Η συζήτηση γύρω από τα social media και την ψυχική υγεία των παιδιών επικεντρώνεται συνήθως σε όσα μπορούμε να παρατηρήσουμε και να μετρήσουμε: άγχος, κατάθλιψη, διατροφικές διαταραχές, εξάρτηση από την οθόνη, κοινωνική απομόνωση, προβλήματα αυτοεκτίμησης. Η ψυχαναλύτρια και συγγραφέας Robin Kirman, όμως, θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: τι συμβαίνει στην εσωτερική ζωή ενός παιδιού όταν ένα μεγάλο μέρος της ανάπτυξής του διαμορφώνεται μέσα από τα social media; Σε πρόσφατο άρθρο στον Guardian, η Kirman υποστηρίζει ότι ίσως δεν έχουμε ακόμη κατανοήσει πλήρως μία από τις σημαντικότερες συνέπειες της ψηφιακής ζωής: την επίδρασή της στην ικανότητα του παιδιού να ανακαλύπτει τι πραγματικά θέλει και, μέσα από αυτό, ποιο είναι. (The Guardian) 
Η αφετηρία της είναι μια ιστορία από δικαστική υπόθεση στις ΗΠΑ σχετικά με την εξάρτηση ανηλίκων από τα social media. Μια νεαρή γυναίκα, η Kaley, η οποία χρησιμοποιούσε κοινωνικά δίκτυα από την ηλικία των έξι ετών, ρωτήθηκε κάποτε από τη θεραπεύτριά της πώς θα έμοιαζε η ιδανική της ημέρα, εάν μπορούσε να πραγματοποιηθεί οποιαδήποτε επιθυμία της. Η απάντησή της ήταν ότι θα ήθελε να είναι πιο όμορφη. Για την Kirman αυτή η απάντηση είναι ενδεικτική ενός βαθύτερου προβλήματος. Ένα παιδί ή ένας έφηβος θα μπορούσε να επιθυμεί να ταξιδέψει, να δημιουργήσει κάτι, να αγαπήσει, να ανακαλύψει, να μάθει, να παίξει, να γνωρίσει ανθρώπους ή να βιώσει μια περιπέτεια. Στην περίπτωση της Kaley, όμως, ο ορίζοντας των πιθανών επιθυμιών είχε συρρικνωθεί γύρω από μία και μόνη ιδέα: την εικόνα του εαυτού της στα μάτια των άλλων.

Πώς μαθαίνουμε τι πραγματικά θέλουμε; Η Kirman στρέφεται στη θεωρία του Βρετανού παιδιάτρου και ψυχαναλυτή Donald Winnicott. Για τον Winnicott, η ανάπτυξη μιας αυθεντικής αίσθησης του εαυτού συνδέεται στενά με την ελευθερία του παιδιού να ακολουθεί αυθόρμητες παρορμήσεις και ενδιαφέροντα. Ένα παιδί που σκαρφαλώνει σε έναν φράχτη επειδή θέλει να δει τι υπάρχει από την άλλη πλευρά, που επινοεί ένα παιχνίδι χωρίς συγκεκριμένο σκοπό ή που τραβά βιβλία από ένα ράφι μέχρι να βρει κάτι που του κινεί την περιέργεια, δεν περνά απλώς την ώρα του. Μέσα από αυτές τις μικρές πράξεις αρχίζει να ανακαλύπτει τι το ενδιαφέρει. Και μαζί με αυτό, σύμφωνα με αυτή την ψυχαναλυτική οπτική, ανακαλύπτει σταδιακά ποιο είναι. Το πρόβλημα που εντοπίζει η Kirman είναι ότι τα social media εισάγουν έναν εξωτερικό παρατηρητή σχεδόν σε κάθε πλευρά αυτής της διαδικασίας. Η πράξη, το ενδιαφέρον, η εμφάνιση ή η γνώμη του παιδιού μπορούν πλέον να φωτογραφηθούν, να δημοσιευθούν, να σχολιαστούν και να μετρηθούν. Likes, followers, views και σχόλια δημιουργούν έτσι ένα περιβάλλον όπου το παιδί δεν αναρωτιέται μόνο «τι μου αρέσει;», αλλά όλο και συχνότερα «τι θα αρέσει στους άλλους;».

