Η κατανόηση των συναισθημάτων και η ευθύνη για τις πράξεις μπορούν να συνυπάρχουν. Το ζητούμενο είναι να βοηθήσουμε το παιδί να καταλάβει τι συνέβη, ποιον επηρέασε και πώς μπορεί να επανορθώσει.

Ακούμε το συναίσθημα, βάζουμε όρια στη συμπεριφορά: Όταν ένα παιδί θυμώνει, αρνείται ένα λάθος ή κατηγορεί τους άλλους, ο γονέας συχνά βρίσκεται σε δίλημμα: να το παρηγορήσει ή να επιμείνει στις συνέπειες; Η ψυχοθεραπεύτρια Erin Leonard θέτει αυτό το ερώτημα, υποστηρίζοντας ότι η διαρκής απαλλαγή του παιδιού από την ευθύνη δυσκολεύει την ανάπτυξη υπευθυνότητας. Η χρήσιμη αφετηρία του είναι ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε τη δυσκολία ενός παιδιού χωρίς να δικαιολογούμε κάθε αντίδρασή του. Η ενσυναίσθηση δεν απαιτεί να συμφωνήσουμε με όσα λέει το παιδί. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να κατανοήσουμε την εμπειρία του. Μπορούμε να πούμε: «Σε στενοχώρησε που τελείωσε το παιχνίδι». Και αμέσως μετά: «Δεν επιτρέπεται να χτυπάς». Το συναίσθημα γίνεται αποδεκτό, ενώ η πράξη χρειάζεται καθοδήγηση.
Ας φανταστούμε δύο αδέλφια που διαφωνούν για ένα επιτραπέζιο. Το ένα σκίζει μια κάρτα επειδή χάνει. Μια πιθανή απάντηση είναι: «Βλέπω πόσο εκνευρίστηκες. Θα σταματήσουμε τώρα και, όταν ηρεμήσουμε, θα δούμε πώς θα φτιάξουμε την κάρτα». Η συζήτηση για τον ανταγωνισμό μπορεί να περιμένει. Προηγούνται η ασφάλεια, το σταμάτημα της καταστροφικής πράξης και η αποφόρτιση.
Υπάρχει, όμως, μια ουσιαστική διάκριση: η υποστήριξη ενός παιδιού που υφίσταται εκφοβισμό ή αδικία δεν είναι απαλλαγή από ευθύνη. Πριν αποφασίσουμε ότι «κατηγορεί πάντα τους άλλους», χρειάζεται να ακούσουμε τι συνέβη. Η υπευθυνότητα αφορά τις δικές του πράξεις· δεν σημαίνει ότι αναλαμβάνει την ευθύνη για τη βία ή την κακομεταχείριση που δέχεται. Για τη μητέρα, τον πατέρα ή οποιονδήποτε φροντιστή, η στάση αυτή απαιτεί χώρο και για τη δική του ένταση. Μερικές φορές η πιο χρήσιμη πρώτη κίνηση είναι μια σύντομη παύση, ώστε η απάντηση να υπηρετεί το πρόβλημα και όχι τον θυμό της στιγμής.

