoskeletdisord.biomedcentral.com/articles/10.1186/1471-2474-15-275 - Cannabinoid receptor 2 as a potential therapeutic target in rheumatoid arthritis
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?Db=pubmed&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=20880025 - Central and peripheral sites of action for CB₂ receptor mediated analgesic activity in chronic inflammatory and neuropathic pain models in rats.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?Db=pubmed&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=24085618 - A systematic review of pharmacological pain management in multiple sclerosis.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0885392412004393 - An Open-Label Extension Study to Investigate the Long-Term Safety and Tolerability of THC/CBD Oromucosal Spray and Oromucosal THC Spray in Patients With Terminal Cancer-Related Pain Refractory to Strong Opioid Analgesics
https://insights.ovid.com/crossref?an=00008877-201109000-00028 - CB1 and CB2 receptor agonists promote analgesia through synergy in a murine model of tumor pain
https://www.jneurosci.org/content/32/20/7091-Cannabinoid Type-1 Receptor Reduces Pain and Neurotoxicity Produced by Chemotherapy
https://www.jneurosci.org/content/28/44/11141-A Decrease in Anandamide Signaling Contributes to the Maintenance of Cutaneous Mechanical Hyperalgesia in a Model of Bone Cancer Pain
https://www.nature.com/articles/nri1602- Cannabinoid-based drugs as anti-inflammatory therapeutics
https://insights.ovid.com/crossref?an=00006396-201510000-00019-Role of the endocannabinoid system in the emotional manifestations of osteoarthritis pain
https://www.nature.com/articles/npp2014198- Therapeutic Potential of Inhibitors of Endocannabinoid Degradation for the Treatment of Stress-Related Hyperalgesia in an Animal Model of Chronic Pain
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0955395917300130?via%3Dihub - Medical cannabis access, use, and substitution for prescription opioids and other substances: A survey of authorized medical cannabis patients
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fphar.2016.00257/ful l- Dual-Acting Compounds Targeting Endocannabinoid and Endovanilloid Systems—A Novel Treatment Option for Chronic Pain Management
https://insights.ovid.com/crossref?an=00000539-201711000-00032 - Selective Cannabinoids for Chronic Neuropathic Pain: A Systematic Review and Meta-analysis
http://pharmrev.aspetjournals.org/content/64/3/722-Human Experimental Pain Models for Assessing the Therapeutic Efficacy of Analgesic Drugs
https://www.forskningsdatabasen.dk/en/catalog/2256899529- A proof-of-concept (POC) study including experimental pain models (EPMs) to assess the effects of a CB2 agonist (LY2828360) in the treatment of patients with osteoarthritic (OA) knee pain
https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0269881117699616 - Substitution of medical cannabis for pharmaceutical agents for pain, anxiety, and sleep
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3371734 -Cannabinoids suppress inflammatory and neuropathic pain by targeting α3 glycine receptors