Ένα ιδιαίτερα επικριτικό editorial του BMJ απέναντι στη νέα στρατηγική του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την παραδοσιακή και συμπληρωματική ιατρική προκάλεσε έντονες επιστημονικές αντιδράσεις. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένα κρίσιμο ερώτημα: αξιολογούνται πράγματι οι συμπληρωματικές θεραπείες με τα ίδια επιστημονικά μέτρα και σταθμά;

Στις 30 Ιουνίου 2026, το BMJ δημοσίευσε ένα editorial με έναν τίτλο που δύσκολα αφήνει αμφιβολίες για τη θέση των συγγραφέων του: «WHO’s misguided push for complementary and alternative medicine» – «Η λανθασμένη προώθηση της συμπληρωματικής και εναλλακτικής ιατρικής από τον ΠΟΥ». Στόχος της κριτικής ήταν η νέα Παγκόσμια Στρατηγική για την Παραδοσιακή Ιατρική 2025–2034 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
Οι συγγραφείς του editorial υποστηρίζουν ότι η προσπάθεια ενσωμάτωσης των συμπληρωματικών και εναλλακτικών θεραπειών στα εθνικά συστήματα υγείας κινδυνεύει να προηγηθεί των απαραίτητων αποδείξεων για την αποτελεσματικότητα και την ασφάλειά τους. Αναφέρονται σε προβλήματα όπως η ηπατοτοξικότητα ορισμένων φυτικών προϊόντων, οι αλληλεπιδράσεις με φάρμακα, η ανεπαρκής ρύθμιση της αγοράς και ο κίνδυνος ασθενείς να εγκαταλείψουν αποτελεσματικές συμβατικές θεραπείες. Μέχρι εδώ, η απαίτηση για ασφάλεια, ποιότητα και επιστημονική τεκμηρίωση είναι απολύτως θεμιτή. Το πρόβλημα αρχίζει όταν εξετάσει κανείς με ποιον τρόπο εφαρμόζονται αυτά τα κριτήρια.

Ο αντίλογος ήρθε μέσα από το ίδιο το BMJ
Το editorial προκάλεσε μια ασυνήθιστα ζωηρή σειρά άμεσων αντιδράσεων από γιατρούς, ερευνητές και επιστήμονες, αρκετοί από τους οποίους αμφισβήτησαν όχι την ανάγκη επιστημονικής αξιολόγησης των συμπληρωματικών θεραπειών, αλλά τη συλλογιστική με την οποία το άρθρο επιχειρεί να τις απορρίψει. Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της αντιπαράθεσης αφορά τις τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες (RCTs). Οι συγγραφείς του editorial επικρίνουν τον ΠΟΥ επειδή η στρατηγική του αναγνωρίζει, εκτός από τις RCTs, τη χρησιμότητα των μελετών παρατήρησης και των δεδομένων πραγματικού κόσμου – των λεγόμενων real-world data.
Όμως ο Peter T. Panhofer, καθηγητής Συμπληρωματικής Ιατρικής στο Center for Evidence Based Medicine του Sigmund Freud Private University στη Βιέννη, εντοπίζει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση: το ίδιο editorial που θεωρεί ανεπαρκείς τις μελέτες παρατήρησης όταν εξετάζονται πιθανά οφέλη των συμπληρωματικών θεραπειών, βασίζεται σε observational data όταν επιχειρεί να τεκμηριώσει πιθανές βλάβες από φυτικά προϊόντα. Το ερώτημα είναι προφανές: γιατί ένα είδος επιστημονικού δεδομένου θεωρείται ανεπαρκές όταν δείχνει όφελος, αλλά αποκτά βαρύτητα όταν δείχνει κίνδυνο; Η επιστημονική αυστηρότητα δεν μπορεί να λειτουργεί à la carte.

