Παλιές συνταγές, ξεχασμένα φυτά και γνώσεις που μεταδίδονταν επί αιώνες μπορεί να κρύβουν πολύτιμα θεραπευτικά στοιχεία. Η αναζήτησή τους, όμως, απαιτεί κάτι περισσότερο από μια απλή επιστροφή στην παράδοση: χρειάζεται συνεργασία ιστορίας, βοτανικής και σύγχρονης φαρμακολογίας.

Η Laurence Totelin, καθηγήτρια Αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Κάρντιφ, ειδικεύεται στην ιστορία της ελληνικής και ρωμαϊκής ιατρικής, της φαρμακολογίας και της βοτανικής. Στο βιβλίο της Hippocratic Recipes μελετά τις αρχαιότερες φαρμακολογικές συνταγές που διασώζονται στην ελληνική γραμματεία, εξετάζοντας πώς η θεραπευτική γνώση μεταδιδόταν από την προφορική παράδοση στα ιατρικά κείμενα. Μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της σύγχρονης ιατρικής ξεκίνησε όχι σε κάποιο εργαστήριο υψηλής τεχνολογίας, αλλά μέσα στις σελίδες παλαιών κινεζικών ιατρικών κειμένων. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, η Κινέζα φαρμακευτική χημικός Tu Youyou αναζητούσε μια αποτελεσματικότερη θεραπεία για την ελονοσία. Μελετώντας εκατοντάδες παραδοσιακές συνταγές, στράφηκε στο φυτό Artemisia annua, γνωστό και ως γλυκιά αψιθιά. Το συγκεκριμένο φυτό χρησιμοποιούνταν στην Κίνα για την αντιμετώπιση εμπύρετων καταστάσεων τουλάχιστον από τον 3ο ή τον 4ο αιώνα μ.Χ. Οι πρώτες προσπάθειες εκχύλισης της δραστικής ουσίας δεν έδωσαν σταθερά αποτελέσματα. Ένα αρχαίο κείμενο, όμως, περιέγραφε μια διαφορετική μέθοδο: το φυτό έπρεπε να εμβαπτιστεί σε νερό και όχι να βράσει. Η παρατήρηση αυτή οδήγησε την Tu Youyou στην υποψία ότι η υψηλή θερμοκρασία κατέστρεφε το θεραπευτικό συστατικό.
Χρησιμοποιώντας μια διαδικασία εκχύλισης σε χαμηλότερη θερμοκρασία, η ερευνήτρια απομόνωσε την αρτεμισινίνη, μια ουσία που αποδείχθηκε ιδιαίτερα αποτελεσματική κατά του παρασίτου της ελονοσίας. Σήμερα, οι θεραπείες που βασίζονται στην αρτεμισινίνη αποτελούν βασικό όπλο απέναντι σε μια ασθένεια που εξακολουθεί να προσβάλλει εκατομμύρια ανθρώπους. Η ανακάλυψη χάρισε στην Tu Youyou το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής το 2015. Ταυτόχρονα, έδειξε με εντυπωσιακό τρόπο ότι ένα αρχαίο κείμενο μπορεί να προσφέρει όχι μόνο την ιδέα για μια θεραπεία, αλλά ακόμη και μια κρίσιμη πληροφορία για τον τρόπο παρασκευής της.

Από το φυτό στο σύγχρονο φάρμακο: Η αρτεμισινίνη δεν είναι η μοναδική σύγχρονη φαρμακευτική ουσία που έχει τις ρίζες της στην παραδοσιακή χρήση των φυτών. Η κινίνη, μία από τις πρώτες αποτελεσματικές θεραπείες για την ελονοσία, προέρχεται από τον φλοιό δέντρων του γένους Cinchona της Νότιας Αμερικής. Οι θεραπευτικές ιδιότητες του φλοιού ήταν γνωστές πριν η ευρωπαϊκή επιστήμη απομονώσει τη δραστική του ουσία. Η μορφίνη προέρχεται από την οπιούχο παπαρούνα, Papaver somniferum, ένα φυτό που χρησιμοποιούνταν για την ανακούφιση του πόνου από την αρχαιότητα. Από φυτική πηγή προέρχεται και η στρυχνίνη, μια ισχυρά τοξική ουσία η οποία, παρά την επικινδυνότητά της, συνέβαλε στην εξέλιξη της φαρμακολογικής έρευνας. Τα παραδείγματα αυτά μας θυμίζουν ότι οι άνθρωποι πειραματίζονταν με τα φυτά πολύ πριν από τη γέννηση της σύγχρονης χημείας. Παρατηρούσαν τις επιδράσεις τους, συνέκριναν αποτελέσματα και μετέδιδαν τις γνώσεις τους από γενιά σε γενιά. Αυτό δεν σημαίνει ότι γνώριζαν τους μηχανισμούς δράσης ή ότι οι πρακτικές τους ήταν πάντοτε ασφαλείς. Είχαν όμως δημιουργήσει ένα τεράστιο αρχείο εμπειρικών παρατηρήσεων, τμήμα του οποίου διατηρείται σε κινεζικά, ελληνικά, αραβικά και άλλα ιατρικά χειρόγραφα. Θα μπορούσαν, επομένως, αυτά τα κείμενα να περιέχουν στοιχεία για θεραπείες που δεν έχουμε ακόμη ανακαλύψει; Η απάντηση είναι πιθανώς θετική, αλλά η αναζήτηση είναι πολύ πιο δύσκολη από όσο φαίνεται.