Από τον αυθεντικό στον «κατασκευασμένο» εαυτό: Εδώ η Kirman χρησιμοποιεί μία από τις γνωστότερες έννοιες του Winnicott: το false self, τον «ψευδή εαυτό». Δεν σημαίνει ότι κάποιος προσποιείται συνειδητά ότι είναι κάτι άλλο. Περιγράφει περισσότερο έναν εαυτό που μαθαίνει να προσαρμόζεται υπερβολικά στις προσδοκίες του περιβάλλοντος. Σε ένα ψηφιακό περιβάλλον αυτό μπορεί να πάρει μια ιδιαίτερα έντονη μορφή. Το παιδί αρχίζει να παρατηρεί τον εαυτό του σχεδόν σαν να ήταν τρίτος άνθρωπος: Πώς φαίνομαι; Πόσο δημοφιλής είμαι; Αρέσει αυτό που κάνω; Πόσα likes πήρε; Πώς συγκρίνομαι με τους άλλους; Η Kirman θεωρεί ότι αυτή η συνεχής αξιολόγηση μπορεί να απομακρύνει τον νέο άνθρωπο από μια πιο αυθόρμητη εσωτερική σχέση με τις επιθυμίες του. Αντί να ζει μια εμπειρία, αρχίζει συγχρόνως να παρακολουθεί πώς φαίνεται ενώ τη ζει. Και αυτή η διαφορά είναι ουσιαστική.

Όταν η περιέργεια γίνεται ατελείωτο scrolling: Η συγγραφέας συνδέει ακόμη το ζήτημα με το έργο του νευροεπιστήμονα Jaak Panksepp, ο οποίος είχε περιγράψει ένα θεμελιώδες νευροβιολογικό σύστημα αναζήτησης, το λεγόμενο Seeking system. Πρόκειται, απλουστευμένα, για τον μηχανισμό που μας ωθεί προς το καινούργιο: να εξερευνήσουμε, να αναζητήσουμε, να περιμένουμε κάτι, να κινηθούμε προς έναν στόχο. Κατά την Kirman, η δύναμη των social media βρίσκεται ακριβώς στο ότι αξιοποιούν αυτή την τάση. Κάθε swipe μπορεί να αποκαλύψει κάτι νέο. Κάθε ειδοποίηση υπόσχεται μια μικρή έκπληξη. Κάθε νέο βίντεο δημιουργεί την προσδοκία του επόμενου. Έτσι, η ίδια η ανάγκη για αναζήτηση μπορεί να εγκλωβιστεί μέσα σε έναν κλειστό κύκλο. Το παιδί εξακολουθεί να «αναζητά», αλλά η αναζήτησή του δεν στρέφεται απαραίτητα προς τον πραγματικό κόσμο, προς ένα ενδιαφέρον, μια δεξιότητα, έναν άνθρωπο ή μια εμπειρία. Στρέφεται προς το επόμενο περιεχόμενο. Η Kirman το περιγράφει ως μια αλλοίωση της επιθυμίας: η φυσική περιέργεια χάνει την ποικιλία και τον αυθορμητισμό της και προσανατολίζεται συνεχώς προς το feed.