Δεν απαντούν όλα τα ερευνητικά ερωτήματα οι RCTs
Οι τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές αποτελούν αναμφίβολα βασικό εργαλείο για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας μιας θεραπείας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι η κατάλληλη μεθοδολογία για κάθε επιστημονικό ερώτημα. Σπάνιες ανεπιθύμητες ενέργειες, μακροχρόνιες επιπτώσεις, πραγματικές συνθήκες χρήσης και σύνθετες θεραπευτικές παρεμβάσεις συχνά απαιτούν διαφορετικές ερευνητικές προσεγγίσεις. Αυτό άλλωστε δεν αποτελεί κάποια «παραχώρηση» προς τις συμπληρωματικές θεραπείες αλλά μέρος της σύγχρονης επιδημιολογίας και της evidence-based medicine.
Και, σε αντίθεση με την εντύπωση που δημιουργεί το editorial, ο ΠΟΥ δεν προτείνει την εγκατάλειψη των RCTs. Η στρατηγική του ζητά την επιλογή της κατάλληλης ερευνητικής μεθόδου ανάλογα με το ερώτημα: αποτελεσματικότητα, ασφάλεια, εφαρμογή στην πραγματική κλινική πράξη ή ενσωμάτωση στα συστήματα υγείας.
Υπάρχει όμως και ένα βαθύτερο πρόβλημα. Κάτω από τον όρο «complementary and alternative medicine» το editorial συγκεντρώνει εξαιρετικά διαφορετικές θεραπευτικές προσεγγίσεις. Η φυτοθεραπεία δεν είναι βελονισμός. Ο βελονισμός δεν είναι ομοιοπαθητική. Η Ayurveda δεν ταυτίζεται με την Traditional Chinese Medicine. Και η χρήση ενός ελεγμένου φυτικού φαρμάκου υπό την επίβλεψη εκπαιδευμένου επαγγελματία υγείας δεν είναι το ίδιο πράγμα με την ανεξέλεγκτη αγορά ενός αμφίβολης προέλευσης συμπληρώματος μέσω διαδικτύου.
Αρκετές Rapid Responses επισημαίνουν ακριβώς αυτή την υπεραπλούστευση. Ο ίδιος ο ΠΟΥ χρησιμοποιεί πλέον τον ευρύτερο όρο Traditional, Complementary and Integrative Medicine (TCIM), αναγνωρίζοντας ότι πρόκειται για ένα πολυσύνθετο πεδίο που δεν μπορεί να αξιολογείται συλλήβδην.

Η ασφάλεια απαιτεί ενσωμάτωση, όχι περιθωριοποίηση
Οι κίνδυνοι από ορισμένα φυτικά προϊόντα είναι υπαρκτοί. Υπάρχουν αλληλεπιδράσεις με φάρμακα, νοθευμένα ή κακής ποιότητας προϊόντα και περιστατικά ηπατικής βλάβης. Η αναγνώριση αυτών των προβλημάτων όμως δεν αποτελεί επιχείρημα εναντίον των συμπληρωματικών θεραπειών. Αποτελεί επιχείρημα υπέρ της καλύτερης ρύθμισης, της εκπαίδευσης, του ποιοτικού ελέγχου και της φαρμακοεπαγρύπνησης. Μία από τις απαντήσεις στο BMJ επισημαίνει μάλιστα ότι μεγάλο μέρος των περιστατικών βλάβης που επικαλείται το editorial αφορά μη ρυθμιζόμενες αγορές, αυτοθεραπεία και προϊόντα χωρίς επαρκή εποπτεία. Η απάντηση σε ένα τέτοιο πρόβλημα δεν μπορεί λογικά να είναι λιγότερη εποπτεία και μεγαλύτερη περιθωριοποίηση.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται η αξία της ολοκληρωμένης ιατρικής: ο ασθενής δεν αναγκάζεται να κινείται ανάμεσα σε δύο κόσμους που αγνοούν ο ένας τον άλλο. Οι θεραπείες μπορούν να αξιολογούνται, να καταγράφονται και, όπου υπάρχουν επαρκή στοιχεία, να χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά και με επαγγελματική επίβλεψη.
Η στρατηγική του ΠΟΥ δεν προέκυψε στο κενό. Παραδοσιακές, συμπληρωματικές και ολοκληρωμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις χρησιμοποιούνται ήδη σε τεράστια κλίμακα διεθνώς. Ο ίδιος ο ΠΟΥ αναφέρει ότι η παραδοσιακή ιατρική χρησιμοποιείται από δισεκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι αν θα «επιτρέψουμε» στους πολίτες να στραφούν σε αυτές τις προσεγγίσεις. Το κάνουν ήδη.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν αυτή η πραγματικότητα θα παραμείνει στο περιθώριο ή αν θα δημιουργηθούν: καλύτερη έρευνα, αυστηρότερη ρύθμιση, ποιοτικά πρότυπα, κατάλληλη εκπαίδευση και ουσιαστική συνεργασία με τη συμβατική ιατρική. Αυτό ακριβώς επιχειρεί να αντιμετωπίσει η στρατηγική 2025–2034 του ΠΟΥ.