Τα αρχαία ιατρικά βιβλία μοιάζουν με συλλογές συνταγών: Πολλά παλαιά φαρμακολογικά κείμενα παρουσιάζουν μια διαδοχή θεραπευτικών συνταγών. Αναφέρουν κάποια συστατικά, τον τρόπο ανάμειξης ή προετοιμασίας τους και την πάθηση για την οποία προορίζονταν. Σπάνια, όμως, εξηγούν εάν η θεραπεία εφαρμόστηκε πραγματικά, σε πόσους ανθρώπους δοκιμάστηκε ή ποιο ήταν το αποτέλεσμά της. Μπορούμε να τα παρομοιάσουμε με ένα παλιό βιβλίο μαγειρικής. Η παρουσία μιας συνταγής δεν αποδεικνύει ότι ο κάτοχος του βιβλίου τη μαγείρεψε ποτέ, ότι του άρεσε ή ότι την παρασκεύαζε ακριβώς όπως περιγράφεται. Εάν δεν άφησε σημειώσεις στις σελίδες, είναι σχεδόν αδύνατο να γνωρίζουμε πώς χρησιμοποιήθηκε στην πράξη. Τα ίδια προβλήματα αντιμετωπίζουν οι ιστορικοί της ιατρικής. Μια θεραπευτική συνταγή μπορεί να αντιγράφτηκε από παλαιότερο κείμενο χωρίς να έχει δοκιμαστεί από τον αντιγραφέα. Μπορεί επίσης να τροποποιήθηκε κατά τη μετάδοσή της ή να περιλαμβάνει ποσότητες που σήμερα δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε με βεβαιότητα. Τα χειρόγραφα δεν αποτελούν, συνεπώς, καταλόγους αποδεδειγμένων φαρμάκων. Είναι ιστορικές μαρτυρίες που πρέπει να εξετάζονται προσεκτικά πριν από οποιαδήποτε εργαστηριακή δοκιμή.

Ποιο φυτό εννοούσε ο αρχαίος συγγραφέας; Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα είναι η ακριβής αναγνώριση των φυτών. Σήμερα χρησιμοποιείται διεθνώς η διωνυμική ονοματολογία. Κάθε φυτό προσδιορίζεται με το όνομα του γένους και του είδους του, όπως Artemisia annua. Το σύστημα αυτό επιτρέπει στους επιστήμονες διαφορετικών χωρών να γνωρίζουν ότι μιλούν για το ίδιο ακριβώς φυτό. Στον αρχαίο κόσμο δεν υπήρχε ένα αντίστοιχο ενιαίο σύστημα. Το ίδιο όνομα μπορούσε να χρησιμοποιείται για διαφορετικά φυτά, ενώ ένα φυτό μπορούσε να έχει πολλά ονόματα ανάλογα με την περιοχή, τη διάλεκτο ή τη χρήση του. Οι περιγραφές δεν είναι πάντοτε αρκετές για μια ασφαλή ταυτοποίηση. Ακόμη και αν ένα αρχαίο όνομα φαίνεται να αντιστοιχεί σε ένα σύγχρονο φυτό, μπορεί στην πραγματικότητα να αναφέρεται σε συγγενικό είδος με διαφορετική χημική σύσταση. Η λανθασμένη αναγνώριση δεν οδηγεί απλώς σε αποτυχημένο πείραμα. Μπορεί να είναι και επικίνδυνη, καθώς είδη που μοιάζουν εξωτερικά ενδέχεται να έχουν πολύ διαφορετική τοξικότητα.

Οι ασθένειες δεν περιγράφονταν όπως σήμερα: Ακόμη δυσκολότερη είναι η μετάφραση των αρχαίων ασθενειών στη γλώσσα της σύγχρονης ιατρικής. Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι, για παράδειγμα, συχνά αντιμετώπιζαν τον πυρετό ως ιδιαίτερη νόσο. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο πυρετός είναι σύμπτωμα, το οποίο μπορεί να εμφανιστεί σε πολλές και εντελώς διαφορετικές παθήσεις. Στα ελληνικά και ρωμαϊκά κείμενα συναντάμε συχνά αναφορές σε «διαλείποντες πυρετούς», οι οποίοι υποχωρούσαν και επανεμφανίζονταν σε τακτικά χρονικά διαστήματα. Αυτό το πρότυπο μπορεί να θυμίζει την ελονοσία, δεν αποτελεί όμως από μόνο του ασφαλή διάγνωση. Παρόμοιος πυρετός μπορεί να παρουσιαστεί και σε άλλες λοιμώξεις. Αν μια αρχαία συνταγή προτείνεται για έναν «διαλείποντα πυρετό», δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποια νόσο αντιμετώπιζε. Η εργαστηριακή δοκιμή όλων αυτών των θεραπειών αποκλειστικά κατά της ελονοσίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα και να παραβλέψει άλλες πιθανές εφαρμογές. Οι ιστορικοί πρέπει, επομένως, να μελετούν όχι μόνο τις λέξεις, αλλά και ολόκληρο το ιατρικό και πολιτισμικό σύστημα μέσα στο οποίο χρησιμοποιούνταν.

Ούτε εξιδανίκευση ούτε απόρριψη: Η αναγνώριση της αξίας της αρχαίας γνώσης δεν σημαίνει ότι όλες οι παλαιές θεραπείες ήταν αποτελεσματικές ή ασφαλείς. Πολλές δεν είχαν πραγματικό θεραπευτικό αποτέλεσμα, ενώ ορισμένες μπορούσαν να προκαλέσουν σοβαρή βλάβη. Στην αρχαία ελληνική ιατρική, για παράδειγμα, χρησιμοποιούνταν συχνά ο ελλέβορος για την πρόκληση ισχυρής κάθαρσης. Το φυτό είναι τοξικό και η υπερβολική δόση μπορεί να προκαλέσει σοβαρές δηλητηριάσεις. Μια πρακτική που φαινόταν λογική μέσα στο τότε θεραπευτικό σύστημα δεν γίνεται ασφαλής επειδή είναι αρχαία ή «φυσική». Υπάρχει και ένας ακόμη κίνδυνος: να επιλέγουμε από την αρχαία ιατρική μόνο όσα επιβεβαιώνονται από τη σημερινή επιστήμη και να αγνοούμε το υπόλοιπο πλαίσιο. Οι παλαιές θεραπευτικές παραδόσεις αποτελούσαν ολοκληρωμένα συστήματα, συνδεδεμένα με συγκεκριμένες αντιλήψεις για το σώμα, την ασθένεια, τη διατροφή και το περιβάλλον. Για να κατανοήσουμε μια συνταγή, πρέπει πρώτα να αντιληφθούμε τη θέση που κατείχε στο σύστημα από το οποίο προήλθε. Μόνο τότε μπορούμε να τη μεταφέρουμε υπεύθυνα στο εργαστήριο και να ελέγξουμε τις πιθανές ιδιότητές της.

