Η κατανόηση των συναισθημάτων και η ευθύνη για τις πράξεις μπορούν να συνυπάρχουν. Το ζητούμενο είναι να βοηθήσουμε το παιδί να καταλάβει τι συνέβη, ποιον επηρέασε και πώς μπορεί να επανορθώσει.

Ακούμε το συναίσθημα, βάζουμε όρια στη συμπεριφορά: Όταν ένα παιδί θυμώνει, αρνείται ένα λάθος ή κατηγορεί τους άλλους, ο γονέας συχνά βρίσκεται σε δίλημμα: να το παρηγορήσει ή να επιμείνει στις συνέπειες; Η ψυχοθεραπεύτρια Erin Leonard θέτει αυτό το ερώτημα, υποστηρίζοντας ότι η διαρκής απαλλαγή του παιδιού από την ευθύνη δυσκολεύει την ανάπτυξη υπευθυνότητας. Η χρήσιμη αφετηρία του είναι ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε τη δυσκολία ενός παιδιού χωρίς να δικαιολογούμε κάθε αντίδρασή του. Η ενσυναίσθηση δεν απαιτεί να συμφωνήσουμε με όσα λέει το παιδί. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να κατανοήσουμε την εμπειρία του. Μπορούμε να πούμε: «Σε στενοχώρησε που τελείωσε το παιχνίδι». Και αμέσως μετά: «Δεν επιτρέπεται να χτυπάς». Το συναίσθημα γίνεται αποδεκτό, ενώ η πράξη χρειάζεται καθοδήγηση.
Ας φανταστούμε δύο αδέλφια που διαφωνούν για ένα επιτραπέζιο. Το ένα σκίζει μια κάρτα επειδή χάνει. Μια πιθανή απάντηση είναι: «Βλέπω πόσο εκνευρίστηκες. Θα σταματήσουμε τώρα και, όταν ηρεμήσουμε, θα δούμε πώς θα φτιάξουμε την κάρτα». Η συζήτηση για τον ανταγωνισμό μπορεί να περιμένει. Προηγούνται η ασφάλεια, το σταμάτημα της καταστροφικής πράξης και η αποφόρτιση.
Υπάρχει, όμως, μια ουσιαστική διάκριση: η υποστήριξη ενός παιδιού που υφίσταται εκφοβισμό ή αδικία δεν είναι απαλλαγή από ευθύνη. Πριν αποφασίσουμε ότι «κατηγορεί πάντα τους άλλους», χρειάζεται να ακούσουμε τι συνέβη. Η υπευθυνότητα αφορά τις δικές του πράξεις· δεν σημαίνει ότι αναλαμβάνει την ευθύνη για τη βία ή την κακομεταχείριση που δέχεται. Για τη μητέρα, τον πατέρα ή οποιονδήποτε φροντιστή, η στάση αυτή απαιτεί χώρο και για τη δική του ένταση. Μερικές φορές η πιο χρήσιμη πρώτη κίνηση είναι μια σύντομη παύση, ώστε η απάντηση να υπηρετεί το πρόβλημα και όχι τον θυμό της στιγμής.

