Μια νέα ιαπωνική μελέτη εντοπίζει μια ενδιαφέρουσα σχέση ανάμεσα στα επίπεδα ωκυτοκίνης των γατών και των ανθρώπων που ζουν μαζί τους. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι ο δεσμός ανθρώπου και γάτας μπορεί να έχει μια μετρήσιμη βιολογική διάσταση, με πιθανές προεκτάσεις για τη συναισθηματική ευεξία.

Η ορμόνη που συνδέει ανθρώπους και γάτες
Μια γάτα κουλουριάζεται δίπλα στον άνθρωπό της, δέχεται χάδια ή αναζητά την παρουσία του έπειτα από μια κουραστική ημέρα. Αυτές οι καθημερινές στιγμές οικειότητας μπορεί να συνδέονται με κάτι περισσότερο από μια ευχάριστη συναισθηματική εμπειρία. Σύμφωνα με νέα έρευνα από την Ιαπωνία, η σχέση ανθρώπου και γάτας ενδέχεται να αποτυπώνεται και στη λειτουργία του ορμονικού τους συστήματος. Ερευνητές με επικεφαλής τη Saho Takagi, από το Πανεπιστήμιο του Κιότο, διερεύνησαν τη σχέση δύο ορμονών: της ωκυτοκίνης, η οποία συμμετέχει στη διαμόρφωση κοινωνικών δεσμών, και της κορτιζόλης, που εμπλέκεται στη φυσιολογική απόκριση στο στρες. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό iScience, περιέλαβε αρχικά 19 ιδιοκτήτες και 29 γάτες. Η κύρια ορμονική ανάλυση βασίστηκε σε 17 ιδιοκτήτες και 24 γάτες, από τις οποίες κατέστη δυνατή η συλλογή δειγμάτων ούρων.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι με υψηλότερες συγκεντρώσεις ωκυτοκίνης έτειναν να έχουν γάτες με αντίστοιχα υψηλότερες συγκεντρώσεις. Επιπλέον, οι ιδιοκτήτες γατών με υψηλότερη ωκυτοκίνη ανέφεραν λιγότερα αρνητικά συναισθήματα, ενώ παρατηρήθηκε και συσχέτιση με χαμηλότερη κορτιζόλη στους ανθρώπους.[1] Το εύρημα παρουσιάζει ενδιαφέρον επειδή η ωκυτοκίνη έχει μελετηθεί εκτενώς στις ανθρώπινες κοινωνικές σχέσεις, αλλά η λειτουργία της στον δεσμό ανθρώπου και γάτας παραμένει λιγότερο διερευνημένη.
Για να κατανοήσουν καλύτερα τη σχέση, οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν στις ορμονικές μετρήσεις. Χρησιμοποίησαν μικρές συσκευές Bluetooth στα περιλαίμια των γατών, οι οποίες επέτρεπαν την εκτίμηση της φυσικής εγγύτητας μεταξύ ζώου και ιδιοκτήτη μέσα στο σπίτι. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν επίσης ερωτηματολόγια σχετικά με τη συναισθηματική τους κατάσταση κατά τις προηγούμενες εβδομάδες. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι άνθρωποι που βρίσκονταν συχνότερα κοντά στις γάτες τους ανέφεραν μεγαλύτερη ενεργητικότητα και ζωντάνια. Αντίθετα, η διάρκεια της συμβίωσης δεν φάνηκε να συνδέεται με τον συγκεκριμένο δείκτη. Αυτό υποδηλώνει ότι η καθημερινή αλληλεπίδραση μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία από τον αριθμό των ετών που άνθρωπος και ζώο ζουν μαζί. Ωστόσο, οι συσκευές δεν μπορούσαν να διακρίνουν αν μια γάτα κοιμόταν απλώς δίπλα στον ιδιοκτήτη της ή αν δεχόταν χάδια. Επομένως, δεν είναι ακόμη σαφές ποιες μορφές επαφής σχετίζονται περισσότερο με τις ορμονικές διαφορές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η συσχέτιση της ωκυτοκίνης των γατών με τη συναισθηματική κατάσταση των ανθρώπων. Στην αρχική ανάλυση, υψηλότερα επίπεδα της ορμόνης στις γάτες συνδέθηκαν με λιγότερο θυμό, σύγχυση, άγχος και καταθλιπτική διάθεση στους ιδιοκτήτες. Όταν όμως οι ερευνητές έλαβαν υπόψη ότι ορισμένοι συμμετέχοντες ζούσαν με περισσότερες από μία γάτες, μόνο οι συσχετίσεις με το άγχος και τη σύγχυση παρέμειναν στατιστικά σημαντικές. Αυτός ο περιορισμός είναι ουσιαστικός: η μελέτη καταγράφει συσχετίσεις, όχι αποδεδειγμένη σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν η επαφή με τη γάτα επηρεάζει τη διάθεση του ανθρώπου ή αν οι άνθρωποι με καλύτερη ψυχική κατάσταση αλληλεπιδρούν διαφορετικά με τα ζώα τους.

Ένας βιολογικός δεσμός που αρχίζουμε να κατανοούμε
Η νέα έρευνα προστίθεται σε ένα αναπτυσσόμενο πεδίο μελετών για τη φυσιολογία της σχέσης ανθρώπου και ζώου. Προηγούμενη μελέτη του 2025 είχε διαπιστώσει ότι γάτες που παρουσίαζαν χαρακτηριστικά ασφαλούς προσκόλλησης εμφάνιζαν αύξηση της ωκυτοκίνης στο σάλιο τους μετά από ελεύθερη αλληλεπίδραση με τους ιδιοκτήτες τους.[2] Τα ευρήματα ενισχύουν την άποψη ότι οι γάτες δεν αναπτύσσουν απλώς συμπεριφορικές συνήθειες γύρω από τους ανθρώπους, αλλά μπορούν να δημιουργούν κοινωνικούς δεσμούς με βιολογικές συνιστώσες. Παράλληλα, η νέα μελέτη δεν εντόπισε σαφή συσχέτιση μεταξύ των επιπέδων κορτιζόλης ανθρώπων και γατών. Ούτε απέδειξε πραγματικό ορμονικό συγχρονισμό, καθώς οι μετρήσεις αφορούσαν μέσες συγκεντρώσεις και όχι ταυτόχρονες μεταβολές των ορμονών κατά τη διάρκεια συγκεκριμένων αλληλεπιδράσεων. Το μικρό δείγμα και οι διαφορές στον χρόνο συλλογής των δειγμάτων αποτελούν επιπλέον περιορισμούς.
Παρά τις επιφυλάξεις, η έρευνα προσφέρει μια ενδιαφέρουσα νέα οπτική: η σχέση με ένα ζώο συντροφιάς μπορεί να αποτελεί μια αμφίδρομη βιολογική και συναισθηματική εμπειρία. Η ωκυτοκίνη δεν είναι απλώς μια «ορμόνη της αγάπης», όπως συχνά περιγράφεται. Συμμετέχει σε πολύπλοκες διαδικασίες κοινωνικής συμπεριφοράς και φυσιολογικής ρύθμισης, ενώ η δράση της εξαρτάται από το περιβάλλον και τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε αλληλεπίδρασης. Η επιστήμη χρειάζεται μεγαλύτερες και μακροχρόνιες μελέτες για να εξακριβώσει αν η συμβίωση με γάτες μπορεί να συμβάλει με συγκεκριμένους βιολογικούς μηχανισμούς στη μείωση του στρες. Μέχρι τότε, το σημαντικότερο μήνυμα δεν είναι ότι οι γάτες αποτελούν κάποια μορφή θεραπείας. Είναι ότι ο δεσμός ανάμεσα στον άνθρωπο και στο ζώο φαίνεται να έχει διαστάσεις που ξεπερνούν τη συμπεριφορά και αγγίζουν την ίδια τη φυσιολογία τους.

Αναφορές

1. Takagi, S., et al. (2026). Cats and humans show correlated affiliative physiological states. iScience. DOI: 10.1016/j.isci.2026.117934.
2. The effects of owner-cat interaction on oxytocin secretion in pet cats with different attachment styles. Applied Animal Behaviour Science. DOI: 10.1016/j.applanim.2025.106524.

Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life.

Για πολλές γυναίκες με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), η ικανότητα συγκέντρωσης, ο έλεγχος των συναισθημάτων και η ενέργεια δεν παραμένουν σταθερά. Υπάρχουν ημέρες που η καθημερινότητα φαίνεται διαχειρίσιμη και άλλες κατά τις οποίες η οργάνωση, η μνήμη εργασίας ή ακόμη και απλές υποχρεώσεις μοιάζουν ξαφνικά πολύ δυσκολότερες. Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες αρχίζουν να εξετάζουν σοβαρότερα έναν παράγοντα που επί δεκαετίες είχε υποτιμηθεί στην έρευνα της ΔΕΠΥ: τις γυναικείες ορμόνες.
Μια συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Journal of Attention Disorders εξέτασε τις διαθέσιμες μελέτες σχετικά με τη ΔΕΠΥ και τις ορμόνες του φύλου στις γυναίκες. Το γενικό συμπέρασμα ήταν ότι οι ορμονικές μεταβολές φαίνεται να συνδέονται με αλλαγές στην ένταση των συμπτωμάτων, ιδιαίτερα κατά τον εμμηνορροϊκό κύκλο και την εφηβεία. Ωστόσο, οι ερευνητές τονίζουν ότι τα διαθέσιμα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια εικόνα εμφανίζεται σε διαφορετικές φάσεις της γυναικείας ζωής: εφηβεία, εμμηνορροϊκός κύκλος, περίοδος μετά τον τοκετό και στην περιεμμηνόπαυση.