Μια συνάντηση διαφορετικών επιστημών: Η αξιοποίηση των αρχαίων ιατρικών κειμένων απαιτεί πραγματική διεπιστημονική συνεργασία. Οι ιστορικοί και οι φιλόλογοι μπορούν να ερμηνεύσουν τη γλώσσα, να συγκρίνουν χειρόγραφα και να τοποθετήσουν μια θεραπεία στο πολιτισμικό της πλαίσιο. Οι βοτανολόγοι μπορούν να συμβάλουν στην αναγνώριση των φυτών, ενώ οι εθνοφαρμακολόγοι εξετάζουν πώς οι παραδοσιακές γνώσεις διατηρήθηκαν ή μεταβλήθηκαν μέσα στις κοινότητες. Στη συνέχεια, οι φαρμακολόγοι και οι χημικοί μπορούν να αναλύσουν τα συστατικά, να απομονώσουν δραστικές ενώσεις και να αξιολογήσουν τη δράση και την τοξικότητά τους. Καμία από αυτές τις ειδικότητες δεν αρκεί μόνη της. Οι διαφορετικοί επιστήμονες δεν χρησιμοποιούν πάντοτε την ίδια γλώσσα ούτε θέτουν τα ίδια ερωτήματα. Η συνεργασία μπορεί να είναι δύσκολη, αλλά το παράδειγμα της αρτεμισινίνης δείχνει πόσο σημαντικό μπορεί να είναι το αποτέλεσμα. Τα αρχαία βιβλία δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ούτε ως συλλογές θαυματουργών μυστικών ούτε ως κατάλοιπα μιας ξεπερασμένης εποχής. Είναι αποθήκες ανθρώπινης εμπειρίας: ανομοιογενείς, συχνά ασαφείς και κάποτε επικίνδυνες, αλλά ενδεχομένως πολύτιμες. Η επόμενη σημαντική θεραπευτική ανακάλυψη μπορεί πράγματι να βρίσκεται σε ένα παλιό χειρόγραφο. Για να τη διακρίνουμε, όμως, χρειάζεται να πλησιάσουμε την παράδοση με σεβασμό, την ιστορία με ακρίβεια και τη θεραπευτική υπόσχεση με την αυστηρότητα της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας.

Πηγή: Laurence M. V. Totelin, Hippocratic Recipes: Oral and Written Transmission of Pharmacological Knowledge in Fifth- and Fourth-Century Greece, Brill, 2009.

Απόδοση στην ελληνική γλώσσα: Holistic Life editorial group © 2026

Σπάνιες περιπτώσεις ψύχωσης μπορεί να οφείλονται σε αυτοάνοση φλεγμονή του εγκεφάλου — και η σωστή διάγνωση μπορεί να αλλάξει εντελώς τη θεραπεία.

Ένας άνθρωπος βλέπει ζώα που δεν υπάρχουν. Τα αγγίζει, τους μιλά, συμπεριφέρεται σαν να βρίσκονται πραγματικά μπροστά του. Η πρώτη σκέψη ενός γιατρού θα μπορούσε εύλογα να είναι μια σοβαρή ψυχιατρική διαταραχή. Κι όμως, σε ορισμένες σπάνιες περιπτώσεις, η αιτία μπορεί να βρίσκεται όχι μόνο στην ψυχιατρική, αλλά στο ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα. Αυτό ακριβώς συνέβη σε έναν ασθενή που περιγράφει ο ψυχίατρος Peter Jones από το Πανεπιστήμιο του Cambridge. Τα αντιψυχωσικά φάρμακα δεν κατάφεραν να περιορίσουν τις έντονες παραισθήσεις του. Όταν όμως οι γιατροί χρησιμοποίησαν πλασμαφαίρεση (μια θεραπεία που απομακρύνει επιβλαβή αντισώματα από το αίμα), οι παραισθήσεις εξαφανίστηκαν. Η αιτία δεν ήταν τελικά μια τυπική ψυχιατρική διαταραχή, αλλά αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα.

Όταν τα αντισώματα στρέφονται εναντίον του εγκεφάλου: Στην αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα, το ανοσοποιητικό σύστημα παράγει αντισώματα που, αντί να επιτεθούν σε κάποιο μικρόβιο ή ιό, στρέφονται εναντίον πρωτεϊνών του ίδιου του εγκεφάλου.
Μία από τις γνωστότερες μορφές αφορά αντισώματα εναντίον των υποδοχέων NMDA. Οι υποδοχείς αυτοί συμμετέχουν σε βασικές λειτουργίες του εγκεφάλου, όπως η μάθηση και η μνήμη. Όταν τα αντισώματα δεσμεύονται πάνω τους, μπορούν να διαταράξουν την επικοινωνία μεταξύ των νευρικών κυττάρων και να προκαλέσουν φλεγμονή. Το αποτέλεσμα μπορεί να μοιάζει εντυπωσιακά με ψυχιατρική νόσο: παραισθήσεις, παραληρητικές ιδέες, έντονη διέγερση, παράνοια ή απότομες αλλαγές στη συμπεριφορά. Στα πρώτα στάδια, αρκετοί ασθενείς καταλήγουν πρώτα σε ψυχιατρικές υπηρεσίες, επειδή τα ψυχιατρικά συμπτώματα μπορεί να προηγούνται των περισσότερο αναγνωρίσιμων νευρολογικών εκδηλώσεων.