Τι δείχνουν οι έρευνες: Η επιστημονική τεκμηρίωση προσφέρει πιο συγκεκριμένα συμπεράσματα από γενικές προειδοποιήσεις για «κακομαθημένα» παιδιά. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη του προγράμματος Tuning in to Kids, συμμετείχαν 216 γονείς ή βασικοί φροντιστές παιδιών προσχολικής ηλικίας. Το πρόγραμμα εκπαίδευε τους ενήλικες στην αναγνώριση και διαχείριση των συναισθημάτων και στη συναισθηματική καθοδήγηση των παιδιών. PubMed Οι ερευνητές κατέγραψαν βελτιώσεις στις σχετικές γονεϊκές δεξιότητες και στη συναισθηματική γνώση των παιδιών, καθώς και λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς στις αναφορές γονέων και εκπαιδευτικών. Πρόκειται για αποτελέσματα ενός οργανωμένου προγράμματος με παρακολούθηση έξι μηνών. Δεν αποδεικνύουν ότι μια συγκεκριμένη φράση αρκεί, ούτε ότι τα ευρήματα μεταφέρονται αυτομάτως σε κάθε ηλικία και οικογένεια. Υποστηρίζουν, όμως, την αξία της συστηματικής συναισθηματικής εκπαίδευσης. PubMed
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προτείνει σαφείς, κατανοητούς κανόνες, ήρεμη καθοδήγηση και συνέπειες προσαρμοσμένες στην ηλικία. Συστήνει επίσης την αναγνώριση της επιθυμητής συμπεριφοράς και αποθαρρύνει τη σωματική τιμωρία, τον εξευτελισμό και τη ντροπή ως μέσα διαπαιδαγώγησης. HealthyChildren.org Στην καθημερινότητα, αυτό μπορεί να μεταφραστεί σε μια απλή ερώτηση: «Τι χρειάζεται να μάθει εδώ το παιδί;». Αν ξέχασε μια σχολική υποχρέωση, μπορούμε να αναζητήσουμε μαζί έναν τρόπο οργάνωσης: μια σημείωση, ένα σταθερό σημείο για την τσάντα, έναν έλεγχο το προηγούμενο βράδυ. Το περιστατικό γίνεται αφορμή για εξάσκηση μιας δεξιότητας, χωρίς να μετατρέπεται σε κρίση για την αξία του.
Η ηλικία και οι πραγματικές δυνατότητες έχουν σημασία. Ένα μικρό παιδί χρειάζεται πιο άμεση βοήθεια. Ένας έφηβος μπορεί να συμμετέχει περισσότερο στον σχεδιασμό μιας λύσης. Αποφεύγουμε απαιτήσεις που προϋποθέτουν δεξιότητες τις οποίες το παιδί ακόμη μαθαίνει. Εξετάζουμε επίσης αν η δυσκολία συνδέεται με κούραση, υπερφόρτωση ή μια οδηγία που δεν έγινε κατανοητή.

Από το λάθος στην επανόρθωση: Η ανάληψη ευθύνης αποκτά πρακτικό περιεχόμενο όταν ακολουθεί μια εφικτή πράξη επανόρθωσης. Αφού ηρεμήσουν όλοι, μπορούμε να ρωτήσουμε: «Τι έγινε;», «Πώς επηρεάστηκε ο άλλος;», «Τι μπορούμε να κάνουμε τώρα;». Στόχος της συζήτησης είναι να συνδέσει το παιδί την επιλογή του με το αποτέλεσμα και να βρει ένα επόμενο βήμα.
Αν λέρωσε επίτηδες το γραφείο του αδελφού του, μπορεί να βοηθήσει στον καθαρισμό. Αν διέκοψε μια κοινή δραστηριότητα, μπορεί να συμβάλει στην επανεκκίνησή της. Η επανόρθωση χρειάζεται να είναι συγκεκριμένη και ανάλογη με το περιστατικό. Μια υποχρεωτική «συγγνώμη» χωρίς κατανόηση δεν ολοκληρώνει από μόνη της τη διαδικασία. Αυτό αφορά και τους ενήλικες. Σε μελέτη του 2025 με 288 εφήβους, οι ουσιαστικές γονεϊκές συγνώμες, που αναγνώριζαν τη βλάβη και την ευθύνη, συνδέθηκαν με πιο ουσιαστική αναθεώρηση και καλύτερη αξιολόγηση της σχέσης. Η έρευνα περιλάμβανε αναμνήσεις πραγματικών περιστατικών και υποθετικά σενάρια· δεν εξέτασε άμεσα αν τα παιδιά έγιναν πιο υπεύθυνα. Δεν στήριξε, πάντως, την ιδέα ότι η συγγνώμη υπονομεύει αναγκαστικά το γονεϊκό κύρος. Wiley Online Library
«Σου μίλησα απότομα. Αυτό ήταν δικό μου λάθος. Ο κανόνας παραμένει, αλλά μπορούσα να τον εξηγήσω με σεβασμό». Μια τέτοια διατύπωση δίνει ένα παράδειγμα ευθύνης που δεν απαιτεί τελειότητα. Ο γονέας αναγνωρίζει την πράξη του και δεσμεύεται να αλλάξει τον τρόπο του. Χρειάζεται επίσης να παρατηρούμε τις μικρές προσπάθειες: όταν το παιδί παραδέχεται κάτι δύσκολο, επιστρέφει ένα αντικείμενο ή προτείνει μια λύση. Το «είδα ότι προσπάθησες να διορθώσεις αυτό που έγινε» στρέφει την προσοχή στη συγκεκριμένη πράξη.
Το μήνυμα που θέλουμε να μεταδώσουμε είναι σταθερό: μπορείς να κάνεις λάθος, να το συζητήσεις και να εργαστείς για να το διορθώσεις. Η σχέση παραμένει διαθέσιμη όσο μαθαίνεις. Μέσα σε αυτήν, η ευθύνη αποκτά τη μορφή μιας καθημερινής πρακτικής, που αφορά εξίσου παιδιά και ενήλικες.