Γιατί η ΔΕΠΥ στις γυναίκες πέρασε για χρόνια απαρατήρητη: Η ΔΕΠΥ μελετήθηκε ιστορικά κυρίως μέσα από την εικόνα των αγοριών: υπερκινητικότητα, παρορμητικότητα, δυσκολία παραμονής στη θέση τους και συμπεριφορές που γίνονται εύκολα αντιληπτές στο σχολείο. Στα κορίτσια, όμως, η εικόνα μπορεί να είναι διαφορετική. Η διάσπαση προσοχής, η δυσκολία οργάνωσης, η εσωτερική ανησυχία ή η συναισθηματική δυσκολία μπορεί να μην προκαλούν την ίδια εξωτερική αναστάτωση. Έτσι, αρκετές γυναίκες φτάνουν στην ενήλικη ζωή χωρίς διάγνωση, έχοντας αναπτύξει στρατηγικές για να αντισταθμίζουν τις δυσκολίες τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές οι στρατηγικές φαίνεται να δοκιμάζονται ιδιαίτερα όταν αλλάζει το ορμονικό περιβάλλον.

Ο εμμηνορροϊκός κύκλος δεν επηρεάζει μόνο το αναπαραγωγικό σύστημα: Τα οιστρογόνα και η προγεστερόνη δεν δρουν αποκλειστικά στα αναπαραγωγικά όργανα. Έχουν υποδοχείς και επιδράσεις στον εγκέφαλο και σχετίζονται με συστήματα νευροδιαβιβαστών που συμμετέχουν στη διάθεση, στην προσοχή και στις εκτελεστικές λειτουργίες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση των οιστρογόνων με την ντοπαμίνη. Η ντοπαμινεργική λειτουργία συμμετέχει στη ρύθμιση της προσοχής, του κινήτρου και της παρορμητικότητας και αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς στους οποίους δρουν τα διεγερτικά φάρμακα που χρησιμοποιούνται στη ΔΕΠΥ. Αυτό έχει οδηγήσει στην υπόθεση ότι οι απότομες μεταβολές των οιστρογόνων μπορεί, σε ορισμένες γυναίκες, να επηρεάζουν ένα ήδη ευάλωτο σύστημα ρύθμισης της προσοχής και των συναισθημάτων. Δεν σημαίνει ότι η ΔΕΠΥ είναι απλώς «έλλειψη ντοπαμίνης» ούτε ότι τα χαμηλά οιστρογόνα προκαλούν ΔΕΠΥ. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Φαίνεται όμως ότι οι ορμονικές μεταβολές μπορεί να λειτουργούν ως ένας επιπλέον ρυθμιστικός παράγοντας.

Οι δύσκολες ημέρες πριν από την περίοδο: Από τις πιο χαρακτηριστικές παρατηρήσεις αφορά το δεύτερο μισό του εμμηνορροϊκού κύκλου και ιδιαίτερα τις ημέρες πριν από την έμμηνο ρύση. Γυναίκες με ΔΕΠΥ έχουν περιγράψει αυξημένη διάσπαση προσοχής, δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα, συναισθηματική αστάθεια, μειωμένη ενέργεια και μεγαλύτερη δυσκολία στις εκτελεστικές λειτουργίες. Ορισμένες αναφέρουν ακόμη ότι η συνηθισμένη φαρμακευτική αγωγή τους φαίνεται λιγότερο αποτελεσματική αυτές τις ημέρες. Μια μικρή κλινική μελέτη του 2023 παρακολούθησε εννέα γυναίκες με ΔΕΠΥ που παρουσίαζαν επιδείνωση πριν από την περίοδο. Υπό ιατρική παρακολούθηση αυξήθηκε προσωρινά η δόση της ήδη συνταγογραφημένης διεγερτικής αγωγής τους κατά την προεμμηνορροϊκή περίοδο. Και οι εννέα ανέφεραν βελτίωση στην προσοχή, στη διάθεση, στην ευερεθιστότητα και στην ενέργεια. Το αποτέλεσμα είναι ενδιαφέρον αλλά δεν αποτελεί ακόμη θεραπευτική οδηγία. Πρόκειται για εξαιρετικά μικρό δείγμα χωρίς ομάδα ελέγχου και απαιτούνται μεγαλύτερες ελεγχόμενες μελέτες. Η αλλαγή της δοσολογίας διεγερτικών φαρμάκων δεν πρέπει να γίνεται χωρίς τον θεράποντα ιατρό.

Από την εγκυμοσύνη στην περιεμμηνόπαυση: Η πιθανή ορμονική ευαισθησία δεν περιορίζεται στον μηνιαίο κύκλο. Μεγάλες μεταβολές των ορμονών συμβαίνουν στην εφηβεία, στην εγκυμοσύνη και ιδιαίτερα μετά τον τοκετό, καθώς και κατά την περιεμμηνόπαυση. Αυτές ακριβώς είναι περίοδοι στις οποίες αρκετές γυναίκες με ΔΕΠΥ αναφέρουν σημαντικές αλλαγές στη διάθεση και στη γνωστική λειτουργία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιεμμηνόπαυση. Τα επίπεδα των οιστρογόνων αρχίζουν να παρουσιάζουν έντονες διακυμάνσεις και τελικά μειώνονται. Παράλληλα, πολλές γυναίκες αναφέρουν «brain fog», προβλήματα μνήμης και δυσκολία συγκέντρωσης ακόμη και χωρίς ΔΕΠΥ. Σε μια γυναίκα όμως που επί χρόνια αντιστάθμιζε μια μη διαγνωσμένη ΔΕΠΥ, αυτή η επιπλέον επιβάρυνση μπορεί να κάνει τις παλιές στρατηγικές λιγότερο αποτελεσματικές. Αυτό μπορεί να αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους αρκετές γυναίκες αναζητούν για πρώτη φορά διάγνωση στη μέση ηλικία. Σημαντική είναι εδώ μια διάκριση: η εμμηνόπαυση δεν προκαλεί ξαφνικά ΔΕΠΥ. Για να τεθεί η διάγνωση, πρέπει να υπάρχουν ενδείξεις ότι τα χαρακτηριστικά της διαταραχής υπήρχαν ήδη από την παιδική ηλικία. Η ορμονική αλλαγή μπορεί περισσότερο να αποκαλύψει κάτι που προηγουμένως παρέμενε διαχειρίσιμο ή καλυμμένο.

Δεν αντιδρούν όλες οι γυναίκες με τον ίδιο τρόπο: Δεν υπάρχει ένας «γυναικείος τύπος ΔΕΠΥ» που να συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε κύκλο. Ούτε κάθε γυναίκα με ΔΕΠΥ παρουσιάζει ορμονικά συνδεδεμένη επιδείνωση. Η επιστήμη προσπαθεί ακόμη να καταλάβει αν το κρίσιμο στοιχείο είναι τα χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων, η ταχύτητα με την οποία αυτά μεταβάλλονται ή η ιδιαίτερη ευαισθησία του εγκεφάλου κάθε γυναίκας στις μεταβολές αυτές. Αυτό εξηγεί και γιατί απλές λύσεις του τύπου «ρύθμιση των οιστρογόνων» δεν μπορούν να θεωρηθούν καθολική απάντηση. Ορμονικά αντισυλληπτικά ή ορμονικές θεραπείες μπορεί να βοηθούν ορισμένες γυναίκες και να επιδεινώνουν συμπτώματα σε άλλες.

Από τη στατική διάγνωση στη δυναμική παρατήρηση: Η σημαντικότερη αλλαγή που φέρνει αυτή η έρευνα δεν είναι ένα καινούργιο φάρμακο, αλλά ένας διαφορετικός τρόπος παρατήρησης. Αντί να ρωτάμε μόνο «ποια συμπτώματα έχεις;», ίσως πρέπει να ρωτάμε και «πότε εμφανίζονται ή επιδεινώνονται;» Η συστηματική καταγραφή του κύκλου μαζί με τη συγκέντρωση, την ενέργεια, τον ύπνο, τη διάθεση και την αποτελεσματικότητα της αγωγής μπορεί να αποκαλύψει μοτίβα που διαφορετικά περνούν απαρατήρητα. Μια τέτοια καταγραφή μπορεί στη συνέχεια να συζητηθεί με τον γιατρό ή το θεραπευτή και να συμβάλει σε μια περισσότερο εξατομικευμένη αντιμετώπιση. Το σημαντικότερο μήνυμα της αναδυόμενης έρευνας είναι ότι ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί απομονωμένος από το σώμα. Η νευροβιολογία, το ενδοκρινικό σύστημα, ο ύπνος, το στρες και οι διαφορετικές φάσεις της ζωής αλληλεπιδρούν συνεχώς. Για τις γυναίκες με ΔΕΠΥ, η αναγνώριση αυτής της σχέσης μπορεί να προσφέρει κάτι πολύ σημαντικό: μια περισσότερο ολοκληρωμένη κατανόηση του γιατί η ίδια γυναίκα μπορεί, μέσα σε διαφορετικές ημέρες του μήνα ή διαφορετικές περιόδους της ζωής της, να βιώνει τόσο διαφορετικά τον ίδιο της τον νου.