Τι δείχνουν οι έρευνες: Η επιστημονική τεκμηρίωση προσφέρει πιο συγκεκριμένα συμπεράσματα από γενικές προειδοποιήσεις για «κακομαθημένα» παιδιά. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη του προγράμματος Tuning in to Kids, συμμετείχαν 216 γονείς ή βασικοί φροντιστές παιδιών προσχολικής ηλικίας. Το πρόγραμμα εκπαίδευε τους ενήλικες στην αναγνώριση και διαχείριση των συναισθημάτων και στη συναισθηματική καθοδήγηση των παιδιών. PubMed Οι ερευνητές κατέγραψαν βελτιώσεις στις σχετικές γονεϊκές δεξιότητες και στη συναισθηματική γνώση των παιδιών, καθώς και λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς στις αναφορές γονέων και εκπαιδευτικών. Πρόκειται για αποτελέσματα ενός οργανωμένου προγράμματος με παρακολούθηση έξι μηνών. Δεν αποδεικνύουν ότι μια συγκεκριμένη φράση αρκεί, ούτε ότι τα ευρήματα μεταφέρονται αυτομάτως σε κάθε ηλικία και οικογένεια. Υποστηρίζουν, όμως, την αξία της συστηματικής συναισθηματικής εκπαίδευσης. PubMed
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προτείνει σαφείς, κατανοητούς κανόνες, ήρεμη καθοδήγηση και συνέπειες προσαρμοσμένες στην ηλικία. Συστήνει επίσης την αναγνώριση της επιθυμητής συμπεριφοράς και αποθαρρύνει τη σωματική τιμωρία, τον εξευτελισμό και τη ντροπή ως μέσα διαπαιδαγώγησης. HealthyChildren.org Στην καθημερινότητα, αυτό μπορεί να μεταφραστεί σε μια απλή ερώτηση: «Τι χρειάζεται να μάθει εδώ το παιδί;». Αν ξέχασε μια σχολική υποχρέωση, μπορούμε να αναζητήσουμε μαζί έναν τρόπο οργάνωσης: μια σημείωση, ένα σταθερό σημείο για την τσάντα, έναν έλεγχο το προηγούμενο βράδυ. Το περιστατικό γίνεται αφορμή για εξάσκηση μιας δεξιότητας, χωρίς να μετατρέπεται σε κρίση για την αξία του.
Η ηλικία και οι πραγματικές δυνατότητες έχουν σημασία. Ένα μικρό παιδί χρειάζεται πιο άμεση βοήθεια. Ένας έφηβος μπορεί να συμμετέχει περισσότερο στον σχεδιασμό μιας λύσης. Αποφεύγουμε απαιτήσεις που προϋποθέτουν δεξιότητες τις οποίες το παιδί ακόμη μαθαίνει. Εξετάζουμε επίσης αν η δυσκολία συνδέεται με κούραση, υπερφόρτωση ή μια οδηγία που δεν έγινε κατανοητή.

Από το λάθος στην επανόρθωση: Η ανάληψη ευθύνης αποκτά πρακτικό περιεχόμενο όταν ακολουθεί μια εφικτή πράξη επανόρθωσης. Αφού ηρεμήσουν όλοι, μπορούμε να ρωτήσουμε: «Τι έγινε;», «Πώς επηρεάστηκε ο άλλος;», «Τι μπορούμε να κάνουμε τώρα;». Στόχος της συζήτησης είναι να συνδέσει το παιδί την επιλογή του με το αποτέλεσμα και να βρει ένα επόμενο βήμα.
Αν λέρωσε επίτηδες το γραφείο του αδελφού του, μπορεί να βοηθήσει στον καθαρισμό. Αν διέκοψε μια κοινή δραστηριότητα, μπορεί να συμβάλει στην επανεκκίνησή της. Η επανόρθωση χρειάζεται να είναι συγκεκριμένη και ανάλογη με το περιστατικό. Μια υποχρεωτική «συγγνώμη» χωρίς κατανόηση δεν ολοκληρώνει από μόνη της τη διαδικασία. Αυτό αφορά και τους ενήλικες. Σε μελέτη του 2025 με 288 εφήβους, οι ουσιαστικές γονεϊκές συγνώμες, που αναγνώριζαν τη βλάβη και την ευθύνη, συνδέθηκαν με πιο ουσιαστική αναθεώρηση και καλύτερη αξιολόγηση της σχέσης. Η έρευνα περιλάμβανε αναμνήσεις πραγματικών περιστατικών και υποθετικά σενάρια· δεν εξέτασε άμεσα αν τα παιδιά έγιναν πιο υπεύθυνα. Δεν στήριξε, πάντως, την ιδέα ότι η συγγνώμη υπονομεύει αναγκαστικά το γονεϊκό κύρος. Wiley Online Library
«Σου μίλησα απότομα. Αυτό ήταν δικό μου λάθος. Ο κανόνας παραμένει, αλλά μπορούσα να τον εξηγήσω με σεβασμό». Μια τέτοια διατύπωση δίνει ένα παράδειγμα ευθύνης που δεν απαιτεί τελειότητα. Ο γονέας αναγνωρίζει την πράξη του και δεσμεύεται να αλλάξει τον τρόπο του. Χρειάζεται επίσης να παρατηρούμε τις μικρές προσπάθειες: όταν το παιδί παραδέχεται κάτι δύσκολο, επιστρέφει ένα αντικείμενο ή προτείνει μια λύση. Το «είδα ότι προσπάθησες να διορθώσεις αυτό που έγινε» στρέφει την προσοχή στη συγκεκριμένη πράξη.
Το μήνυμα που θέλουμε να μεταδώσουμε είναι σταθερό: μπορείς να κάνεις λάθος, να το συζητήσεις και να εργαστείς για να το διορθώσεις. Η σχέση παραμένει διαθέσιμη όσο μαθαίνεις. Μέσα σε αυτήν, η ευθύνη αποκτά τη μορφή μιας καθημερινής πρακτικής, που αφορά εξίσου παιδιά και ενήλικες.