Αναφορές

• Leonard, E. (2026). Don't Create a Monster: Curating Accountability in Your Child. Psychology Today. Άρθρο αφετηρίας.
• Havighurst, S. S. και συν. (2010). Tuning in to Kids: Improving emotion socialization practices in parents of preschool children. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 51, 1342–1350. Τυχαιοποιημένη μελέτη.
• American Academy of Pediatrics. What’s the Best Way to Discipline My Child?. Οδηγίες προς γονείς.
• Robichaud, J.-M. και συν. (2025). Should parents apologize to their adolescents to mend their parent–adolescent relationship?. Journal of Research on Adolescence, 35, e70024.

Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life.

Μέσα σε λίγες δεκαετίες, τα όρια με τα οποία η ιατρική ορίζει την υπέρταση έχουν αλλάξει σημαντικά. Αυτό δεν συνέβη επειδή άλλαξε η ανθρώπινη φυσιολογία. Άλλαξαν τα όρια με τα οποία η ιατρική ταξινομεί τον κίνδυνο. Το 1977, οι πρώτες αμερικανικές κατευθυντήριες οδηγίες επικεντρώνονταν κυρίως σε σημαντικά υψηλότερες τιμές, περίπου 160/95 mmHg. Μέχρι το 1997, το όριο είχε μετακινηθεί στα 140/90 mmHg. Το 2003 δημιουργήθηκε η κατηγορία της «προϋπέρτασης» για τιμές 120–139/80–89 mmHg. Και το 2017 ήρθε η μεγαλύτερη αλλαγή: οι αμερικανικές οδηγίες ACC/AHA όρισαν ως υπέρταση σταδίου 1 τις τιμές από 130/80 mmHg.¹ Η συνέπεια ήταν εντυπωσιακή. Με την εφαρμογή των νέων αμερικανικών κριτηρίων, το ποσοστό των ενηλίκων που ταξινομούνταν ως υπερτασικοί αυξήθηκε από περίπου 32% σε περισσότερο από 45%.² Δεν εμφανίστηκαν μέσα σε μια νύχτα εκατομμύρια νέοι ασθενείς.

Άλλαξε ο ορισμός της ασθένειας: Και εδώ αρχίζει ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα της σύγχρονης προληπτικής ιατρικής: όταν μειώνουμε τα διαγνωστικά όρια, προστατεύουμε καλύτερα την υγεία ή μετατρέπουμε ολοένα περισσότερους ανθρώπους σε ασθενείς; Η μείωση των ορίων δεν προέκυψε χωρίς επιστημονικά δεδομένα. Μία από τις σημαντικότερες μελέτες ήταν η μεγάλη ανάλυση του Prospective Studies Collaboration, που δημοσιεύθηκε στο The Lancet το 2002 και συγκέντρωσε δεδομένα από περίπου ένα εκατομμύριο ενήλικες σε 61 προοπτικές μελέτες. Η ανάλυση έδειξε ότι η σχέση μεταξύ αρτηριακής πίεσης και αγγειακής θνησιμότητας είναι συνεχής, χωρίς σαφές κατώφλι, τουλάχιστον μέχρι επίπεδα περίπου 115/75 mmHg. Στις ηλικίες 40–69 ετών, κάθε διαφορά περίπου 20 mmHg στη συστολική ή 10 mmHg στη διαστολική πίεση συνδεόταν περίπου με διπλάσιο κίνδυνο θανάτου από εγκεφαλικό επεισόδιο ή ισχαιμική καρδιοπάθεια.³
Μια άλλη μεγάλη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση, που δημοσιεύθηκε επίσης στο The Lancet, εξέτασε 123 τυχαιοποιημένες μελέτες με περισσότερους από 600.000 συμμετέχοντες. Η μείωση της συστολικής πίεσης κατά περίπου 10 mmHg συνδέθηκε με περίπου 20% μείωση των μεγάλων καρδιαγγειακών συμβάντων, 27% μείωση του κινδύνου εγκεφαλικού και 13% μείωση της συνολικής θνησιμότητας.⁴
Άρα, η σχέση ανάμεσα στην υψηλότερη αρτηριακή πίεση και στον καρδιαγγειακό κίνδυνο είναι πραγματική και καλά τεκμηριωμένη. Το κρίσιμο ζήτημα βρίσκεται αλλού: Αν ο κίνδυνος αυξάνεται σταδιακά, πού ακριβώς αποφασίζουμε ότι αρχίζει η «ασθένεια»;