Συμπληρωματικές προσεγγίσεις που μπορεί να προσφέρουν υποστήριξη: Πέρα από τη φαρμακευτική αντιμετώπιση, ορισμένες συμπληρωματικές και μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις φαίνεται ότι μπορούν να προσφέρουν υποστήριξη σε συμπτώματα που συχνά επιβαρύνονται από τις ορμονικές μεταβολές. Ο βελονισμός έχει μελετηθεί τόσο σε προεμμηνορροϊκά όσο και σε εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα, με ορισμένες μελέτες να καταγράφουν βελτίωση στις εξάψεις, στην ποιότητα ζωής και σε ψυχολογικά ή σωματικά συμπτώματα. Οι παρεμβάσεις mindfulness και ο διαλογισμός παρουσιάζουν επίσης ενδιαφέρον, καθώς μετα-αναλύσεις έχουν δείξει βελτίωση στο άγχος, στον ύπνο, στο στρες και σε ορισμένα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, ενώ αντίστοιχες παρεμβάσεις έχουν μελετηθεί με θετικά αποτελέσματα και σε ενήλικες με ΔΕΠΥ. Η yoga έχει συνδεθεί με μείωση τόσο προεμμηνορροϊκών όσο και εμμηνοπαυσιακών συμπτωμάτων, καθώς και με βελτίωση του ύπνου και της ψυχολογικής ευεξίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ακόμη η αρωματοθεραπεία, κυρίως με λεβάντα: κλινικές μελέτες και μετα-αναλύσεις αναφέρουν βελτιώσεις στο προεμμηνορροϊκό σύνδρομο, στο άγχος, στην ποιότητα του ύπνου και σε ορισμένα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης. Τέλος, νεότερη μετα-ανάλυση για το θεραπευτικό μασάζ σε γυναίκες στην εμμηνόπαυση κατέγραψε οφέλη κυρίως σε ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος, καταθλιπτική διάθεση και κόπωση. Οι παρεμβάσεις αυτές μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας εξατομικευμένης υποστηρικτικής προσέγγισης για συμπτώματα που επιβαρύνουν την καθημερινότητα της γυναίκας.

Έρευνες και πηγές

1. Osianlis E., Thomas E.H.X., Jenkins L.M., Gurvich C. (2025). ADHD and Sex Hormones in Females: A Systematic Review. Journal of Attention Disorders, 29(9), 706–723. DOI: 10.1177/10870547251332319.
2. de Jong M., Wynchank D.S.M.R., van Andel E., Beekman A.T.F., Kooij J.J.S. (2023). Female-specific pharmacotherapy in ADHD: premenstrual adjustment of psychostimulant dosage. Frontiers in Psychiatry, 14, 1306194. DOI: 10.3389/fpsyt.2023.1306194.
3. Kooij J.J.S. et al. (2025). Research advances and future directions in female ADHD: the lifelong interplay of hormonal fluctuations with mood, cognition, and disease. Frontiers in Global Women's Health, 6, 1613628. DOI: 10.3389/fgwh.2025.1613628.
4. Williams C. (2026). Why many women with ADHD feel overwhelmingly controlled by their hormones. New Scientist, 17 August 2026. Αρχικό δημοσιογραφικό άρθρο που αποτέλεσε την αφετηρία του παρόντος κειμένου.

Έρευνες για τις Συμπληρωματικές προσεγγίσεις

1. Kim H.H., Jung N.H. (2025). Mindfulness-based interventions for adults with ADHD: A systematic review and meta-analysis. Medicine, 104(37), e44308.
   DOI: 10.1097/MD.0000000000044308. Η μετα-ανάλυση βρήκε βελτιώσεις σε συμπτώματα και λειτουργικότητα ενηλίκων με ΔΕΠΥ.
2. Tang S. et al. (2025). The effectiveness of mindfulness-based interventions on menopausal symptoms: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Συμπεριέλαβε 19 μελέτες και 1.670 γυναίκες· καταγράφηκαν βελτιώσεις σε εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα, ύπνο, άγχος, κατάθλιψη και στρες. PubMed
3. Ranga M., Dev K. (2024). The Effect of Yoga Therapy in Premenstrual Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomised Controlled Trials. Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada, 46(10), 102579. DOI: 10.1016/j.jogc.2024.102579.
4. Pal A., Nath B., Paul S., Meena S. (2022). Evaluation of the effectiveness of yoga in management of premenstrual syndrome: a systematic review and meta-analysis. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology, 43(4), 517–525. DOI: 1080/0167482X.2022.2086457. Η ανάλυση 14 μελετών υποστήριξε όφελος της yoga στη συνολική εικόνα του PMS.
5. Cramer H., Peng W., Lauche R. (2018). Yoga for menopausal symptoms—A systematic review and meta-analysis. Maturitas, 109, 13–25.
   DOI: 10.1016/j.maturitas.2017.12.005. Περιέλαβε 13 RCTs με 1.306 συμμετέχουσες και βρήκε βελτίωση σε συνολικά, ψυχολογικά, σωματικά και αγγειοκινητικά συμπτώματα.
6. Es-Haghee S. et al. (2020). The Effects of Aromatherapy on Premenstrual Syndrome Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2020, 6667078.
   DOI: 10.1155/2020/6667078. Η μετα-ανάλυση βρήκε μειώσεις στη συνολική ένταση του PMS, στα ψυχολογικά συμπτώματα, στο άγχος, στην καταθλιπτική διάθεση και στην κόπωση.
7. Lee H.W. et al. (2021). Aromatherapy for Managing Menopausal Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Placebo-Controlled Trials. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 27(10), 813–823.
   DOI: 10.1089/acm.2020.0315. Τα αποτελέσματα υποστήριξαν όφελος κυρίως από λεβάντα και neroli.
8. Lee et al. (2026). Effects of aromatherapy on menopausal symptoms: a systematic review and meta-analysis. doi: 10.1080/01443615.2026.2723303 Η νεότερη μετα-ανάλυση περιέλαβε 17 μελέτες και 1.347 γυναίκες, και βρήκε βελτιώσεις σε ύπνο, αγγειοκινητικά και ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος και καταθλιπτική διάθεση.
9. Lu X. et al. (2026). Can massage ameliorate menopausal and postmenopausal symptoms in women? A systematic review and meta-analysis. Complementary Therapies in Medicine, 98, 103370. DOI: 10.1016/j.ctim.2026.103370. Βρέθηκαν σημαντικά αποτελέσματα κυρίως για ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος, καταθλιπτική διάθεση και κόπωση.
10. Befus D. et al. (2018). Management of Menopause Symptoms with Acupuncture: An Umbrella Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 24(4), 314–323. DOI: 10.1089/acm.2016.0408. Παρατηρήθηκαν μειώσεις στη συχνότητα και ένταση αγγειοκινητικών συμπτωμάτων και βελτίωση της ποιότητας ζωής.
11. Jang S.H., Kim D.I., Choi M.S. (2014). Effects and treatment methods of acupuncture and herbal medicine for premenstrual syndrome/premenstrual dysphoric disorder: systematic review. BMC Complementary and Alternative Medicine, 14, 11.
    DOI: 10.1186/1472-6882-14-11. Η ανασκόπηση βρήκε ενδείξεις βελτίωσης του PMS/PMDD με βελονισμό.

Η A. ήρθε σε μένα στις αρχές Νοεμβρίου και μου δήλωσε: «Δεν πρόκειται να επιβιώσω την περίοδο των γιορτών!». Όταν της ζήτησα να μου εξηγήσει, είπε ότι ήταν ήδη εξαντλημένη από την προσπάθεια να βρίσκεται σε ένα εκατομμύριο μέρη ταυτόχρονα.