Με μια δεύτερη ανάγνωση
Η υπεράσπιση των συμπληρωματικών και εναλλακτικών θεραπειών δεν σημαίνει απόρριψη της επιστημονικής αξιολόγησης. Το αντίθετο. Οι Σ.Ε.Θ. χρειάζονται περισσότερη και καλύτερη έρευνα, ισχυρότερη φαρμακοεπαγρύπνηση, αυστηρό ποιοτικό έλεγχο και σαφή διάκριση μεταξύ υπεύθυνης θεραπευτικής πρακτικής και ανεξέλεγκτης εμπορικής εκμετάλλευσης. Αυτό όμως προϋποθέτει και κάτι ακόμη: επιστημονική αξιολόγηση χωρίς προκαταλήψεις.
Η ολοκληρωμένη ιατρική δεν ζητά να αντικαταστήσει τη συμβατική ιατρική. Προτείνει ένα μοντέλο στο οποίο διαφορετικές θεραπευτικές δυνατότητες μπορούν να αξιολογούνται με βάση τα δεδομένα τους και να συνδυάζονται με επίκεντρο τις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου. Αν μια θεραπεία αποδεικνύεται αποτελεσματική, πρέπει να μπορούμε να το αναγνωρίσουμε. Αν δεν λειτουργεί, πρέπει να μπορούμε να το πούμε. Αν παρουσιάζει κινδύνους, πρέπει να τους γνωρίζουμε και να τους αντιμετωπίζουμε. Αυτή είναι η ουσία της επιστημονικής στάσης. Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η επιστήμη πρέπει να κρίνει τις συμπληρωματικές θεραπείες. Το ερώτημα είναι αν τις κρίνει με τα ίδια μέτρα και τα ίδια σταθμά.

Έρευνες και πηγές

1. Philips CA, Caulfield T, de Jong C, Qi X, Narayan DC. WHO’s misguided push for complementary and alternative medicine. BMJ. 2026;393:e100062. DOI: 10.1136/bmj-2026-100062
2. World Health Organization. Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034. WHO, Geneva, 2025. WHO Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034
3. Panhofer PT et al. Observational evidence should not be dismissed selectively. Rapid Response. BMJ. 2026. BMJ Rapid Response
4. Panhofer PT et al. Methodological Considerations in Evaluating Traditional, Complementary and Integrative Medicine. Rapid Response. BMJ. 2026. BMJ Rapid Response
5. Dharmarajan P. Misinterpreted Alternative Medicine. Rapid Response. BMJ. 2026. BMJ Rapid Response
6. Subramanian DK. Traditional Medicine Deserves Rigorous Evaluation, Not Premature Rejection. Rapid Response. BMJ. 2026. BMJ Rapid Response
7. World Health Organization. WHO Global Traditional Medicine Centre: Annual Report 2025. WHO, 2026. WHO Annual Report 2025

Νέα έρευνα αποκαλύπτει ότι οι συμπληρωματικές πρακτικές αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινής φροντίδας, χωρίς να υποκαθιστούν αναγκαστικά τη συμβατική ιατρική

Η χρήση συμπληρωματικών προσεγγίσεων υγείας δεν αποτελεί πλέον περιθωριακό φαινόμενο. Νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό BMJ Open, διαπίστωσε ότι το 65,9% των ενηλίκων στο Ηνωμένο Βασίλειο είχε χρησιμοποιήσει κατά το 2024 τουλάχιστον ένα προϊόν, μία πρακτική ή μία υπηρεσία παραδοσιακής, συμπληρωματικής ή ενοποιητικής ιατρικής.
Η έρευνα βασίστηκε στις απαντήσεις 1.559 ενηλίκων από την Αγγλία, τη Σκωτία, την Ουαλία και τη Βόρεια Ιρλανδία. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από τον Μάιο έως τον Οκτώβριο του 2024, ενώ το δείγμα διαμορφώθηκε έτσι ώστε να αντανακλά, σε γενικές γραμμές, τη σύνθεση του βρετανικού πληθυσμού.