Ο κίνδυνος δεν είναι ασθένεια: Η καρδιαγγειακή πιθανότητα δεν λειτουργεί σαν διακόπτης. Δεν είμαστε υγιείς στα 129 mmHg και ξαφνικά ασθενείς στα 130 mmHg. Ο κίνδυνος αυξάνεται βαθμιαία.³ Αυτό σημαίνει ότι κάθε αριθμητικό διαγνωστικό όριο τοποθετείται αναγκαστικά κάπου πάνω σε ένα συνεχές βιολογικό φαινόμενο. Μπορεί να αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για την κλινική λήψη αποφάσεων, αλλά δεν αποτελεί κάποιο φυσικό σύνορο μέσα στον ανθρώπινο οργανισμό. Και εδώ προκύπτει το πρόβλημα της ιατρικοποίησης. Όταν ένας παράγοντας κινδύνου αποκτά διαγνωστική ετικέτα, ο άνθρωπος δεν ακούει πλέον: «Η πίεσή σου είναι αυξημένη και θα ήταν καλό να δούμε γιατί». Ακούει: «Έχεις υπέρταση». Η διαφορά δεν είναι μόνο λεκτική.
Μια διάγνωση μπορεί να σημαίνει συστηματική παρακολούθηση, επαναλαμβανόμενες εξετάσεις, πιθανή μακροχρόνια φαρμακευτική αγωγή και —ίσως σημαντικότερο— μια διαφορετική αντίληψη του ίδιου του ανθρώπου για την κατάσταση της υγείας του.

Τι συμβαίνει στην «ήπια» υπέρταση; Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον όταν εξετάσουμε ανθρώπους που έχουν σχετικά ήπια αύξηση της αρτηριακής πίεσης, αλλά δεν πάσχουν ήδη από καρδιαγγειακή νόσο και δεν έχουν σημαντικούς επιπλέον παράγοντες κινδύνου. Μια ανανεωμένη συστηματική ανασκόπηση της Cochrane, που δημοσιεύθηκε το 2026, εξέτασε ακριβώς αυτή την ομάδα: ανθρώπους με ήπια υπέρταση, περίπου 140–159/90–99 mmHg, χωρίς υπάρχουσα καρδιαγγειακή νόσο ή σημαντικούς παράγοντες κινδύνου, όπως ο διαβήτης.
Στην κύρια ανάλυση συμπεριλήφθηκαν ατομικά δεδομένα από 9.124 ανθρώπους. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι τα αντιυπερτασικά φάρμακα ενδέχεται να μην μειώνουν τη συνολική θνησιμότητα ή τον συνολικό κίνδυνο μεγάλων καρδιαγγειακών συμβάντων σε αυτή την ομάδα χαμηλού κινδύνου. Ενδέχεται να μειώνουν τον κίνδυνο εγκεφαλικού, αλλά παράλληλα μπορεί να αυξάνουν τις ανεπιθύμητες ενέργειες που οδηγούν σε διακοπή της θεραπείας. Οι ίδιοι οι συγγραφείς τονίζουν ότι η βεβαιότητα των διαθέσιμων στοιχείων είναι χαμηλή και ότι χρειάζεται περαιτέρω έρευνα.⁵ Το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Δείχνει ότι δεν αρκεί να γνωρίζουμε πως, σε επίπεδο πληθυσμού, η χαμηλότερη πίεση συνδέεται με χαμηλότερο καρδιαγγειακό κίνδυνο. Πρέπει να ρωτάμε: Πόσο υψηλός είναι ο πραγματικός κίνδυνος αυτού του συγκεκριμένου ανθρώπου και πόσο πραγματικά θα ωφεληθεί από μια θεραπευτική παρέμβαση; Διότι το ίδιο σχετικό όφελος μπορεί να σημαίνει πολύ διαφορετικό απόλυτο όφελος σε έναν άνθρωπο υψηλού κινδύνου και σε έναν κατά τα άλλα υγιή άνθρωπο χαμηλού κινδύνου.