Έπρεπε να προετοιμαστεί για τις γιορτές, και με μια τεράστια εκτεταμένη οικογένεια και δύο δικά της μικρά παιδιά, είχε πολλά να κάνει: να ψωνίσει δώρα, να διακοσμήσει για την ετήσια συγκέντρωσή τους, να ψήσει και να ετοιμάσει όλα τα αγαπημένα εορταστικά φαγητά και να πάει τα παιδιά της να δουν τον Άγιο Βασίλη στο εμπορικό κέντρο.
Συν τοις άλλοις, είχε μία σημαντική εργασία που έπρεπε να ολοκληρωθεί μέχρι την 1η Ιανουαρίου και έπρεπε να προετοιμαστεί για τον χειμερινό καιρό. Τότε ήρθε η τελευταία σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι - κρυολόγησε και το κρύωμα δεν έλεγε να φύγει.
Αυτό ήταν που την έφερε σε μένα. Είπε ότι απλά δεν μπορούσε να είναι άρρωστη για τους επόμενους δύο μήνες.
Της είπα ότι δεν ήταν τυχαίο που αρρώστησε τώρα, όταν είχε ήδη τόσα πολλά να ανησυχεί. Αυτό συμβαίνει επειδή το στρες και η λειτουργία των επινεφριδίων έχουν τεράστιο αντίκτυπο στο ανοσοποιητικό σύστημα.

Λειτουργία των επινεφριδίων και ασθένεια
Οι έρευνες δείχνουν ότι στρεσογόνοι παράγοντες όπως το έντονο εργασιακό στρες, το διαζύγιο ή οι δυσκολίες στις σχέσεις και το πένθος, οδηγούν σε μειωμένη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και αυξημένη ευπάθεια σε ιούς και λοιμώξεις. Και όταν το στρες είναι χρόνιο και η λειτουργία των επινεφριδίων διαταράσσεται, το πρόβλημα μπορεί να γίνει ακόμη χειρότερο.
Κάθε χειμώνα, βλέπω μια πληθώρα πόρων αφιερωμένων στο πώς μπορούμε να υποστηρίξουμε την ανοσολογική λειτουργία και να αποκρούσουμε τους ιούς. Αλλά ένα πράγμα που δεν βλέπω να αναφέρεται ποτέ αρκετά είναι το πώς να υποστηρίζουμε την υγεία των επινεφριδίων.
Η κόπωση (δυσλειτουργία) των επινεφριδίων είναι, κατά την εμπειρία μου, ένας από τους πιο συνηθισμένους λόγους αποδυνάμωσης του ανοσοποιητικού συστήματος.
Ένα πρόβλημα του ανοσοποιητικού συστήματος που σχετίζεται με την κόπωση των επινεφριδίων μπορεί να σημαίνει πιο συχνές ιώσεις και λοιμώξεις και δυσκολότερη ανάκαμψη από αυτές. Μπορεί επίσης να οδηγήσει σε αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης κάποιων χρόνιων ασθενειών.
Επιπλέον, αν η κόπωση των επινεφριδίων παρεμβαίνει στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, είναι βέβαιο ότι και άλλοι τομείς της υγείας σας, συμπεριλαμβανομένης της ορμονικής ισορροπίας, της ρύθμισης της διάθεσης και του μεταβολισμού, είναι εκτός ελέγχου.

Κορτιζόλη: ο παίκτης-κλειδί
Γνωρίζουμε ότι τα επινεφρίδια είναι υπεύθυνα για την παραγωγή ορμονών που σχετίζονται με την αντίδραση στο στρες. Ένας από τους βασικούς παράγοντες είναι η κορτιζόλη, που συχνά αναφέρεται ως «ορμόνη του στρες».
Τα επίπεδα κορτιζόλης όταν είναι πολύ υψηλά ή πολύ χαμηλά αποτελούν σημαντική ένδειξη ότι υπάρχει δυσλειτουργία των επινεφριδίων. Και όταν τα επίπεδα κορτιζόλης είναι εκτός ισορροπίας και η λειτουργία των επινεφριδίων είναι διαταραγμένη, υποφέρει και το ανοσοποιητικό σύστημα.
Δεδομένου ότι συχνά αποκαλούμε την κορτιζόλη «ορμόνη του στρες», μπορεί εύκολα να σκεφτούμε ότι δεν επηρεάζει άλλους τομείς της υγείας μας. Όμως αυτό δεν είναι αλήθεια.
Η κορτιζόλη είναι ζωτικής σημασίας για τη ρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος. Ας ρίξουμε μια βασική ματιά στο πώς λειτουργεί το ανοσοποιητικό σύστημα.
Όταν ο οργανισμός ανιχνεύει έναν εισβολέα -το λεγόμενο παθογόνο- το ανοσοποιητικό σύστημα ενεργοποιείται για να του επιτεθεί και να μας προστατεύσει από αυτό. Αυτό συνεπάγεται τη δημιουργία φλεγμονής, εν μέρει για να σηματοδοτήσει ότι η άμυνα και η επισκευή είναι απαραίτητες. Η φλεγμονώδης αντίδραση οδηγεί σε αυτά τα κοινά συμπτώματα του κρυολογήματος, όπως η βουλωμένη μύτη ή η καταρροή, ο πονόλαιμος ή ο πυρετός.
Λόγω των πολλών συνδέσεών της με χρόνιες ασθένειες, συχνά θεωρούμε τη φλεγμονή ως κάτι κακό. Στην πραγματικότητα, είναι απαραίτητο στοιχείο μιας υγιούς ανοσολογικής απόκρισης. Όμως δεν μπορεί να αφεθεί ανεξέλεγκτη - κάτι πρέπει να τη ρυθμίζει για να μην γίνει υπερβολική, υπερδραστήρια ή χρόνια.
Αυτή είναι μία από τις εργασίες της κορτιζόλης. Όταν έχετε υγιή λειτουργία των επινεφριδίων, ισορροπημένα επίπεδα κορτιζόλης και ένα υγιές ανοσοποιητικό σύστημα, η κορτιζόλη συμβάλλει στη μείωση της φλεγμονής και στη διατήρηση των επιπέδων υπό έλεγχο κατά τη διάρκεια μιας ανοσολογικής αντίδρασης χωρίς να την εξαλείφει εντελώς.
Τα πολύ χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης οδηγούν σε υπολειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και σε ανεπαρκή φλεγμονή για την προστασία μας από ιούς, λοιμώξεις και άλλα παθογόνα. Όταν είναι πολύ υψηλά, οδηγούν σε ένα υπερδραστήριο ανοσοποιητικό σύστημα και σε υπερβολική φλεγμονή (η οποία μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα όπως τα αυτοάνοσα και οι αλλεργίες). Φυσικά, καμία από τις δύο καταστάσεις δεν είναι καλή.
Συνήθως, στα πρώιμα στάδια της κόπωσης των επινεφριδίων, το σύστημα αντίδρασης στο στρες είναι πολύ απασχολημένο (όπως ακριβώς και εμείς). Τα επινεφρίδιά μας εργάζονται υπερωρίες για να καταπολεμήσουν ένα μεγάλο φορτίο στρεσογόνων παραγόντων, από το συναισθηματικό έως το σωματικό και το περιβαλλοντικό στρες, και αυτό περιλαμβάνει την παραγωγή υπερβολικής κορτιζόλης.
Όταν τα επίπεδα κορτιζόλης είναι πολύ υψηλά, η φλεγμονή μειώνεται υπερβολικά και το ανοσοποιητικό σύστημα καταστέλλεται σε σημείο που δεν λειτουργεί πραγματικά σωστά.
Βασικά, όταν αντιμετωπίζουμε άγχος, η κορτιζόλη και η υπόλοιπη ορμονική μας ομάδα σκέφτονται: Κάτι πραγματικά σοβαρό συμβαίνει και χρειαζόμαστε όλες μας τις δυνάμεις. Ας μετακινήσουμε μερικούς από τους πόρους μας μακριά από το ανοσοποιητικό σύστημα (και το πεπτικό σύστημα και το αναπαραγωγικό σύστημα) για λίγο, ενώ θα φροντίσουμε αυτό το πρόβλημα.
Αυτό μπορεί να φαίνεται λογικό, αλλά όταν το υψηλό στρες γίνεται χρόνιο και οι στρεσογόνοι παράγοντες είναι διαρκώς παρόντες αντί να αντιμετωπίζονται και να εξαφανίζονται, οι ορμόνες του στρες δεν έχουν την ευκαιρία να επαναφέρουν τα πάντα στο φυσιολογικό. Με όλους τους σύγχρονους στρεσογόνους παράγοντες που αντιμετωπίζουμε, είναι σύνηθες τα επίπεδα κορτιζόλης να παραμένουν υψηλά, πράγμα που σημαίνει ότι η λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος παραμένει χαμηλή.
Αυτό μας κάνει πιο ευάλωτους στα κρυολογήματα, τη γρίπη και τις βακτηριακές λοιμώξεις. Βοηθά επίσης να εξηγηθεί γιατί συχνά αρρωσταίνουμε στις «χειρότερες» στιγμές: το ίδιο το στρες μας κάνει πιο ευάλωτους στις ασθένειες.
Τα υψηλά επίπεδα κορτιζόλης μπορούν επίσης να μας δυσκολέψουν να ανακάμψουμε από ιούς και λοιμώξεις. Ακριβώς όπως η A., οι ασθενείς μου συχνά μου λένε ότι τα κρυολογήματά τους φαίνεται να παραμένουν για πάντα.