Τι περιλαμβάνει όμως το 65,9%;
Το εντυπωσιακό αυτό ποσοστό χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση. Δεν σημαίνει ότι δύο στους τρεις Βρετανούς επισκέφθηκαν έναν συμπληρωματικό θεραπευτή ή εγκατέλειψαν τη συμβατική ιατρική. Στον ευρύ ορισμό που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές περιλαμβάνονταν τα συμπληρώματα διατροφής, ο διαλογισμός, η γιόγκα, οι πρακτικές χαλάρωσης, οι θεραπευτικές προσεγγίσεις με βάση τη φύση, καθώς και οι επισκέψεις σε επαγγελματίες διαφορετικών θεραπευτικών συστημάτων.
Συγκεκριμένα, το 37,3% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι είχε χρησιμοποιήσει βιταμίνες ή συμπληρώματα, το 26,7% πρακτικές που σχετίζονται με τη λεγόμενη «συνταγογράφηση της φύσης» και το 19,4% τεχνικές χαλάρωσης ή διαλογισμού.
Αντίθετα, το ποσοστό όσων είχαν συμβουλευτεί κάποιον επαγγελματία συμπληρωματικής ιατρικής ήταν σημαντικά χαμηλότερο: 19,1%. Οι θεραπευτές μασάζ ήταν η συχνότερη επιλογή, με ποσοστό 9,4%, ενώ ακολουθούσαν, μεταξύ άλλων, δάσκαλοι γιόγκα, χειροπράκτες, ομοιοπαθητικοί, βοτανοθεραπευτές και βελονιστές.

Όχι «εναλλακτικά», αλλά παράλληλα
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα είναι ότι η χρήση αυτών των προσεγγίσεων δεν φάνηκε να συνοδεύεται από απομάκρυνση από τη συμβατική ιατρική. Μέσα στο ίδιο χρονικό διάστημα, το 74,2% των συμμετεχόντων είχε επισκεφθεί ιατρό και το 72% κάποιον άλλο επαγγελματία συμβατικών υπηρεσιών υγείας. Οι γενικοί ιατροί και οι φαρμακοποιοί παρέμεναν οι συχνότερα χρησιμοποιούμενες πηγές φροντίδας.
Η εικόνα που προκύπτει, επομένως, δεν είναι εκείνη δύο αντίπαλων θεραπευτικών κόσμων. Οι περισσότεροι άνθρωποι φαίνεται να συνδυάζουν διαφορετικές μορφές φροντίδας, ανάλογα με τις ανάγκες, τις πεποιθήσεις και την κατάσταση της υγείας τους. Η συμπληρωματική ιατρική χρησιμοποιείται, στις περισσότερες περιπτώσεις, πραγματικά συμπληρωματικά και όχι ως πλήρης αντικατάσταση της συμβατικής θεραπείας.

Ποιοι στρέφονται συχνότερα σε αυτές τις επιλογές;
Η χρήση συμπληρωματικών προϊόντων και πρακτικών ήταν συχνότερη μεταξύ των γυναικών, των ατόμων με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, όσων διέθεταν ιδιωτική ασφάλιση και εκείνων που ανέφεραν κάποια χρόνια πάθηση. Αυξημένη χρήση καταγράφηκε επίσης σε άτομα με διαταραχές ύπνου.
Παράλληλα, αρκετοί χρήστες αξιολογούσαν τη γενική κατάσταση της υγείας τους ως καλή ή πολύ καλή. Αυτό πιθανόν δείχνει ότι οι συγκεκριμένες πρακτικές δεν αναζητούνται μόνο για την αντιμετώπιση μιας ασθένειας, αλλά και ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας αυτοφροντίδας, πρόληψης και διατήρησης της ευεξίας.

Η πραγματική πρόκληση για τα συστήματα υγείας
Το σημαντικότερο μήνυμα της μελέτης είναι ίσως ότι οι συμπληρωματικές επιλογές αποτελούν ήδη μέρος της πραγματικής συμπεριφοράς των πολιτών. Η αγνόηση αυτής της πραγματικότητας δεν προστατεύει τους ασθενείς. Αντίθετα, μπορεί να δυσκολεύσει την ενημέρωση των επαγγελματιών υγείας για συμπληρώματα, βότανα ή θεραπείες που χρησιμοποιούνται παράλληλα με φαρμακευτική αγωγή.
Οι ερευνητές υπογραμμίζουν την ανάγκη για καλύτερη επικοινωνία μεταξύ συμβατικών και συμπληρωματικών επαγγελματιών, σαφέστερο ρυθμιστικό πλαίσιο και περισσότερη έρευνα. Η υπεύθυνη ενοποίηση δεν σημαίνει άκριτη αποδοχή κάθε θεραπείας. Σημαίνει αξιολόγηση της διαθέσιμης τεκμηρίωσης, προστασία της ασφάλειας του ασθενούς και δημιουργία μιας περισσότερο συντονισμένης, προσωποκεντρικής φροντίδας.