Η μελέτη SPRINT και η άλλη πλευρά της συζήτησης: Η μεγάλη μελέτη SPRINT αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα υπέρ της εντατικότερης αντιμετώπισης της αρτηριακής πίεσης. Στη μελέτη συμμετείχαν 9.361 άνθρωποι που βρίσκονταν ήδη σε αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο, αλλά δεν είχαν διαβήτη ή προηγούμενο εγκεφαλικό. Η μία ομάδα είχε θεραπευτικό στόχο συστολικής πίεσης κάτω από 120 mmHg και η άλλη κάτω από 140 mmHg.⁶ Η εντατικότερη αντιμετώπιση συνδέθηκε με λιγότερα σοβαρά καρδιαγγειακά συμβάντα και χαμηλότερη συνολική θνησιμότητα. Ωστόσο, ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες εμφανίστηκαν συχνότερα στην ομάδα του χαμηλότερου θεραπευτικού στόχου.⁶
Εδώ όμως υπάρχει μια λεπτομέρεια που συχνά χάνεται όταν τα αποτελέσματα μιας μεγάλης κλινικής μελέτης μεταφέρονται στο ευρύ κοινό: η SPRINT δεν μελέτησε έναν γενικό πληθυσμό υγιών ανθρώπων χαμηλού κινδύνου με οριακά αυξημένη πίεση. Μελέτησε ανθρώπους που είχαν ήδη αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο.⁶ Άρα το μήνυμά της δεν είναι κατ' ανάγκη ότι κάθε άνθρωπος πρέπει να επιδιώκει μέσω φαρμακευτικής αγωγής τη χαμηλότερη δυνατή πίεση. Δείχνει ότι η εντατικότερη θεραπεία μπορεί να προσφέρει σημαντικό όφελος σε κατάλληλα επιλεγμένους ανθρώπους αυξημένου κινδύνου. Και αυτή η διάκριση βρίσκεται στον πυρήνα της συζήτησης περί ιατρικοποίησης.

Η κατασκευή του «προ-ασθενούς»: Η υπέρταση δεν αποτελεί μεμονωμένο παράδειγμα. Στη σύγχρονη ιατρική έχουν δημιουργηθεί ολοένα περισσότερες ενδιάμεσες κατηγορίες ανάμεσα στην υγεία και την ασθένεια: προϋπέρταση, προδιαβήτης, οστεοπενία και διάφορες καταστάσεις «αυξημένου κινδύνου». Από μία άποψη, αυτό αποτελεί εξέλιξη της πρόληψης. Επιτρέπει να εντοπίζονται προβλήματα πριν εξελιχθούν σε σοβαρή νόσο. Από μια άλλη όμως δημιουργεί μια παράδοξη κατάσταση: ο άνθρωπος που δεν είναι ακόμη άρρωστος αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος που βρίσκεται ήδη καθ' οδόν προς την ασθένεια. Και όσο χαμηλότερα τοποθετούνται τα διαγνωστικά όρια, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο πληθυσμός των ανθρώπων που βρίσκονται σε αυτή την ενδιάμεση περιοχή. Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να αγνοούμε τον κίνδυνο. Το ερώτημα είναι αν, για να τον αντιμετωπίσουμε, πρέπει απαραίτητα να του δώσουμε το όνομα της ασθένειας.

Οι ίδιοι άνθρωποι, διαφορετική διάγνωση: Το πόσο σημαντικός είναι ο ορισμός γίνεται εμφανές από την ίδια την ιστορία των κατευθυντήριων οδηγιών. Με την αλλαγή των αμερικανικών κριτηρίων του 2017, η εκτιμώμενη συχνότητα της υπέρτασης μεταξύ των ενηλίκων των ΗΠΑ αυξήθηκε από περίπου 32% σε περισσότερο από 45%.² Οι άνθρωποι αυτοί δεν παρουσίασαν μέσα σε μία ημέρα κάποια νέα βιολογική διαταραχή. Μετακινήθηκε το διαγνωστικό όριο. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος που συνδέεται με τις χαμηλότερες τιμές είναι ανύπαρκτος. Σημαίνει όμως ότι πρέπει να διακρίνουμε τρία διαφορετικά πράγματα: τον παράγοντα κινδύνου, το διαγνωστικό όριο και την ανάγκη θεραπείας. Δεν είναι κατ' ανάγκη το ίδιο πράγμα.