Τι γίνεται με τη χαμηλή κορτιζόλη;
Καθώς η δυσλειτουργία των επινεφριδίων εξελίσσεται, ορισμένα πράγματα αρχίζουν να αλλάζουν. Ενώ μπορεί κάποτε να παραγόταν υπερβολικά πολλή κορτιζόλη για να καταπολεμήσει τα υψηλά επίπεδα στρες, τα επινεφρίδια και το υπόλοιπο σύστημα αντίδρασης στο στρες μπορεί τώρα να έχουν εξαντληθεί και να μην μπορούν να παράγουν καν την ποσότητα που χρειάζεται.
Γνωρίζουμε ότι τα υψηλά επίπεδα κορτιζόλης καταστέλλουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Επομένως, τα χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης δεν θα μπορούσαν να ενισχύσουν την ανοσοποιητική λειτουργία;
Η απάντηση είναι... κατά κάποιο τρόπο. Αλλά εδώ είναι το πρόβλημα: Όταν τα επίπεδα κορτιζόλης πέφτουν πολύ χαμηλά, στην πραγματικότητα αφαιρούμε τον φύλακα που παρακολουθεί τη φλεγμονή κατά τη διάρκεια μιας ανοσολογικής απόκρισης. Βασικά, το ανοσοποιητικό σύστημα και η φλεγμονή αφήνονται να αλωνίζουν.
Όταν τίποτα δεν παρακολουθεί το ανοσοποιητικό σύστημα και αφήνεται στην τύχη του, μπορεί να προκύψουν νέα προβλήματα. Τότε είναι που η φλεγμονή γίνεται και πάλι «εχθρός».
Η φλεγμονή μπορεί να γίνει προβληματική και χρόνια, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε διάφορες ασθένειες, όπως ινομυαλγία, σύνδρομο χρόνιας κόπωσης, διαταραχές της διάθεσης, παχυσαρκία, αυτοάνοσα νοσήματα (όταν το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στα ίδια τα υγιή κύτταρα και τους ιστούς του σώματος) και στην ανάπτυξη αλλεργιών.

Εξαφάνιση του προβλήματος
Η κόπωση των επινεφριδίων είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα προβλήματα που βλέπω στο ιατρείο μου, και συχνά συνοδεύεται από συμπτώματα και ανησυχίες που σχετίζονται με την ελαττωματική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Ορισμένοι ασθενείς νιώθουν ότι απλώς αρρωσταίνουν συνεχώς, πολλοί έχουν ασθένειες όπως η A. που παραμένουν χωρίς να εξαλείφονται ή έχουν λοιμώξεις που επανέρχονται συνεχώς.
Βλέπω επίσης πολλές αυτοάνοσες καταστάσεις, τροφικές αλλεργίες ή ευαισθησίες που δεν υπήρχαν νωρίτερα, καθώς και πεπτικές ανησυχίες, όπως το διαρρέον έντερο και η δυσβίωση (ανισορροπία στα βακτήρια του εντέρου). Όλα αυτά τα προβλήματα σχετίζονται με ζητήματα του ανοσοποιητικού συστήματος που προκαλούνται σε μεγάλο βαθμό από τη δυσλειτουργία των επινεφριδίων.
Αυτό που με ενοχλεί είναι να ακούω για το πόσοι από αυτούς τους ασθενείς έχουν υποβληθεί σε θεραπεία για αυτά τα προβλήματα χωρίς καμία επίλυση. Οι γιατροί συνταγογραφούν το ένα φάρμακο μετά το άλλο -ή μοιράζουν αντιβιοτικά σαν να είναι καραμέλες- γεγονός που απλώς δημιουργεί περισσότερο άγχος και φλεγμονή και δεν φτάνει στη ρίζα του προβλήματος.
Όταν βλέπουμε σημάδια δυσλειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος οποιουδήποτε είδους, θα πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε και να υποστηρίζουμε τη λειτουργία των επινεφριδίων. Η υποστήριξη των επινεφριδίων θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνεται όταν μιλάμε για πρωτόκολλα ενίσχυσης του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη διάρκεια των ψυχρότερων μηνών.

Φυσικές λύσεις
Οι παρακάτω προτάσεις αποτελούν μια καλή αρχή για την υποστήριξη των επινεφριδίων και του ανοσοποιητικού συστήματος.

Προσαρμογόνα βότανα. Η συμπλήρωση με προσαρμογόνα μπορεί να βοηθήσει στην υποστήριξη του ανοσοποιητικού συστήματος και της λειτουργίας των επινεφριδίων. Τα προσαρμογόνα είναι μια κατηγορία βοτάνων που έχει βρεθεί ότι βοηθούν στη ρύθμιση της απόκρισης στο στρες και στη διαχείριση των επιπέδων κορτιζόλης. Τα παρακάτω προσαρμογόνα μπορεί να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση της κόπωσης των επινεφριδίων.

Ο ελευθερόκοκκος βοηθά στη μείωση του στρες, στη βελτίωση της γνωστικής λειτουργίας, στην ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος, στην αύξηση των επιπέδων ενέργειας και στη μείωση της φλεγμονής.
Προτεινόμενη δοσολογία: 200-400 mg ημερησίως.

Το αμερικανικό τζίνσενγκ χρησιμοποιείται εδώ και χιλιάδες χρόνια για να βοηθήσει τον οργανισμό να αντέξει το ψυχικό και σωματικό στρες.
Προτεινόμενη δοσολογία: 50-100 mg ημερησίως.

Η ασβαγκάντα είναι ένα χαλαρωτικό προσαρμογόνο που μειώνει την κορτιζόλη, βελτιώνει τη λειτουργία του εγκεφάλου και καταπολεμά το άγχος.
Προτεινόμενη δοσολογία: 200-400 mg ημερησίως.

Η ροντιόλα είναι ένα ισχυρό βότανο που είναι γνωστό για τα ενεργειακά του αποτελέσματα. Βοηθά όταν υπάρχει σωματική και πνευματική κόπωση.
Προτεινόμενη δοσολογία: 200-400 mg ημερησίως.

Βιταμίνες και μέταλλα. Η βιταμίνη C είναι απαραίτητη τόσο για τη λειτουργία των επινεφριδίων όσο και για τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και τα επίπεδά της στο σώμα έχει αποδειχθεί ότι μειώνονται κατά τη διάρκεια του στρες. Οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β είναι επίσης ζωτικής σημασίας. Η βιταμίνη Β5 (παντοθενικό οξύ) αποκαλείται συχνά «βιταμίνη κατά του στρες» για τον κρίσιμο ρόλο της στην παραγωγή ορμονών του στρες στα επινεφρίδια, και η Β10 (παρα-αμινοβενζοϊκό οξύ ή PABA) βοηθά στη ρύθμιση των επιπέδων κορτιζόλης.
Μια ολοκληρωμένη πολυβιταμίνη περιλαμβάνει επίσης μέταλλα και μπορεί να βοηθήσει το σώμα σας, συμπεριλαμβανομένων των επινεφριδίων, να λειτουργήσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Όπως συμβαίνει με όλα τα συμπληρώματα, είναι έξυπνο να συμβουλευτείτε έναν ειδικό και να καθορίσετε ποιο συγκεκριμένο πρωτόκολλο είναι καλύτερο για εσάς.
Προτεινόμενες δοσολογίες: Επιλέξτε ένα υψηλής ποιότητας συμπλήρωμα συμπλέγματος βιταμινών Β και ένα πολυβιταμινούχο συμπλήρωμα και ακολουθήστε τις οδηγίες της ετικέτας.

Αντιφλεγμονώδης δίαιτα. Η κατανάλωση μιας υγιεινής, ισορροπημένης διατροφής με πλήρη, φρέσκα, αντιφλεγμονώδη τρόφιμα είναι πολύ σημαντική. Ακολουθούν μερικές γρήγορες συμβουλές για υγιεινή διατροφή:

- Αποφύγετε τα επεξεργασμένα τρόφιμα και τη ζάχαρη και προτιμήστε φυσικά, βιολογικά φρούτα, λαχανικά και κρέας.

- Τρώτε σε τακτά χρονικά διαστήματα για να διατηρείτε σταθερά τα επίπεδα ινσουλίνης και γλυκόζης.

- Μειώστε την κατανάλωση λευκού αλευριού, ζάχαρης και επεξεργασμένων υδατανθράκων.

- Επιλέξτε δημητριακά ολικής αλέσεως αντί για επεξεργασμένα, τα οποία είναι απογυμνωμένα από ζωτικά θρεπτικά συστατικά.

- Παρατηρήστε πώς ορισμένα τρόφιμα -ιδιαίτερα τα γαλακτοκομικά και η γλουτένη- σας κάνουν να αισθάνεστε. Πολλοί είναι ευαίσθητοι στα κοινά αλλεργιογόνα, ακόμη και αν δεν υπάρχει πλήρης αλλεργία.