Αναφορές

• Leonard, E. (2026). Don't Create a Monster: Curating Accountability in Your Child. Psychology Today. Άρθρο αφετηρίας.
• Havighurst, S. S. και συν. (2010). Tuning in to Kids: Improving emotion socialization practices in parents of preschool children. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 51, 1342–1350. Τυχαιοποιημένη μελέτη.
• American Academy of Pediatrics. What’s the Best Way to Discipline My Child?. Οδηγίες προς γονείς.
• Robichaud, J.-M. και συν. (2025). Should parents apologize to their adolescents to mend their parent–adolescent relationship?. Journal of Research on Adolescence, 35, e70024.

Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life.

Η βία ανάμεσα στους ανθρώπους εξελίσσεται σε πραγματική μάστιγα των κοινωνιών μας καθώς σχεδόν καθημερινά πια γινόμαστε μάρτυρες κακοποιητικών ή και εγκληματικών συμπεριφορών στην προσωπική ζωή, στους χώρους εκπαίδευσης, εργασίας, ψυχαγωγίας και αλλού, χωρίς να μπορεί να εξηγηθεί το γιατί συμβαίνουν σε τόσο αυξημένο βαθμό τέτοια φαινόμενα στη σύγχρονη εποχή.

Ο αποτροπιασμός και ο φόβος που αισθάνεται κανείς μπροστά στα γεγονότα αυτά τον κάνει συνήθως να αποφεύγει το θέμα, απωθώντας τα συναισθήματα που του δημιουργεί, «κλείνοντας την τηλεόραση» ή απέχοντας –αν και όσο αυτό είναι δυνατόν- από την ενημέρωση, σε μια προσπάθεια να προστατευτεί ψυχολογικά. Όσο όμως και αν αυτή η αυθόρμητη στάση φαίνεται σε πολλούς σαν μια λύση, η πραγματικότητα μας περιβάλλει και κατά βάθος γνωρίζουμε ότι αποτελούμε μέρος της και δεν μπορούμε να αποσπαστούμε από αυτήν.

Εμπειρικά γνωρίζουμε ότι η βία μπορεί να είναι σωματική ή ψυχολογική ή και τα δύο ταυτόχρονα, ότι μπορεί να προέρχεται από κάποια προβλήματα στη δομή της προσωπικότητας του βίαιου ατόμου, από διάφορα ψυχολογικά προβλήματα, να εμφανίζεται κάτω από στρες, κάτω από εξαιρετικά ψυχοπιεστικές συνθήκες ή υπό την επήρεια αλκοόλ, ναρκωτικών ουσιών κλπ.

Συχνά ακούμε ανθρώπους να λένε με απόγνωση ότι γνωρίζουν ότι τείνουν να γίνονται βίαιοι και αυτό τους φοβίζει, τους λυπεί, μετανιώνουν για αυτές τους τις συμπεριφορές αλλά δεν μπορούν να τις ελέγξουν, ότι ‘χάνουν τον έλεγχο’.

Ασφαλώς και αξίζει τον κόπο το να προσπαθήσει κανείς, μόνος του ή με την βοήθεια ειδικού, να αναγνωρίσει τα συναισθήματα και τα σχήματα συμπεριφοράς (patterns) στη ζωή και στις σχέσεις του με τους άλλους και τις συνθήκες, εσωτερικές και εξωτερικές, που του δημιουργούν, ενισχύουν και τελικά πυροδοτούν βίαια ξεσπάσματα. Το βίαιο άτομο, ερμηνεύοντας και συχνά παρερμηνεύοντας τις συμπεριφορές των άλλων προς το πρόσωπό του με τρόπο που τον κάνει να νοιώθει ότι προσβάλλεται, χλευάζεται και ταπεινώνεται ή ότι απειλείται η σωματική και ψυχική του ακεραιότητα, αισθάνεται βίαιο θυμό παράλληλα με μεγάλο συναισθηματικό πόνο, συχνά ίσως και έντονο φόβο, τρόμο και απειλή και γενικά συναισθήματα που τον ωθούν στο να χάνει τον αυτοέλεγχό του και να επιτίθεται. Δεν αναφερόμαστε φυσικά εδώ στο διαχρονικό ζήτημα των ατόμων, κοινωνικών ή καθεστωτικών ομάδων κλπ, που χρησιμοποιούν βία συνειδητά και με πλήρη αυτοέλεγχο προκειμένου να επιβάλουν την εξουσία τους στους άλλους, αλλά στη βία σαν ψυχολογικό φαινόμενο, ένα φαινόμενο που παίρνει ανησυχητικές διαστάσεις τελευταία.