Όταν ο αριθμός αντικαθιστά τον άνθρωπο: Η αρτηριακή πίεση δεν υπάρχει απομονωμένη από τον υπόλοιπο οργανισμό. Επηρεάζεται από την ηλικία, το σωματικό βάρος, τη φυσική δραστηριότητα, τη διατροφή, την κατανάλωση αλκοόλ, τον ύπνο, τη νεφρική λειτουργία, το μεταβολικό προφίλ, ορισμένα φάρμακα και το στρες, μεταξύ πολλών άλλων παραγόντων. Δύο άνθρωποι μπορούν επομένως να έχουν ακριβώς την ίδια πίεση και εντελώς διαφορετικό συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Ένας δραστήριος 40χρονος, μη καπνιστής, χωρίς διαβήτη ή νεφρική νόσο, με πίεση 135/85mmHg δεν αντιπροσωπεύει την ίδια κλινική πραγματικότητα με έναν 70χρονο με την ίδια πίεση, αλλά με εγκατεστημένη καρδιαγγειακή νόσο, διαβήτη και νεφρική δυσλειτουργία. Κι όμως, ένα απόλυτο αριθμητικό όριο μπορεί να τους τοποθετήσει αρχικά στην ίδια διαγνωστική κατηγορία. Όσο περισσότερο η ιατρική επικεντρώνεται στον αριθμό, τόσο περισσότερο κινδυνεύει να αντικαταστήσει την ερώτηση: «Γιατί είναι αυξημένη η πίεση αυτού του ανθρώπου;» με την πολύ απλούστερη: «Πώς θα κατεβάσουμε την πίεση;»
Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα κεντρικά σημεία της κριτικής που διατυπώνει η ANH International: η αρτηριακή πίεση μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένα φυσιολογικό σήμα που χρειάζεται ερμηνεία μέσα στο συνολικό πλαίσιο του ανθρώπου, και όχι αποκλειστικά ως ένας αριθμός που πρέπει να διορθωθεί.

Πρόληψη χωρίς υπερδιάγνωση: Η κριτική στην ιατρικοποίηση δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμήσουμε την υπέρταση. Η σημαντικά αυξημένη αρτηριακή πίεση αποτελεί έναν από τους καλύτερα τεκμηριωμένους τροποποιήσιμους παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου.³˒⁴ Ούτε σημαίνει ότι τα αντιυπερτασικά φάρμακα δεν έχουν θέση. Σε ανθρώπους υψηλού καρδιαγγειακού κινδύνου, η κατάλληλη φαρμακευτική αντιμετώπιση μπορεί να αποτρέψει σοβαρά καρδιαγγειακά συμβάντα και να μειώσει τη θνησιμότητα.⁶ Η κριτική αφορά κάτι διαφορετικό: τη μετατροπή της στατιστικής πιθανότητας μιας μελλοντικής νόσου σε παρούσα διάγνωση. Όσο χαμηλώνουν τα όρια, περισσότεροι άνθρωποι εντάσσονται σε κατηγορίες παρακολούθησης και θεραπείας. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερη πρόληψη για κάποιους. Μπορεί όμως ταυτόχρονα να εκθέσει ανθρώπους πολύ χαμηλού κινδύνου σε θεραπευτικές παρεμβάσεις από τις οποίες το απόλυτο όφελος είναι μικρό ή αβέβαιο. Η πρόσφατη ανασκόπηση της Cochrane για την ήπια υπέρταση δείχνει ακριβώς γιατί αυτή η διάκριση χρειάζεται να γίνεται προσεκτικά.⁵

Μια διαφορετική έννοια της πρόληψης: Υπάρχει όμως και ένας άλλος δρόμος. Μπορούμε να παίρνουμε στα σοβαρά μια αυξανόμενη αρτηριακή πίεση χωρίς να θεωρούμε αυτομάτως ότι κάθε μικρή απόκλιση από μια «ιδανική» τιμή αποτελεί χρόνια ασθένεια. Μπορούμε να τη δούμε ως σήμα. Ένα σήμα που μας καλεί να εξετάσουμε τον τρόπο ζωής, τη διατροφή, το σωματικό βάρος, τη φυσική δραστηριότητα, τον ύπνο, το στρες, το μεταβολικό προφίλ, τη νεφρική λειτουργία και, πάνω απ' όλα, τον συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο του συγκεκριμένου ανθρώπου. Μπορούμε επίσης να αναγνωρίσουμε ότι μία μέτρηση δεν είναι ο άνθρωπος και ότι η αρτηριακή πίεση μεταβάλλεται ανάλογα με τις συνθήκες. Σε αυτό το πλαίσιο η πρόληψη δεν σημαίνει: «Πρέπει να βρούμε την επόμενη χαμηλότερη τιμή που θα ονομάσουμε παθολογική». Σημαίνει: «Πρέπει να αναγνωρίσουμε εγκαίρως ποιος άνθρωπος κινδυνεύει πραγματικά και γιατί».