Μια περίπτωση που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε την ψύχωση: Το 2007 δημοσιεύτηκε μια μελέτη-ορόσημο με 12 γυναίκες που έπασχαν από αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα. Οι εννέα είχαν αρχικά εμφανίσει συμπτώματα που έμοιαζαν με ψύχωση. Αργότερα, σχεδόν όλες παρουσίασαν και επιληπτικές κρίσεις. Οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι οι γυναίκες είχαν αντισώματα εναντίον των υποδοχέων NMDA. Σε αρκετές περιπτώσεις υπήρχαν όγκοι στις ωοθήκες που περιείχαν νευρικό ιστό και υποδοχείς NMDA, γεγονός που πιθανώς είχε «μπερδέψει» το ανοσοποιητικό σύστημα και το είχε οδηγήσει να επιτεθεί και στον εγκέφαλο. Από τότε έχουν εντοπιστεί δεκάδες ακόμη αντισώματα που σχετίζονται με διαφορετικές μορφές εγκεφαλίτιδας.

Μπορεί να υπάρχουν ασθενείς που δεν έχουν αναγνωριστεί; Αυτό είναι σήμερα ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα. Στη βρετανική μελέτη SINAPPS2, ερευνητές εξετάζουν ανθρώπους με πρόσφατη ψύχωση για αντισώματα που θα μπορούσαν να υποδεικνύουν ανοσολογική αιτία. Σε περίπου 5.000 ασθενείς που έχουν εξεταστεί, αντισώματα βρέθηκαν στο αίμα ή στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό περίπου στο 5%. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το 5% πάσχει από αυτοάνοση ψύχωση. Ένα θετικό τεστ μπορεί να είναι ψευδώς θετικό. Μερικά αντισώματα μπορεί να υπάρχουν χωρίς να προκαλούν τη νόσο. Γι’ αυτό οι γιατροί αναζητούν και άλλα στοιχεία: επιληπτικές κρίσεις, κατατονία, πολύ γρήγορη επιδείνωση, διαταραχές κίνησης, ευρήματα σε μαγνητική τομογραφία ή ηλεκτροεγκεφαλογράφημα.

Η άλλη πλευρά: ο κίνδυνος υπερδιάγνωσης: Το ενδιαφέρον γύρω από την «αυτοάνοση ψύχωση» έχει δημιουργήσει και έναν αντίθετο κίνδυνο: να αρχίσουμε να αποδίδουμε υπερβολικά πολλές ψυχιατρικές διαταραχές στο ανοσοποιητικό. Σε μελέτη έξι εξειδικευμένων κέντρων, περισσότεροι από ένας στους τέσσερις ασθενείς που είχαν παραπεμφθεί με διάγνωση αυτοάνοσης εγκεφαλίτιδας τελικά δεν πληρούσαν τα καθιερωμένα διαγνωστικά κριτήρια. Και αυτό έχει πραγματικές συνέπειες. Οι ανοσοθεραπείες δεν είναι αθώες. Καταστέλλουν την άμυνα του οργανισμού και μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο λοιμώξεων, ενώ τα κορτικοστεροειδή σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν ακόμη και να επιδεινώσουν την ψύχωση.

Ο εγκέφαλος δεν είναι απομονωμένος από το σώμα: Ίσως το σημαντικότερο μήνυμα αυτής της έρευνας δεν αφορά μόνο την αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα. Για πολλά χρόνια η ψυχιατρική και η νευρολογία αντιμετωπίζονταν σαν σχεδόν ξεχωριστοί κόσμοι. Όμως η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι ο εγκέφαλος, το ανοσοποιητικό σύστημα και το σώμα βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία. Η ψύχωση μπορεί να έχει πολλές διαφορετικές αιτίες — ψυχολογικές, νευροβιολογικές, φαρμακολογικές, λοιμώδεις ή, πολύ σπανιότερα, αυτοάνοσες. Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι να αντικαταστήσουμε την ψυχιατρική διάγνωση με μια ανοσολογική εξήγηση. Είναι να αναγνωρίσουμε ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα σύμπτωμα που φαίνεται καθαρά «ψυχικό» μπορεί να αποτελεί την πρώτη ένδειξη μιας οργανικής διαδικασίας. Και για εκείνους τους λίγους ασθενείς, η σωστή αναγνώριση της αιτίας μπορεί πραγματικά να αλλάξει ολόκληρη την πορεία της ζωής τους.

Η ιστορία που έγινε ταινία: Η αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα έγινε ευρύτερα γνωστή μέσα από την πραγματική ιστορία της δημοσιογράφου Susannah Cahalan, η οποία μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο με την ταινία Brain on Fire. Η Cahalan παρουσίασε σοβαρά ψυχιατρικά και νευρολογικά συμπτώματα πριν διαγνωστεί με anti-NMDA receptor encephalitis, μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπου μια φαινομενικά ψυχιατρική διαταραχή είχε τελικά αυτοάνοση αιτία.