Στοχευμένη μείωση του στρες. Αν και πολλά βότανα, θρεπτικά συστατικά και άλλα συμπληρώματα μπορούν να είναι χρήσιμα για τη λειτουργία των επινεφριδίων και του ανοσοποιητικού συστήματος, δεν αρκούν για να αποφύγετε την κόπωση των επινεφριδίων. Απαιτείται να ερευνήσετε τους στρεσογόνους παράγοντες και να βρείτε τρόπους να μειώσετε τα επίπεδα του στρες, ώστε να μπορέσετε να θεραπευτείτε.
Το άγχος υπάρχει παντού, αλλά δεν χρειάζεται να αποδεχόμαστε απλώς τις συνέπειες και να ζούμε με αυτό. Δεν θα έπρεπε να είναι «φυσιολογικό» να είστε τόσο στρεσαρισμένοι που το σώμα σας, το ορμονικό σας σύστημα και το ανοσοποιητικό σας σύστημα δεν μπορούν να λειτουργήσουν σωστά. Σκεφτείτε το αυτό ως μια συνταγή για αυτοφροντίδα. Δείτε παρακάτω εννέα απλούς τρόπους για να μειώσετε το στρες.
Συνιστώ ανεπιφύλακτα να συνεργαστείτε με έναν ειδικό θεραπευτή λειτουργικής ιατρικής, ο οποίος θα σας βοηθήσει να φτάσετε στη ρίζα της δυσλειτουργίας των επινεφριδίων, των ορμονικών ανισορροπιών και της δυσλειτουργίας του ανοσοποιητικού σας συστήματος και θα υποστηρίξει την πραγματική θεραπεία αντί να σας προσφέρει μια «λύση» που απλώς καλύπτει το πρόβλημα.

Η σωστή εστίαση
Η Α. δοκίμασε τις συμβουλές μου -συμπεριλαμβανομένου ότι χρειάστηκε λίγο χρόνο για να σκεφτεί τι ήταν πραγματικά σημαντικό κατά τη διάρκεια των διακοπών. Συνειδητοποίησε ότι έπρεπε να μειώσει το χρόνο για τη διακόσμηση και το ψήσιμο, να αρνηθεί μια ή δύο προσκλήσεις και να επικεντρωθεί στην οικογένειά της.
Έκανε μια συνειδητή προσπάθεια να τρώει καλύτερα (το να αποφεύγει πολλές από αυτές τις γιορτινές «λιχουδιές» είχε πραγματικό αποτέλεσμα γι' αυτήν). Πρόσθεσε επίσης μια υψηλής ποιότητας πολυβιταμίνη και κάποια στοχευμένα συμπληρώματα.
Όταν ήρθε να με δει το νέο έτος, έμοιαζε με ένα εντελώς διαφορετικό άτομο. Όχι μόνο είχε επιβιώσει από τις γιορτές, αλλά είχε βελτιώσει την υγεία και την ευεξία της.
Με αυτή τη βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το ανοσοποιητικό σύστημα, τα επινεφρίδια και ορμόνες όπως η κορτιζόλη είναι αλληλένδετα, μπορείτε κι εσείς να το κάνετε. Και, όπως η A, θα ξέρετε ποιους τομείς του στρες πρέπει να προσέξετε, ώστε να μπορέσετε να προχωρήσετε μπροστά, να αποφύγετε τις ασθένειες, να θεραπεύσετε τα επινεφρίδιά σας και να απολαύσετε πραγματικά τη ζωή σας.

 9 τρόποι αντιμετώπισης του στρες

Δοκιμάστε αρωματοθεραπεία
Η χρήση αιθέριων ελαίων για την τόνωση της ευεξίας μπορεί να βοηθήσει στην ανακούφιση από το στρες. Η αρωματοθεραπεία με λεβάντα έχει βρεθεί ότι μειώνει τα επίπεδα κορτιζόλης που μετριούνται στο σάλιο.¹ Και σε συνδυασμό με μασάζ, έχει αναφερθεί ότι είναι ευεργετική για το εργασιακό στρες και την επαγγελματική εξουθένωση.²

Βγείτε έξω
Το να περνάτε χρόνο σε εξωτερικούς χώρους, ιδίως σε χώρους πρασίνου, φαίνεται ότι ανακουφίζει από το στρες.³ Αν συνδυάσετε και άσκηση, αυτό μπορεί να αποφέρει ακόμη μεγαλύτερα οφέλη.
Οι έρευνες δείχνουν ότι η άσκηση που γίνεται στη φύση μπορεί να συνδέεται με καλύτερη ψυχική ευεξία από ό,τι η άσκηση που γίνεται σε εσωτερικούς χώρους, με άμεσες θετικές επιδράσεις.⁴ Πηγαίνετε, λοιπόν, μια βόλτα στο πάρκο, στο βουνό ή το δάσος της περιοχής σας όσο περισσότερο μπορείτε ή ασχοληθείτε με την κηπουρική για να διατηρήσετε τα επίπεδα άγχους υπό έλεγχο.

Δώστε προτεραιότητα στην αυτοφροντίδα
Αφιερώστε πραγματικά χρόνο για να σκεφτείτε τι θέλετε και τι χρειάζεστε. Πείτε όχι σε πράγματα που δεν θέλετε να κάνετε και βάλτε χρόνο στο πρόγραμμά σας για αυτά που θέλετε να κάνετε. Κρατήστε ένα ημερολόγιο ευγνωμοσύνης και αναγνωρίστε ότι έχετε την ίδια σημασία με οποιονδήποτε άλλον.

Ελαφρύνετε το φορτίο
Κάντε μια λίστα με τους στρεσογόνους παράγοντες που αντιμετωπίζετε αυτή τη στιγμή. Μπορείτε να κάνετε μικρές αλλαγές για να ανακουφίσετε κάποιον από αυτούς; Για παράδειγμα, αν οι πρωινοί καβγάδες με το έφηβο παιδί σας σας εξαντλούν, αγοράστε του ένα ξυπνητήρι και ενημερώστε το ότι πρέπει να διαχειρίζεται μόνος του τα πρωινά του.

Δοκιμάστε τεχνικές άσκησης νου-σώματος
Η γιόγκα, το τάι τσι και το τσι γκόνγκ είναι επιστημονικά τεκμηριωμένοι τρόποι για τη μείωση του στρες και του άγχους.⁵ Αναζητήστε στο διαδίκτυο κάποιο μάθημα κοντά σας.

Διαλογισμός
Ο διαλογισμός είναι ένας άλλος τρόπος για να μειώσετε το άγχος και την εξουθένωση.⁶ Μπορεί επίσης να μειώσει την ανησυχία και την κατάθλιψη και να βελτιώσει την ποιότητα του ύπνου.⁷

Γελάστε καθημερινά
To γέλιο είναι ένα εξαιρετικό φάρμακο. Ο Norman Cousins, ο οποίος το αντιλήφθηκε πρώτος, ξεπέρασε την «ανίατη» ασθένεια του συνδετικού ιστού του παρακολουθώντας ταινίες των Marx Brothers και την τηλεοπτική εκπομπή Candid Camera, όπως περιγράφει λεπτομερώς στο βιβλίο του Anatomy of an Illness as Perceived by the Patient (Ανατομία μιας ασθένειας όπως την αντιλαμβάνεται ο ασθενής) το 1979.

Σκεφτείτε να κάνετε βελονισμό
Αυτή η παραδο φδακή κινεζική τεχνική μπορεί να μειώσει το στρες, την κατάθλιψη και το άγχος.⁸ Επιλέξτε έναν πιστοποιημένο βελονιστή.

Αντιμετωπίστε το τραύμα
Το να αγνοείτε προηγούμενα τραύματα και πληγές από την παιδική ηλικία σημαίνει ότι αφήνετε το σώμα σας να συνεχίσει να διατηρεί αυτό το άγχος. Μιλήστε με έναν σύμβουλο ή έναν έμπιστο φίλο, βρείτε μια ομάδα υποστήριξης ή δοκιμάστε άλλες μεθόδους για να απελευθερώσετε παλιά συναισθηματικά φορτία.
Είναι ενδιαφέρον ότι πρόσφατα διαπιστώθηκε ότι μία και μόνο διαδικτυακή ομαδική συνεδρία EFT μείωσε το στρες, το άγχος και τα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης σε νοσηλευτές σε μονάδες Covid-19.⁹

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Arch Oral Biol, 2008; 53: 964–8; Contemp Clin Trials Commun, 2020; 17: 100547
2. Evid Based Complement Alternat Med, 2020; 2020: 8830083
3. Health Place, 2018; 51: 136–50; PLoS One, 2017; 12: e0172200
4. Environ Sci Technol, 2011; 45: 1761–72; Environ Sci Technol, 2010; 44: 3947–55
5. Psychoneuroendocrinology, 2017: 86: 152–168; Psychiatr Clin North Am, 2013; 36: 109–19; J Altern Complement Med, 2008; 14: 939–45; BMC Complement Altern Med, 2013; 13: 113
6. J Holist Nurs, 2021; 39(4): 356–368
7. Front Psychiatry, 2023; 14: 1124344
8. Neurosci Lett, 2010; 484: 47–50
9. Explore (NY), 2021; 17(2): 109–114.