Τελικά, τι μετράμε: υγεία ή ασθένεια; Η αρτηριακή πίεση είναι ένας εξαιρετικά χρήσιμος δείκτης. Αλλά ένας δείκτης δεν είναι ολόκληρος ο άνθρωπος. Και η μείωση ενός δείκτη δεν είναι πάντοτε ταυτόσημη με την αποκατάσταση της υγείας. Οι μεγάλες μελέτες δείχνουν ότι όσο αυξάνεται η αρτηριακή πίεση αυξάνεται και ο καρδιαγγειακός κίνδυνος.³ Παράλληλα, οι κλινικές μελέτες δείχνουν ότι η μείωση της πίεσης μπορεί να προσφέρει ουσιαστικό όφελος.⁴˒⁶ Όμως η βιβλιογραφία μάς δείχνει επίσης κάτι που είναι εξίσου σημαντικό: το πραγματικό όφελος μιας θεραπευτικής παρέμβασης εξαρτάται από το ποιον άνθρωπο θεραπεύουμε.⁵˒⁶ Σε έναν άνθρωπο υψηλού κινδύνου, η εντατικότερη αντιμετώπιση μπορεί να αποτρέψει σοβαρά καρδιαγγειακά συμβάντα. Σε έναν κατά τα άλλα υγιή άνθρωπο χαμηλού κινδύνου με ήπια αύξηση της πίεσης, η ισορροπία οφέλους και ανεπιθύμητων ενεργειών μπορεί να είναι πολύ διαφορετική.⁵ Αυτός είναι ίσως ο πυρήνας της συζήτησης.

Η καλή πρόληψη δεν χρειάζεται να μετατρέπει κάθε παράγοντα κινδύνου σε ασθένεια. Μπορεί να αναγνωρίζει τον κίνδυνο, να τον παρακολουθεί, να αναζητά τους παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτόν και να παρεμβαίνει ανάλογα με τον συγκεκριμένο άνθρωπο. Διότι όσο περισσότερο κατεβάζουμε τα όρια, τόσο περισσότερο χρειάζεται να αναρωτιόμαστε όχι μόνο: «Πόσο χαμηλή πρέπει να είναι η αρτηριακή πίεση;» αλλά και: «Πότε ένας άνθρωπος μετατρέπεται, μέσω ενός αριθμού, σε ασθενή;»

Επιστημονικές αναφορές

1. Whelton PK, Carey RM, Aronow WS, et al. 2017 ACC/AHA/AAPA/ABC/ACPM/AGS/APhA/ASH/ASPC/NMA/PCNA Guideline for the Prevention, Detection, Evaluation, and Management of High Blood Pressure in Adults. Hypertension. 2018;71:e13–e115.

2. Muntner P, Carey RM, Gidding S, et al. Potential U.S. Population Impact of the 2017 ACC/AHA High Blood Pressure Guideline. Circulation. 2018;137:109–118.

3. Prospective Studies Collaboration. Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular mortality: a meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies.
The Lancet. 2002;360:1903–1913.

4. Ettehad D, Emdin CA, Kiran A, et al. Blood pressure lowering for prevention of cardiovascular disease and death: a systematic review and meta-analysis.
The Lancet. 2016;387:957–967.

5. Wang D, Wright JM, Adams SP, Cundiff DK, Gueyffier F, Grenet G, Ambasta A. Pharmacotherapy for mild hypertension. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2026; Issue 4: CD006742.
DOI: 10.1002/14651858.CD006742.pub4.

6. SPRINT Research Group. Final Report of a Trial of Intensive versus Standard Blood-Pressure Control. New England Journal of Medicine. 2021;384:1921–1930.
DOI: 10.1056/NEJMoa1901281.

Απόδοση στην ελληνική γλώσσα: Holistic Life editorial group © 2026

Ξεκινώντας κάποια χρόνια πριν την πορεία μου στο ταξίδι της θεραπείας, της δικής μου και των άλλων, ένοιωσα έντονα την ανάγκη να αναπτύξω την δεξιότητα της ενσυναίσθησης σαν απαραίτητο εργαλείο. Εκ των ουκ άνευ. Και το ευχήθηκα έντονα. Να μπορώ να στέκομαι δίπλα στον πόνο του άλλου. Και ο καλός Θεός που έχει και χιούμορ, μου έκανε την Χάρη.