Έρευνες και πηγές

1. Dalmau J, Gleichman AJ, Hughes EG, et al. Anti-NMDA-receptor encephalitis: case series and analysis of the effects of antibodies. The Lancet Neurology. 2008;7(12):1091–1098. DOI: 10.1016/S1474-4422(08)70224-2 PubMed
2. Graus F, Titulaer MJ, Balu R, et al. A clinical approach to diagnosis of autoimmune encephalitis. The Lancet Neurology. 2016;15(4):391–404. DOI: 10.1016/S1474-4422(15)00401-9 PubMed
3. Lennox BR, Palmer-Cooper EC, Pollak T, et al. Prevalence and clinical characteristics of serum neuronal cell surface antibodies in first-episode psychosis: a case-control study. The Lancet Psychiatry. 2017;4(1):42–48. DOI: 10.1016/S2215-0366(16)30375-3 PubMed
4. Flanagan EP, Geschwind MD, Lopez-Chiriboga AS, et al. Autoimmune Encephalitis Misdiagnosis in Adults. JAMA Neurology. 2023;80(1):30–39. DOI: 10.1001/jamaneurol.2022.4251 JAMA Network
5. Dalmau J, Graus F. Autoimmune Encephalitis—Misdiagnosis, Misconceptions, and How to Avoid Them. JAMA Neurology. 2023;80(1):12–14. DOI: 10.1001/jamaneurol.2022.4154 JAMA Network
6. University of Oxford, Department of Psychiatry. SINAPPS2 Trial: Immunotherapy for antibody-associated psychosis. Η τυχαιοποιημένη μελέτη εξετάζει εάν ενδοφλέβια ανοσοσφαιρίνη και rituximab μπορούν να βοηθήσουν ασθενείς με ψύχωση και αντινευρωνικά αντισώματα. Ψυχολογία Οξφόρδης

Απόδοση, μετάφραση και επιμέλεια: Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life. Όλα τα δικαιώματα διατηρούνται.

Νέα αρχαιολογικά ευρήματα αποκαλύπτουν ότι ουσίες που μετέβαλλαν τη συνείδηση δεν χρησιμοποιούνταν μόνο για προσωπικές πνευματικές εμπειρίες, αλλά εντάσσονταν σε οργανωμένες τελετουργίες που ενδέχεται να συνέβαλαν στη διαμόρφωση των πρώτων σύνθετων κοινωνιών της περιοχής.

Για χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν φυτά ικανά να μεταβάλλουν την αντίληψη και τη συνείδηση. Από τη θεραπεία και τη μαντεία έως τις τελετές ενηλικίωσης και τις θρησκευτικές πρακτικές, οι ψυχοδραστικές ουσίες εμφανίζονται σε πολλούς διαφορετικούς πολιτισμούς. Νέα αρχαιολογικά ευρήματα από το Περού δείχνουν, όμως, ότι στις αρχαίες Άνδεις ο ρόλος τους μπορεί να ήταν ακόμη πιο σύνθετος: ίσως αποτελούσαν μέρος οργανωμένων τελετουργιών που ενίσχυαν την κοινωνική συνοχή, τη θρησκευτική αυθεντία και τελικά την πολιτική ισχύ.
Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται το Chavín de Huántar, ένα μνημειακό τελετουργικό κέντρο στα υψίπεδα του σημερινού Περού. Ο πολιτισμός Chavín αναπτύχθηκε πολύ πριν από τους Ίνκας και το κέντρο του αποτέλεσε σημαντικό τόπο τελετουργικής δραστηριότητας κατά την πρώτη χιλιετία π.Χ. Η περίοδος αυτή συμπίπτει με την ανάπτυξη μεγαλύτερης κοινωνικής και πολιτικής πολυπλοκότητας στις κεντρικές Άνδεις.

Τι αποκάλυψαν οι οστέινοι σωλήνες: Οι αρχαιολόγοι υποψιάζονταν εδώ και δεκαετίες ότι στο Chavín χρησιμοποιούνταν ψυχοδραστικά φυτά. Η εικονογραφία του χώρου περιλαμβάνει φυτικές μορφές και παράξενες ανθρωπόμορφες παραστάσεις που έχουν ερμηνευθεί ως πιθανές αναφορές σε αλλοιωμένες καταστάσεις συνείδησης. Μέχρι πρόσφατα, όμως, έλειπε η άμεση απόδειξη. Το 2025, ερευνητική ομάδα δημοσίευσε στο Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) τα αποτελέσματα της ανάλυσης αντικειμένων που βρέθηκαν σε σφραγισμένη υπόγεια στοά του Chavín. Ανάμεσά τους υπήρχαν οστέινοι σωλήνες και άλλα αντικείμενα παρόμοια με σύνεργα που γνωρίζουμε ότι χρησιμοποιούνταν αλλού στη Νότια Αμερική για την εισπνοή φυτικών σκονών.
Χρησιμοποιώντας δύο ανεξάρτητες μεθόδους (χημική και μικροβοτανική ανάλυση), οι επιστήμονες εντόπισαν κατάλοιπα από vilca (Anadenanthera colubrina) και φυτά του γένους Nicotiana, στο οποίο ανήκει ο καπνός. Η vilca είναι ένα δέντρο της Νότιας Αμερικής, οι σπόροι του οποίου περιέχουν ισχυρά ψυχοδραστικά αλκαλοειδή. Παραδοσιακά αλέθονταν και η σκόνη μπορούσε να εισπνευστεί από τη μύτη. Σε ορισμένα αντικείμενα του Chavín εντοπίστηκαν κατάλοιπα και των δύο φυτών, γεγονός που υποδηλώνει ότι πιθανώς παρασκευάζονταν και μίγματα vilca και Nicotiana. Σύμφωνα με τους ερευνητές, πρόκειται για την παλαιότερη μέχρι σήμερα ένδειξη εισπνοής ενός τέτοιου συνδυασμού στην αμερικανική ήπειρο.