Στη δυτική βοτανοθεραπεία πολλά γυναικολογικά προβλήματα θεωρείται ότι σχετίζονται με ορμονική ανισορροπία. Τέτοια προβλήματα μπορεί να είναι οι διαταραχές περιόδου, η αμηνόρροια ή δυσμηνόρροια, το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο και τα σχετικά συμπτώματα όπως οι πόνοι περιόδου, η υπερένταση, το άγχος, οι ημικρανίες, οι αϋπνίες και οι διαταραχές της διάθεσης. Επίσης επιπλοκές που ίσως εμφανίζονται στην αρχή ή και στα τελικά στάδια της εποχής της γονιμότητας, δηλαδή στην εφηβεία και τελικά στην κλιμακτήριο και στην εμμηνόπαυση. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να είναι από ήπια έως πιο έντονα και να επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής μιας γυναίκας. Προβλήματα, όπως η υπογονιμότητα, οι πολυκυστικές ωοθήκες, τα ινομυώματα, η ενδομητρίωση και οι ορμονοεξαρτώμενοι όγκοι επίσης σχετίζονται με ορμονική ανισορροπία, δηλαδή με την υπερβολή ή την έλλειψη κάποιων ορμονών.

Για την εξισορρόπηση των ορμονών αρχικά χρησιμοποιούνται βότανα που συμβάλλουν στην αποτοξίνωση του οργανισμού. Τα λεμφαγωγά βότανα, δηλαδή αυτά που ενεργοποιούν την κυκλοφορία της λέμφου, θεωρούνται από τα σημαντικότερα στην αντιμετώπιση ορμονικών προβλημάτων, επειδή η λέμφος μεταφέρει και ορμόνες. Αντίστοιχα, βότανα αποτοξινωτικά του ήπατος βοηθούν το ήπαρ να αποβάλλει την περίσσεια οιστρογόνων. Αποτοξινωτικά του ήπατος θεωρούνται το ραδίκι (Taraxacum officinale) και η αγκινάρα (Cynara scolymus), ενώ λεμφαγωγά θεωρούνται η κολλιτσίδα (Galium aparine), το κόκκινο τριφύλλι (Trifolium pratense), το τσιμένι (Trigonella foenum-graecum) και η καλέντουλα (Calendula officinalis).

Γενικότερα, η προσέγγιση της βοτανοθεραπείας είναι ότι προσπαθούμε να ισορροπήσουμε τις ορμόνες μέσω της αποτοξίνωσης, μέσω της διαχείρισης του στρες, μέσω του κατάλληλου πλάνου διατροφής και με ρυθμιστικά ορμονών.

Ας διευκρινιστεί ότι ο όρος ρυθμιστικά ορμονών προκύπτει κυρίως από το αποτέλεσμα που προκαλούν και την ανακούφιση των συμπτωμάτων μετά τη λήψη τους σε θεραπευτικές δόσεις και για αρκετό χρονικό διάστημα. Οι ακριβείς μηχανισμοί που επιδρούν στις γυναικείες ορμόνες μπορεί να είναι πολύπλοκοι. Τα βότανα που περιέχουν φυτοοιστρογόνα, θεωρούνται τα σημαντικότερα ρυθμιστικά ορμονών. Ο κυριότερος μηχανισμός δράσης τους είναι ότι θηλυκώνουν στους υποδοχείς οιστρογόνων και λειτουργούν ως ασθενέστεροι ανταγωνιστές. Αυτό σημαίνει ότι δεν επιτρέπουν περαιτέρω πρόσληψη οιστρογόνων όταν υπάρχει περίσσεια και ότι καλύπτουν την έλλειψη όταν δεν υπάρχουν αρκετά. Ωστόσο δεν φαίνεται να αλλάζουν τις συγκεντρώσεις οιστρογόνων και προγεστερόνης άμεσα στο αίμα και η δράση τους είναι πολύ ηπιότερη από αυτή των ορμονών που παράγονται στο σώμα ή σε βιοχημικά εργαστήρια.

Ας δούμε πώς χρησιμεύουν κάποια από τα πιο γνωστά ρυθμιστικά ορμονών για το γυναικολογικό σύστημα.
 

Ακταία- Black cohosh (Actaea/Cimicifuga racemosa)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Χρησιμοποιείται ως σπασμολυτικό, εμμηναγωγό, χαλαρωτικό, αντιφλεγμονώδες, και παυσίπονο για συμπτώματα της κλιμακτηρίου (εξάψεις, οστεοπόρωση, άγχος, διαταραχές διάθεσης), τη δυσμηνόρροια (πόνοι περιόδου), την αμηνόρροια, τη φλεγμονώδη νόσο της πυέλου, το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο, τους σπασμούς της μήτρας, τα ινομυώματα και ως βοήθημα στον τοκετό.

Πώς λειτουργεί: Ρυθμίζει τη σεροτονίνη και ανακουφίζει από το στρες. Mέσω της αντιοξειδωτικής και αντιφλεγμονώδους δράσης του επιδρά στο νευρικό, στο μυοσκελετικό αλλά και στο γυναικολογικό σύστημα. Τα φυτοοιστρογόνα που περιέχει λειτουργούν ως ρυθμιστικά ορμονών και ταιριάζουν σε ένα συγκεκριμένο είδος υποδοχέα, επιδρώντας μόνο στα κόκαλα και στον εγκέφαλο, αλλά όχι στο στήθος και στη μήτρα, που σημαίνει ότι δε φαίνεται να προκαλεί ορμονοεξαρτώμενους όγκους ή άλλες αντίστοιχες επιπλοκές.

Προφυλάξεις: Παρότι θεωρείται αρκετά ασφαλές βότανο προτείνεται να μη λαμβάνεται στο πρώτο τρίμηνο εγκυμοσύνης, ούτε παράλληλα με φάρμακα που περιέχουν προγεστερόνη ή οιστρογόνα, ούτε από γυναίκες που έχουν ορμονοεξαρτώμενους όγκους ή λαμβάνουν θεραπεία για την αντιμετώπισή τους χωρίς την έγκριση του/της ιατρού τους. Καλύτερα να μη λαμβάνεται για διάστημα μεγαλύτερο των 6 μηνών συνεχόμενα σε θεραπευτική δόση, χωρίς παρακολούθηση.

Λυγαριά (Vitex agnus-castus)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση του προεμμηνορροϊκού συνδρόμου, των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης, την αμηνόρροια, την έντονη αιμορραγία της μήτρας (μηνορραγία), την υπογονιμότητα, τις πολυκυστικές ωοθήκες και την ακμή που σχετίζεται με τις ορμόνες. Γενικότερα ανακουφίζει από τα συμπτώματα της έλλειψης προγεστερόνης, που είναι απαραίτητη για τη γυναικεία γονιμότητα ή την υπερβολή οιστρογόνων, που σχετίζεται με την έλλειψη ερωτικής διάθεσης και από τα συμπτώματα του προεμμηνορροϊκού συνδρόμου και της εμμηνόπαυσης. Έχει χρησιμοποιηθεί για την παύση της παραγωγής γάλακτος στο θηλασμό και ενισχύει τη γονιμότητα

Πώς λειτουργεί: Ρυθμίζει τις ορμόνες μέσω της επίδρασης που έχει στον υποθάλαμο και στην υπόφυση, που συντονίζουν το ενδοκρινικό σύστημα. Αναστέλλει την υπερπαραγωγή της προλακτίνης, μιας ορμόνης που χρησιμεύει στην παραγωγή γάλακτος αλλά η οποία σε υπερβολή μπορεί να προκαλέσει υπογονιμότητα και να αυξήσει τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, όπως τις εξάψεις, την ξηρότητα του κόλπου και την οστεοπενία. Επίσης μειώνει την ωοθυλακιοτρόπο ορμόνη (FSH) και αυξάνει την ωχρινοτρόπο ορμόνη (LH), μειώνοντας έτσι την παραγωγή οιστρογόνων και τεστοστερόνης και αυξάνοντας την παραγωγή προγεστερόνης. 

Προφυλάξεις: Να μη λαμβάνεται κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και του θηλασμού. Οι μεγάλες δόσεις (20 φορές μεγαλύτερες της προτεινόμενης δοσολογίας) μπορεί να δημιουργήσουν επιπλοκές στη λειτουργία της υπόφυσης, των επινεφριδίων και της μήτρας. Συνεπώς χρειάζεται να λαμβάνεται στις προτεινόμενες δοσολογίες και να διακόπτεται η χρήση αν τυχόν παρουσιαστούν παρενέργειες, όπως πονοκέφαλοι, ναυτία, στομαχικές διαταραχές και υπερένταση.