Για όσους γνωρίζουν ή ενδιαφέρονται για τα ανθοϊάματα και τον τεράστιο ρόλο που μπορούν να παίξουν στη διαχείριση των συναισθημάτων και στην εξυγίανση του ψυχισμού, το κατεξοχήν ανθοΐαμα Bach για την κατάσταση απώλειας του αυτοελέγχου –ή απλά για το φόβο της απώλειας του αυτοελέγχου- και για τα ξεσπάσματα τα οποία το άτομο δεν ελέγχει και για τα οποία μετανιώνει μετά, χωρίς όμως δυστυχώς να μπορεί να τα αποφύγει, είναι το ανθοΐαμα Cherry Plum. Σύμφωνα με τα λόγια του Edward Bach, «είναι το ανθοΐαμα για το φόβο ότι το μυαλό είναι υπερβολικά ‘τεντωμένο’, ότι η λογική χάνεται, ότι θα κάνει κανείς πράγματα φοβερά και τρομακτικά, που δεν τα θέλει και τα θεωρεί λάθος, και παρ’ όλα αυτά του έρχεται η σκέψη και η παρόρμηση να τα πράξει». Πρόκειται για ένα ανθοΐαμα το οποίο είναι προφανές ότι έχει μεγάλη βοήθεια να προσφέρει στις μέρες μας. Το ίδιο ανθοΐαμα συνιστάται και για το είδος της ψυχικής πίεσης και της εσωτερικής απελπισίας που φέρνει κάποιον να κάνει σκέψεις ή και απόπειρες αυτοκτονίας, νοιώθοντας ότι ‘δεν υπάρχει άλλη λύση’ γι’ αυτόν, να αυτοτραυματίζεται και γενικά να κατευθύνει την εσωτερική πίεση που αισθάνεται ως μια μορφή βίας εναντίον του εαυτού του. Άλλοτε πάλι απλά φοβάται και τρέμει ότι μπορεί να χάσει τον αυτοέλεγχό του και να παραφερθεί, χωρίς όμως στην πραγματικότητα να συμβαίνει ποτέ κάτι τέτοιο. Πολλές φορές το άτομο νοιώθει ότι ‘αρχίζει να τρελλαίνεται’ ή φοβάται ότι θα τρελλαθεί. Άλλοτε πάλι υποφέρει μέσα του, ήσυχα και αθέατα, σκεπτόμενο ότι ‘δεν θα πείραζε και αν πέθαινε’, ότι ‘έτσι θα ησύχαζε’, παρόλο που ‘γνωρίζει ότι ποτέ δεν θα το έκανε’, επειδή ‘δεν είναι σωστό’, ‘είναι αμαρτία’, ‘θα εγκατέλειπε τα παιδιά του αβοήθητα’, ‘θα στεναχωρούσε τους αγαπημένους του’ κλπ.

Το ανθοΐαμα Cherry Plum θα ‘παροχετεύσει’ την εσωτερική ένταση που δημιουργεί η απελπισία, ο μακροχρόνιος ψυχικός βασανισμός και τα ‘κουρασμένα νεύρα’ και θα βοηθήσει το άτομο να απαλλαγεί από τα ανεξέλεγκτα ξεσπάσματα και να αποκτήσει το είδος της εσωτερικής ηρεμίας που προϋποθέτει ο συγκινησιακός αυτοέλεγχος, άμεσα, με ένα ξεκούραστο και αβίαστο τρόπο, χωρίς να καταστέλλει ή να καταπιέζει τον ψυχισμό του αλλά αντίθετα δημιουργώντας μια πολύ καλύτερη σχέση με τα συναισθήματά του.