Για να φτάσω όμως να «στέκομαι» και όχι να πέφτω, να βουλιάζω και «δίπλα» όχι μέσα, πάνω ή κάτω, ήταν μακρύς ο δρόμος.

Η ενσυναίσθηση, empathy στα αγγλικά, περιγράφεται ως η ‘ακριβής κατανόηση της εσωτερικής εμπειρίας ενός άλλου προσώπου, η στάση που χαρακτηρίζεται από το να κατανοείς τα συναισθήματά του και να βλέπεις τα πράγματα από το πλαίσιο αναφοράς του’. Είναι βαθιά θεραπευτική μιας και είναι ένας τρόπος να πηγαίνεις και να συναντάς τον άλλο εκεί ακριβώς που βρίσκεται ψυχοσυναισθηματικά και όταν αυτό συμβαίνει η υπαρξιακή απομόνωση, χαρακτηριστική της εποχής μας, ειδικά στον δυτικό πολιτισμό, έστω για λίγο καταλύεται και νιώθεις συντροφευμένος από έναν άλλο άνθρωπο.

Αυτό δεν συμβαίνει βέβαια, μόνο στις επαγγελματικά οριζόμενες θεραπευτικές σχέσεις. Συμβαίνει όταν αγαπάμε. Τον σύντροφό μας, το παιδί μας, τον φίλο μας. Συμβαίνει κάθε φορά που κάποιος σας κοιτάζει στα μάτια και εννοεί πραγματικά αυτό το απλό «τι κάνεις;». Συμβαίνει κι όταν δεν το θέλουμε. Όταν βρισκόμαστε σε χώρους με έντονες αντιπαραθέσεις (σ’ ένα δικαστήριο, ας πούμε), όπου υπάρχει πολύς πόνος και ενεργειακό έλλειμα (σ’ένα νοσοκομείο), ακόμα και πίσω από τον πάγκο του φαρμακείου, προσπαθώντας να βοηθήσεις τον συνάνθρωπο λύνοντας ένα βουνό προβλήματα, ελλείψεις και απλές καθημερινές αναποδιές.

Τα άτομα με υψηλή ενσυναίσθηση γνωρίζουν πολύ καλά τη μάχη του να προσπαθείς να κρατήσεις τα συναισθήματά σου σε ισορροπία μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο από συγκρούσεις και έντονες ενέργειες.

Όσο χρειάζεται ο κόσμος τέτοιους ανθρώπους ώστε να τον «θεραπεύουν», άλλο τόσο χρειάζεται και άτομα να είναι ικανά να φροντίζουν τον εαυτό τους και την ψυχική τους ισορροπία με τον ορθό τρόπο.

Αναγνωρίζοντας αυτές τις ανάγκες, η πολύτιμη βοήθεια των Ιαμάτων είναι κοντά μας.

Το Pine για να αναγνωρίσουμε την ψευδή μας αίσθηση παντοδυναμίας και την τάση να θέλουμε ‘να σώσουμε τον άλλον’.

Το Centaury για να μπορούμε να θέτουμε σαφή και ξεκάθαρα όρια.

Το Red chestnut για την υπερβολική μας ανησυχία για τους αγαπημένους μας.

Το Crab apple για καθαρισμό από τις έντονες ενέργειες, που χωρίς να θέλουμε, μαζεύουμε.

Το Star of Bethlehem για την απόσβεση των καθημερινών μικρών ή μεγαλύτερων σοκ.

Κάποιες φορές, όταν το έχουμε ήδη παρακάνει, το Olive θα μας φορτίσει ενεργειακά και θα τονώσει σώμα και διάθεση.

Καλό παράδειγμα ισορροπημένων ορίων είναι η κυτταρική μας μεμβράνη. Εκλεκτικά ημιπερατή, ανάλογα με την σύσταση του εσωτερικού μας και την κατάσταση του εξωτερικού περιβάλλοντος.

‘Όπως μέσα, λοιπόν, έτσι και έξω. Πάρτε παράδειγμα από την σοφία της φύσης των κυττάρων σας και πάρτε και τα Ιάματα σας.

Η Χρύσα Κωνσταντιανού είναι φαρμακοποιός, ομοιοπαθητικός και σύμβουλος ανθοθεραπείας και εκπαιδεύει φαρμακοποιούς και θεραπευτές στην ευγενή τέχνη της θεραπευτικής μέσω ΑνθοΙαμάτων Bach.