Πηγή: Van der Werf ET, Foley H, Carter T, et al. “Traditional, complementary and integrative medicine use in the UK population: results of a nationally representative cross-sectional survey.” BMJ Open, 2026;16:e104334.

Στο φθινοπωρινό τεύχος του περιοδικού Holistic Life, έχετε την ευκαιρία να διαβάσετε νέες προσεγγίσεις από το χώρο της φυσικής (ολιστικής) ιατρικής, των εναλλακτικών και συμπληρωματικών θεραπειών & της διατροφής.

Σε αυτό το τεύχος θα βρείτε εκτεταμένο αφιέρωμα:
- Συμβουλές για έξυπνα παιδιά. Ο σημαντικός ρόλος των ωμέγα-3 και των βιταμινών στη σχολική επίδοση των παιδιών (Aimée Benbow)
- Πως λειτουργεί η ρεφλεξολογία στον υποθάλαμο κατά την εγκυμοσύνη (Τζέσι Μόρισον)
- Φυσική αντιμετώπιση του Συνδρόμου Ευερέθιστου Εντέρου (Τζενι Γκούντμαν)
- Πως να νικήσετε τις κρίσεις πανικού με φυσικό τρόπο

Επίσης θα ανακαλύψετε πόσο σημαντικό είναι το σύμπλεγμά βιταμινών Β (Μαρλέν Σταματοπούλου) καθώς και ποια Ανθοϊάματα υποστηρίζουν τις ανάγκες για ηρεμία και γαλήνη σε συνθήκες αναστάτωσης (Μαρίνα Αγγελή).
Μην χάσετε την ενότητα Natural Health που σε αυτό το τεύχος εμβαθύνει στα συμπληρώματα διατροφής & τα βότανα για την αντιμετώπιση της υπέρτασης (Μάριος Δημόπουλος).
Σε αυτό το τεύχος έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε τη συνέντευξη των Ελλήνων δημιουργών της πρώτης σοκολάτας με φιλικά βακτήρια!

Εδώ κατεβάστε το τεύχος 117

Μέχρι το επόμενο τεύχος να θυμάστε να αναζητάτε πάντα εναλλακτικές λύσεις σε προβλήματα που φαίνονται αδιέξοδα. 
www.holisticlife.gr | Facebook: holisticlifegr | Holistic life TV

Το νέο Φθινοπωρινό τεύχος (105) του Holistic Life κυκλοφόρησε.
Η έντυπη έκδοση κυκλοφορεί δωρεάν σε 650 σημεία διανομής πανελλαδικά.
Για να γίνεις συνδρομητής συμπλήρωσε τη φόρμα συνδρομής.
Εδώ κατεβάστε το νέο τεύχος.

Εκτεταμένη αρθρογραφία:

- Νικήστε την Ημικρανία με φυσικούς τρόπους.
- Βιοφυσική θεραπεία για την κεφαλαλγία.
- 8 τρόπου αποκατάστασης της υγείας του εντέρου.
- Ολιστική οδοντιατρική: Φυσικά αντιβιοτικά.
- Παιδική διατροφή: Απαραίτητα θρεπτικά συστατικά.
- Συμβουλές για την επανεκκίνηση του ανοσοποιητικού συστήματος.
- Τα μυστικά του σαλιγκαριού στην ομορφιά του δέρματος.
- Βοτανοθεραπεία: Προστατέψτε τον προστάτη σας.
- Ανθοϊάματα… για καλύτερες σχέσεις.
- Οι φρουροί της υγείας από τον Covid-19. (έρευνα)
- Βασιλικός πολτός και η ρύθμιση του οργανισμού μας.
- Υγιεινές συνταγές για πρωινό.
- Κρίση Πανικού: Ακούγοντας τον εαυτό.
- Πώς το μουρουνέλαιο συμβάλει στην ενίσχυση του ανοσοποιητικού.
- Η επιστήμη πίσω από την τροφή εγκεφάλου/σώματος.
- Χρόνιοι πόνοι: Άλυτο πρόβλημα; Ίσως όχι πια!
- Εμβόλια: Μαθήματα από το παρελθόν.
- Yoga Nidra: Η γιόγκα του ύπνου.

Μέχρι το επόμενο τεύχος να θυμάστε να αναζητάτε πάντα εναλλακτικές λύσεις σε προβλήματα που φαίνονται αδιέξοδα. Explore the Alternative !
www.holisticlife.gr | Facebook: holisticlifegr | Holistic life TV