Μαυροκούκι (Nigella sativa)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Έχει χρησιμοποιηθεί κυρίως για την αντιμετώπιση της αμηνόρροιας, της δυσμηνόρροιας και της γυναικείας υπογονιμότητας. Έχει γίνει γνωστό ως τονωτικό του νευρικού συστήματος, ρυθμιστικό των ορμονών και του σακχάρου. Έχει επίσης, αντικαρκινική, ηπατοπροστατευτική και αντιφλεγμονώδη δράση και μειώνει το οίδημα (πρήξιμο).

Πώς λειτουργεί: Έχει αντιοξειδωτική και προστατευτική δράση στους ιστούς και σε ειδικά κύτταρα του ενδοκρινικού συστήματος, χρησιμεύοντας πιθανώς στην αντιμετώπιση προβλημάτων του θυρεοειδούς αλλά και των αναπαραγωγικών ορμονών για τα δύο φύλλα. Φαίνεται να ενισχύει τη στεροειδογένεση, τη διαδικασία της δημιουργίας στεροειδών ορμονών δηλαδή ανδρογόνων, προγεστερόνης, οιστρογόνων, κορτιζόνης και αλδοστερόνης, που είναι απαραίτητες για την ομαλή λειτουργία και ανάπτυξη των ωοθηκών, των όρχεων, των επινεφριδίων και του πλακούντα. Το έλαιο επιδεικνύει οιστρογονική δράση και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που χρησιμεύει ως τονωτικό της λίμπιντο και της γονιμότητας για τις γυναίκες.

Προφυλάξεις: Η μακροπρόθεσμη χρήση του ελαίου σε μεγάλες δόσεις υπάρχει πιθανότητα να επηρεάσει τη γονιμότητα στους άντρες. Να μη λαμβάνεται σε μεγάλες δόσεις κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Προτείνεται προσοχή όταν λαμβάνεται με αντιπηκτική αγωγή, λόγω της αντιπηκτικής του δράσης.

Ασγουαγκάντα Ashwagandha (Withania somnifera)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Λειτουργεί κυρίως ως προσαρμογόνο, βοηθά δηλαδή ολόκληρο τον οργανισμό να ανταπεξέλθει στο στρες. Ειδικά για το γυναικολογικό σύστημα χρησιμοποιείται για την υπογονιμότητα και ανακουφίζει από συμπτώματα που σχετίζονται με το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο και την εμμηνόπαυση. Τονώνει τη λίμπιντο, μειώνει την όρεξη, ειδικά για υδατάνθρακες, και ανακουφίζει από την αϋπνία, το άγχος και την ευερεθιστότητα, τις εξάψεις, την ξηρότητα του κόλπου, την τριχόπτωση, τη σωματική και τη νοητική εξάντληση. Χρησιμοποιείται ως ρυθμιστικό του κύκλου περιόδου στην ενδομητρίωση και στις πολυκυστικές ωοθήκες.

Πώς λειτουργεί: Φαίνεται πως κατά την εμμηνόπαυση βοηθά στη διατήρηση των οιστρογόνων και τη μείωση της ωοθυλακιοτρόπου ορμόνης (FSH), δηλαδή καθυστερεί και μειώνει την εμφάνιση των συμπτωμάτων που σχετίζονται με την εμμηνόπαυση. Μειώνει τα επίπεδα του σακχάρου και της ινσουλίνης, που επηρεάζει την όρεξη ειδικά για γλυκά. Φαίνεται πως περιορίζει την παραγωγή κορτιζόλης, που παράγεται σε καταστάσεις στρες και η οποία όταν βρίσκεται σε υπερβολή επηρεάζει τον ρυθμό του ύπνου και τα επίπεδα ενέργειας και αναστέλλει την παραγωγή προγεστερόνης, που συμβάλλει στη γονιμότητα. Με αυτόν τον τρόπο ανακουφίζει από το άγχος και τις  έντονες εναλλαγές της διάθεσης.

Προφυλάξεις: Σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσει ευαισθησία στο στομάχι και δυσπεψία. Να μη λαμβάνεται κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.

Μάκα (Lepidium meyenii)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Χρησιμοποιείται ως γενικότερο τονωτικό ολόκληρου του οργανισμού που επίσης βελτιώνει τη γονιμότητα, τονώνει τη λίμπιντο, ανακουφίζει από τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης και τη δυσμηνόρροια. Χρησιμεύει επίσης ως τονωτικό της μήτρας, ρυθμίζει τον κύκλο περιόδου και ανακουφίζει από την εξάντληση, τη χρόνια κόπωση και την κατάθλιψη. Είναι αντιφλεγμονώδες και χρησιμοποιείται για τη μαστίτιδα και τις φλεγμονές του μυοσκελετικού. Χρησιμοποιείται επίσης προληπτικά κατά του καρκίνου του μαστού και άλλων μορφών καρκίνου και έχει ηπατοπροστατευτική δράση.

Πώς λειτουργεί: Ως προσαρμογόνο, έχει γενικευμένη επίδραση στον οργανισμό. Έχει αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις δράσεις στο νευρικό, στο πεπτικό, στο κυκλοφορικό, στο μυοσκελετικό αλλά και στο γυναικολογικό σύστημα. Εξισορροπεί τις ορμόνες επιδρώντας ως προστατευτικό στις διαδικασίες του αναπαραγωγικού άξονα (υποθαλάμου-υπόφυσης-ωοθηκών) και φαίνεται ένα πολλά υποσχόμενο φυτικό φάρμακο για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης. Μεταξύ άλλων αυξάνει τους δείκτες οστικής πυκνότητας στην οστεοπόρωση.

Προφυλάξεις: Δεν υπάρχουν έρευνες που να υποστηρίζουν ότι η χρήση της Μάκα μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες σε θεραπευτική δοσολογία ή στη διατροφή. Προτείνεται ωστόσο να μη λαμβάνεται κατά τη διάρκεια θεραπειών που επηρεάζουν τις ορμόνες (όπως θεραπείες για τον καρκίνο του μαστού ή θεραπεία για τον υποθυρεοειδισμό) λόγω της επίδρασης που μπορεί να έχει στο ενδοκρινικό σύστημα.

Τσουκνίδα (Urtica dioica)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση των πολυκυστικών ωοθηκών, της αμηνόρροιας, της δυσμηνόρροιας, της υπογονιμότητας και των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης. Έχει επίσης υπογλυκαιμική δράση και ανακουφίζει από το οίδημα ως διουρητικό.

Πώς λειτουργεί: Περιέχει φυτοοιστρογόνα με ήπια οιστρογονική και αντι-οιστρογονική δράση, που φαίνεται να ενισχύουν το μεταβολισμό των οιστρογόνων, τη διαδικασία δηλαδή της διάσπασης και τελικά αποβολής τους. Ενδέχεται να λειτουργεί προληπτικά κατά ορμονοεξαρτώμενων όγκων και προβλημάτων που προκαλούνται λόγω της υπερβολής οιστρογόνων. Έχει αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδη δράση και μπορεί να συμβάλλει στην αντιμετώπιση φλεγμονωδών καταστάσεων που σχετίζονται με ορμονική ανισορροπία, όπως η ενδομητρίωση.

Προφυλάξεις: Μπορεί να προκαλέσει αλλεργική αντίδραση σε ανθρώπους που έχουν αλλεργία ή ευαισθησία στο φυτό. Προς αποφυγή αυτής της πιθανότητας, καλύτερα να λαμβάνεται αρχικά σε μικρότερες δόσεις.

Η Κωνσταντίνα Λίτσα σπούδασε Βοτανοθεραπεία στη Σχολή Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Napier στο Εδιμβούργο,στη Σκωτία. Έπειτα έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη "Συμβουλευτική Ψυχολογία στη Δημόσια Υγεία" και εκπαιδεύτηκε στη Συμβουλευτική (Solution Focused Counseling και Προσωποκεντρική Συμβουλευτική). Από το 2007 εργάστηκε ως Φυτοθεραπεύτρια στη Βρετανία, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, καθώς και σε κοινοτικά προγράμματα σχεδιασμένα για ευάλωτες ομάδες, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Για 3 χρόνια ήταν μέλος της ομάδας Αγωγής Υγείας του Δήμου του Εδιμβούργου, όπου εργαζόταν με εφήβους σε Γυμνάσια και έλαβε μέρος σε Βρετανικά προγράμματα εκπαίδευσης που αφορούσαν στην ανάπτυξη αυτοπεποίθησης και περιβαλλοντολογικής συνείδησης σε σχολεία. Συμμετείχε για 7 χρόνια στην ομάδα Herbal Scotland, όπου προσέφερε Πρώτες Βοήθειες με Βότανα σε Διεθνή Φεστιβάλ. Από τον Αύγουστο του 2011, ζει στην Ελλάδα, όπου εργάζεται ως Βοτανοθεραπεύτρια και προωθεί τις αρχές της Αειφόρου Καλλιέργειας (Permaculture).Έχει συνεργαστεί με πολλές τοπικές ομάδες και παραδίδει σεμινάρια αυτάρκειας και πρακτικά εργαστήρια με στόχο την εκπαίδευση για την αυτοδιαχείριση της υγείας και την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.