Μια εμπειρία σχεδιασμένη για να μεταβάλλει τη συνείδηση: Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στο τι κατανάλωναν οι άνθρωποι, αλλά και στο πού. Τα αντικείμενα προέρχονται από μικρούς, περιορισμένους χώρους στο εσωτερικό των υπόγειων στοών. Η πρόσβαση σε αυτούς φαίνεται ότι ήταν ελεγχόμενη και δεν επρόκειτο για τελετουργίες στις οποίες μπορούσε να συμμετέχει ανεμπόδιστα ολόκληρος ο πληθυσμός. Οι χώροι του Chavín χαρακτηρίζονται από σκοτεινούς διαδρόμους, απότομες αλλαγές κατεύθυνσης και ένα περιβάλλον πολύ διαφορετικό από τον ανοιχτό εξωτερικό χώρο. Οι ερευνητές θεωρούν ότι οι ίδιες οι στοές μπορεί να είχαν σχεδιαστεί έτσι ώστε να επηρεάζουν αισθητηριακά εκείνους που εισέρχονταν σε αυτές. Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η επίδραση ενός ψυχοδραστικού φυτού θα αποτελούσε μόνο ένα μέρος της συνολικής εμπειρίας. Το σκοτάδι, ο ήχος, η απομόνωση, η τελετουργία, η προσδοκία και η παρουσία των ανθρώπων που καθοδηγούσαν τη διαδικασία θα μπορούσαν να λειτουργούν μαζί, δημιουργώντας μια ιδιαίτερα έντονη κατάσταση. Είναι μια παρατήρηση που παρουσιάζει ενδιαφέρον και από σύγχρονη επιστημονική σκοπιά: η εμπειρία μιας ψυχοδραστικής ουσίας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη χημική της σύνθεση, αλλά επηρεάζεται σημαντικά από το περιβάλλον και το πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνεται.

Η μεταβολή της συνείδησης ως μέσο κοινωνικής οργάνωσης: Εδώ βρίσκεται προφανώς το σημαντικότερο στοιχείο της νέας έρευνας. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι η χρήση των φυτών στο Chavín δεν περιοριζόταν σε μεμονωμένους σαμάνους που αναζητούσαν προσωπικές υπεραισθητές εμπειρίες. Αντίθετα, φαίνεται ότι είχε ενταχθεί σε ένα θεσμοποιημένο τελετουργικό σύστημα, με ελεγχόμενη πρόσβαση και συγκεκριμένους χώρους. Οι ερευνητές προτείνουν ότι τέτοιες εμπειρίες θα μπορούσαν να ενισχύουν την αυθεντία εκείνων που τις οργάνωναν. Ένας άνθρωπος που εισερχόταν σε έναν μυστηριώδη υπόγειο χώρο και βίωνε μια δραματική αλλαγή της αντίληψής του ίσως αντιλαμβανόταν αυτή την εμπειρία ως επιβεβαίωση της δύναμης των τελετουργικών ειδικών ή των θρησκευτικών θεσμών που την καθοδηγούσαν.
Οι συγγραφείς της μελέτης είναι προσεκτικοί: η αρχαιολογία δεν μπορεί να μας πει ακριβώς τι ένιωθαν ή τι πίστευαν οι άνθρωποι πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια. Τα δεδομένα, όμως, δείχνουν ότι οι ψυχοδραστικές ουσίες αποτελούσαν μέρος οργανωμένων πρακτικών σε μια περίοδο κατά την οποία εμφανίζονταν στις Άνδεις πιο σύνθετες κοινωνικές δομές και μεγαλύτερες κοινωνικές ανισότητες.

Από το Chavín στους Wari: Το Chavín δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Πολλούς αιώνες αργότερα, ο πολιτισμός Wari, που κυριάρχησε σε μεγάλες περιοχές του σημερινού Περού περίπου μεταξύ 600 και 1000 μ.Χ., φαίνεται ότι χρησιμοποίησε επίσης την vilca, αλλά μέσα σε ένα διαφορετικό κοινωνικό πλαίσιο. Το 2022, έρευνα στο Antiquity παρουσίασε αρχαιολογικά δεδομένα από τον οικισμό Quilcapampa. Εκεί βρέθηκαν κατάλοιπα vilca μαζί με μεγάλες ποσότητες καρπών του Schinus molle, από τους οποίους παρασκευαζόταν ένα ζυμωμένο ποτό τύπου chicha. Οι ερευνητές πρότειναν ότι η προσθήκη vilca σε ένα ποτό που καταναλωνόταν σε συλλογικές γιορτές μπορούσε να μετατρέψει την ψυχοδραστική εμπειρία από αποκλειστικό προνόμιο λίγων σε μέσο δημιουργίας κοινωνικών δεσμών.
Η σύγκριση είναι εντυπωσιακή. Στο πρώιμο Chavín η μεταβολή της συνείδησης φαίνεται να συνδεόταν με περιορισμένη πρόσβαση και τελετουργικό μυστήριο. Στους Wari, αιώνες αργότερα, η ίδια περίπου κατηγορία φυτών μπορεί να εντάχθηκε σε συλλογικά συμπόσια, όπου η κοινή εμπειρία συνέβαλλε στη δημιουργία συμμαχιών και στην ενίσχυση της πολιτικής επιρροής.

Μια διαφορετική ιστορία των ψυχοδραστικών ουσιών: Τα ευρήματα δεν σημαίνουν ότι τα ψυχοδραστικά φυτά «δημιούργησαν» τους πολιτισμούς των Άνδεων. Η ανάπτυξη σύνθετων κοινωνιών είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων:  οικονομικών, περιβαλλοντικών, τεχνολογικών, θρησκευτικών και πολιτικών. Δείχνουν όμως ότι η μεταβολή της ανθρώπινης συνείδησης μπορούσε να αποτελεί μέρος αυτών των διαδικασιών.
Σήμερα, καθώς η επιστήμη επανεξετάζει ορισμένες ψυχεδελικές ουσίες για πιθανές θεραπευτικές εφαρμογές, η αρχαιολογία προσθέτει μια διαφορετική διάσταση στη συζήτηση. Οι αρχαίοι πολιτισμοί δεν αντιμετώπιζαν αυτές τις ουσίες ως απομονωμένα «μόρια». Τις ενέτασσαν σε τελετουργίες, χώρους, κοινωνικές σχέσεις και συστήματα νοήματος. Έτσι μπορούμε, σύμφωνα με τα μέχρι τώρα δεδομένα, να συμπεράνουμε, ότι η ιστορία των ουσιών που μεταβάλλουν τον νου δεν είναι μόνο ιστορία φαρμακολογίας. Αποτελούν επίσης ιστορία τελετουργίας, ανθρώπινης εμπειρίας, κοινωνικής συνοχής και εξουσίας.