Το ανθοΐαμα Bach Holly είναι προφανές ότι θα βοηθήσει στις περιπτώσεις όπου η βία εκλύεται στα πλαίσια καχυποψίας, αισθήματος εχθρότητας, ζήλειας κλπ. Το Chestnut Bud (Bach) θα βοηθήσει συχνά στο να κατανοήσει κανείς το ‘τι του φταίει’ για το ότι φτάνει να γίνεται βίαιος (συχνά το άτομο δεν είναι συνειδητά ενήμερο των αιτίων και των στρεσσογόνων πηγών τέτοιων αντιδράσεων στη ζωή του), ώστε να διαχειριστεί τη ζωή και τα προβλήματά του καλύτερα και πιο εύστοχα. Το Impatiens (Bach) θα δώσει υπομονή, το Beech (Bach) ικανότητα για ανοχή και επιείκεια. Ανθοϊάματα όπως το Heather (Bach), Sunflower (FES) κ.α. θα εξισορροπήσουν την ανάγκη για ενίσχυση ή και προβολή του ‘εγώ’, συχνή αιτία αντιπαλότητας, παρανοήσεων και συγκρούσεων. Το Poison Oak (FES) θα ‘μαλακώσει’ την macho στάση ζωής, που βλέπει οτιδήποτε πλην της σκληρής, άκαμπτης ‘δύναμης’ ως ένδειξη ανικανότητας και συνεπακόλουθης ταπεινωτικής ανεπάρκειας. Το Quaking Grass (FES) θα ενισχύσει την ικανότητα για ομαδικότητα και συμμετοχή σε κοινές, ισότιμες, συνεργατικές διαδικασίες. Το Rough Bluebell (Australian Bush) θα μαλακώσει την καρδιά που έχει σκληρύνει, το άτομο που νοιώθει μίσος και γίνεται κακόβουλα χειριστικό, με διάθεση να πληγώνει και να εκμεταλλεύεται τους άλλους.

Τα ανθοϊάματα Snapdragon (Pegasus) και Callaganite (Pegasus) θα βοηθήσουν στην ομαλή και λειτουργική έκφραση του θυμού και στην γνήσια, συγκινησιακά διαφοροποιημένη συναισθηματική επικοινωνία αντίστοιχα. Το Kangaroo Paw (Australian Bush) θα καλλιεργήσει την ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε το πώς αισθάνεται ο άλλος, βοηθώντας στην αποκωδικοποίηση των πραγματικών μηνυμάτων μέσα από τη συμπεριφορά του και μειώνοντας τον κίνδυνο αρνητικών παρερμηνειών. Το ίδιο ανθοΐαμα θα είναι πολύτιμο για τους συντρόφους και γενικότερα τους οικείους των βίαιων ατόμων, καθώς θα βοηθηθούν να αντιλαμβάνονται ρεαλιστικά και έγκαιρα τα μηνύματα που προδιαθέτουν και προαναγγέλλουν βίαιες αντιδράσεις και συμπεριφορές έτσι ώστε να συμπεριφέρονται περισσότερο κατάλληλα και να προφυλάσσονται έγκαιρα.

Η προσέγγιση των σχέσεων μέσα από ένα Συστημικό πρίσμα έχει φυσικά πολλά να προσφέρει στην κατανόηση των σχεσιακών δυναμικών που οδηγούν διάφορα άτομα σε ανεξέλεγκτα βίαια ξεσπάσματα, και τα συμπεράσματα που θα προκύπτουν θα μπορούν να οδηγήσουν σε πιο σύνθετες θεωρήσεις και επιλογές –κ α ι μέσα από τον χώρο των ανθοϊαμάτων- για εξειδικευμένη βοήθεια και προαγωγή της λειτουργικότητας όλων των εμπλεκόμενων σε ανάλογες καταστάσεις.

Η Μαρίνα Αγγελή είναι ιατρός με ειδίκευση στην ψυχιατρική, εκπαίδευση στην Συστημική Ψυχοθεραπεία και πολυετή ενασχόληση με εναλλακτικές θεραπείες και κυρίως με τη μέθοδο των Ανθοϊαμάτων και τις θεραπευτικές εφαρμογές τους στην αντιμετώπιση ψυχολογικών προβλημάτων. Έχει γράψει πολλά άρθρα και εργασίες για τα Ανθοϊάματα καθώς και το βιβλίο 'Ανθοθεραπεία με τα Ιάματα Μπαχ'.