Πηγές & Έρευνες

1. Rick JW, Lema VS, Echeverría J, et al. (2025). Pre-Hispanic ritual use of psychoactive plants at Chavín de Huántar, Peru. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(19), e2425125122. DOI: 10.1073/pnas.2425125122.
   
   
2. Nesbitt J. (2025). Psychoactive plants and secret rituals in ancient Peru. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(24), e2509867122. DOI: 10.1073/pnas.2509867122.

3. Biwer ME, Yépez Álvarez W, Bautista SL, Jennings J. (2022). Hallucinogens, alcohol and shifting leadership strategies in the ancient Peruvian Andes. Antiquity, 96(385), 142–158. DOI: 10.15184/aqy.2021.177.

4. Science. How psychoactive substances helped spur Andean civilization

5. Nature (2022). Drug-fuelled parties helped ancient Andean rulers to hold power. Nature 601, 300.

Από τα γονιδιακά τροποποιημένα φυτά έως τους μικροοργανισμούς που μπορεί να απελευθερώνονται στο περιβάλλον, η Ευρωπαϊκή Ένωση επανασχεδιάζει σταδιακά το κανονιστικό της πλαίσιο για τη βιοτεχνολογία. Οι υποστηρικτές μιλούν για αναγκαία προσαρμογή στην επιστημονική πρόοδο. Οι επικριτές φοβούνται ότι μειώνονται δικλείδες ασφαλείας που χρειάστηκαν δεκαετίες για να δημιουργηθούν.

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς οικοδομήθηκε πάνω σε μια βασική αρχή: πριν ένας τροποποιημένος οργανισμός απελευθερωθεί στο περιβάλλον, πρέπει να αξιολογούνται οι ενδεχόμενες επιπτώσεις του στην ανθρώπινη υγεία και στα οικοσυστήματα. Το 2026, όμως, η Ευρωπαϊκή Ένωση έκανε ένα βήμα προς ένα διαφορετικό μοντέλο. Τον Ιούνιο εγκρίθηκε ο νέος Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1388 για τα φυτά που παράγονται με ορισμένες νέες γονιδιωματικές τεχνικές (New Genomic Techniques – NGTs). Οι τεχνικές αυτές επιτρέπουν στοχευμένες αλλαγές στο DNA και περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την στοχευμένη μεταλλαξιγένεση και την cisgenesis. 
Ο νέος κανονισμός χωρίζει τα φυτά σε δύο βασικές κατηγορίες. Τα NGT-1 θεωρούνται αρκετά κοντά σε φυτά που θα μπορούσαν, σύμφωνα με τα καθορισμένα κριτήρια, να προκύψουν και μέσω συμβατικής βελτίωσης. Για αυτά προβλέπεται αισθητά απλουστευμένο καθεστώς. Τα NGT-2, αντιθέτως, παραμένουν πλησιέστερα στο υφιστάμενο κανονιστικό μοντέλο των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών. Η ΕΕ υποστηρίζει ότι το νέο πλαίσιο μπορεί να επιταχύνει την ανάπτυξη φυτών ανθεκτικότερων στην ξηρασία, τις ασθένειες και άλλες περιβαλλοντικές πιέσεις, ενισχύοντας ταυτόχρονα την ανταγωνιστικότητα και τη βιωσιμότητα της ευρωπαϊκής γεωργίας.

Η υπόθεση φτάνει στα ευρωπαϊκά δικαστήρια: Δεν συμμερίζονται όλοι αυτή την αισιοδοξία. Στις 21 Σεπτεμβρίου 2026, οκτώ επιχειρήσεις και τέσσερις οργανώσεις που δραστηριοποιούνται κυρίως στον χώρο της γεωργίας χωρίς γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς ανακοίνωσαν ότι προσέφυγαν στο Γενικό Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζητώντας τη μερική ακύρωση του νέου κανονισμού. Οι προσφεύγοντες υποστηρίζουν ότι για τα φυτά NGT-1 περιορίζονται σημαντικές εγγυήσεις του προηγούμενου συστήματος, όπως η προληπτική αξιολόγηση κινδύνου, ορισμένες απαιτήσεις ιχνηλασιμότητας και η υποχρεωτική επισήμανση των τελικών τροφίμων. Η σήμανση προβλέπεται κυρίως στο φυτικό αναπαραγωγικό υλικό. Φοβούνται επίσης ότι ενδέχεται να δυσκολευθούν οι παραγωγοί βιολογικών ή μη γενετικά τροποποιημένων προϊόντων να προστατευθούν από ανεπιθύμητη επιμόλυνση. Πρόκειται προς το παρόν για νομικούς ισχυρισμούς των προσφευγόντων και όχι για κρίση του Δικαστηρίου. Ο ίδιος ο νομικός τους εκπρόσωπος αναγνωρίζει μάλιστα ότι υπάρχει πιθανότητα η προσφυγή να προσκρούσει σε ζητήματα παραδεκτού. Ο νέος κανονισμός έχει ήδη τεθεί σε ισχύ, αλλά η ουσιαστική εφαρμογή του αρχίζει στις 17 Ιουλίου 2028.

Και τώρα οι μικροοργανισμοί: Την ίδια στιγμή εξελίσσεται μια δεύτερη, λιγότερο γνωστή συζήτηση. Στο πλαίσιο του European Biotech Act, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει αλλαγές στους κανόνες που αφορούν την εμπορική διάθεση γενετικά τροποποιημένων μικροοργανισμών (όπως βακτήρια, μύκητες, φύκη ή ιοί), όταν αυτοί προορίζονται για εφαρμογές που μπορούν να οδηγήσουν στην απελευθέρωσή τους στο περιβάλλον. Στο σημερινό καθεστώς, η σκόπιμη περιβαλλοντική απελευθέρωση γενετικά τροποποιημένων οργανισμών συνοδεύεται από αξιολόγηση περιβαλλοντικού κινδύνου και, ανάλογα με την περίπτωση, παρακολούθηση μετά την έγκριση. Η Επιτροπή θεωρεί ότι το υπάρχον σύστημα δημιουργεί εμπόδια στην ανάπτυξη ευρωπαϊκών βιοτεχνολογικών εφαρμογών και προτείνει απλούστευση των διαδικασιών, μεταξύ άλλων για ορισμένους μικροοργανισμούς χαμηλότερου κινδύνου. Το Συμβούλιο της ΕΕ συμφώνησε στη διαπραγματευτική του θέση τον Ιούνιο του 2026· η νομοθετική διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί. 
Εδώ το ζήτημα γίνεται ιδιαίτερα σύνθετο. Ένας μικροοργανισμός δεν είναι ένα στατικό προϊόν. Μπορεί να πολλαπλασιάζεται, να αλληλεπιδρά με μικροβιακές κοινότητες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να ανταλλάσσει γενετικό υλικό. Οι επικριτές της πρότασης υποστηρίζουν επομένως ότι η απλούστευση των κανόνων πρέπει να συνοδευθεί από ισχυρά δεδομένα που να τεκμηριώνουν ότι δεν υποβαθμίζεται η περιβαλλοντική ασφάλεια.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «υπέρ ή κατά» της βιοτεχνολογίας: Η γονιδιακή τεχνολογία μπορεί πράγματι να προσφέρει εργαλεία με σημαντικές εφαρμογές στη γεωργία, την ιατρική και την περιβαλλοντική τεχνολογία. Το ερώτημα όμως που ανοίγεται σήμερα στην Ευρώπη είναι διαφορετικό: πόση αβεβαιότητα είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχθούμε προκειμένου να επιταχύνουμε την καινοτομία; Η καινοτομία και η προφύλαξη δεν χρειάζεται να είναι αντίπαλοι. Όταν όμως πρόκειται για ζωντανούς οργανισμούς ικανούς να αναπαραχθούν και να συμμετάσχουν σε οικοσυστήματα, η δυνατότητα ανάκλησης ενός λάθους μπορεί να είναι πολύ διαφορετική από εκείνη ενός συμβατικού προϊόντος. 
Γι’ αυτό η ευρωπαϊκή συζήτηση για τις νέες γονιδιωματικές τεχνικές δεν αφορά μόνο τη γενετική μηχανική. Αφορά κάτι ευρύτερο: ποιος πρέπει να αποδεικνύει την ασφάλεια μιας νέας τεχνολογίας, πόση διαφάνεια δικαιούται ο πολίτης και πόσο προσεκτικοί πρέπει να είμαστε όταν μια τεχνολογική παρέμβαση μπορεί να περάσει από το εργαστήριο στο ίδιο το οικοσύστημα.

Αναφορές

1. European Union. Regulation (EU) 2026/1388 of the European Parliament and of the Council of 17 June 2026 on plants obtained by certain new genomic techniques and their products. Official Journal of the European Union, 26 June 2026. Eur-Lex
   Regulation (EU) 2026/1388 – EUR-Lex
2. European Food Safety Authority (EFSA). Literature horizon scan for new scientific data on plants and their products obtained by new genomic techniques (January 2022 to May 2025). EFSA Journal, 2025. EFSA DOI: 10.2903/j.efsa.2025.9619
3. Dolezel M, Miklau M, Heissenberger A, Kroeger I, Otto M. Complexity Meets Risk—The Next Generation of Genome-Edited Plants Challenges Established Concepts for Environmental Risk Assessment in the EU. Plants. 2025;14(11):1723. MDPI DOI: 10.3390/plants14111723
4. Eckerstorfer MF et al. Recommendations for the Assessment of Potential Environmental Effects of Genome-Editing Applications in Plants in the EU. 2023.
   PubMed Central (PMC)
5. Juhas M, Rodekohr B, Bauer-Panskus A, Then C. Combining AI and new genomic techniques to “fine-tune” plants: challenges in risk assessment. Frontiers in Plant Science. 2025;16:1677066. Frontiers DOI: 10.3389/fpls.2025.1677066
6. Chemla Y, Sweeney CJ, Wozniak CA, et al. Design and regulation of engineered bacteria for environmental release. Nature Microbiology. 2025;10:281–300.
   Nature - Nature Microbiology – άρθρο
7. Safety aspects of microorganisms deliberately released into the environment. EFB Bioeconomy Journal. 2024;4:100061. ScienceDirect DOI: 10.1016/j.bioeco.2023.100061
8. Environmental Applications of GM Microorganisms: Tiny Critters Posing Huge Challenges for Risk Assessment and Governance. International Journal of Molecular Sciences. 2025;26(7):3174. MDPI
9. European Commission. European Biotech Act – Commission Staff Working Document. Brussels, 26 May 2026, C(2026) 3375 final. European Biotech Act – European Commission
10. Save Our Seeds. Breites Bündnis klagt gegen Gentechnik-Deregulierung. 21 September 2026.
11. Save Our Seeds. EU plant Lockerung der Vorschriften für die Freisetzung gentechnisch veränderter Mikroorganismen in die Umwelt. 2026.