Το ζήτημα δεν είναι μόνο ο χρόνος οθόνης: Συχνά αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα των social media ποσοτικά: πόσες ώρες περνά ένα παιδί στο κινητό; Πόσο TikTok βλέπει; Πόσο χρόνο βρίσκεται στο Instagram; Η Kirman προτείνει να θέσουμε και μια διαφορετική ερώτηση: Τι καταλαμβάνει ο ψηφιακός κόσμος μέσα στην εσωτερική ζωή του παιδιού; Ένα παιδί μπορεί να περάσει δύο ώρες στο διαδίκτυο και παρ' όλα αυτά να έχει φίλους, ενδιαφέροντα, παιχνίδι, δημιουργικότητα, περιέργεια και έναν ζωντανό κόσμο έξω από την οθόνη. Ένα άλλο μπορεί να έχει οργανώσει μεγάλο μέρος της αυτοεκτίμησης και της ταυτότητάς του γύρω από το πώς εμφανίζεται και πώς αξιολογείται διαδικτυακά. Η διαφορά δεν μετριέται εύκολα με ένα χρονόμετρο.

Χώρος για να μην συμβαίνει τίποτα: Η προσέγγιση της Kirman οδηγεί τελικά σε μια αρκετά απλή αλλά απαιτητική ιδέα: τα παιδιά χρειάζονται χώρο στον οποίο δεν παρακολουθούνται, δεν αξιολογούνται και δεν χρειάζεται να παρουσιάζουν τον εαυτό τους. Χρειάζονται χρόνο για τεμπελιά, παιχνίδι, εξερεύνηση και ενδιαφέροντα που δεν έχουν κοινό. Χρειάζονται δραστηριότητες που δεν φωτογραφίζονται και στιγμές που δεν μετατρέπονται σε περιεχόμενο. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση των social media οδηγεί αναγκαστικά σε ψυχική βλάβη, ούτε ότι η ψυχαναλυτική ερμηνεία της Kirman αποτελεί από μόνη της επιστημονική απόδειξη. Η ίδια παρουσιάζει μια κλινική και θεωρητική ανάγνωση ενός πολύπλοκου φαινομένου. Αλλά ίσως θέτει μια ερώτηση που αξίζει να κρατήσουμε. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει διαρκώς μπροστά σε ένα πραγματικό ή φανταστικό κοινό, πόσο εύκολο είναι να ανακαλύψει ποιο θα ήταν εάν κανείς δεν το παρακολουθούσε; Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της ψηφιακής εποχής δεν είναι μόνο να βοηθήσουμε τα παιδιά να χρησιμοποιούν λιγότερο τις οθόνες. Είναι να προστατεύσουμε εκείνον τον εσωτερικό χώρο όπου μπορούν, χωρίς likes, αλγόριθμους και συγκρίσεις, να ανακαλύψουν τι τα συγκινεί, τι επιθυμούν και τελικά ποια θέλουν να γίνουν.

Αναφορές

1. Avci H, Baams L, Kretschmer T. A Systematic Review of Social Media Use and Adolescent Identity Development. Adolescent Research Review, 2025. DOI: 10.1007/s40894-024-00251-1.

2. Pérez-Torres V. Social media: a digital social mirror for identity development during adolescence. Current Psychology, 2024. DOI: 10.1007/s12144-024-05980-z.

3. American Psychological Association. Health Advisory on Social Media Use in Adolescence.

4. Social Media Use and adolescents’ mental health and well-being: An umbrella review. Computers in Human Behavior Reports, 2024. DOI: 10.1016/j.chbr.2024.100404.

Νέα μελέτη εντοπίζει αλλαγές στο DNA παιδιών που γεννήθηκαν μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης

Η εξωσωματική γονιμοποίηση έχει βοηθήσει εκατομμύρια ανθρώπους να αποκτήσουν παιδιά και σήμερα αποτελεί καθιερωμένο μέρος της αναπαραγωγικής ιατρικής. Μια νέα μελέτη, όμως, ανοίγει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: μπορούν οι πρώτες ημέρες της ζωής ενός εμβρύου στο εργαστήριο να αφήσουν ένα μικρό, ανιχνεύσιμο αποτύπωμα στο DNA του; Ερευνητές από το Sun Yat-sen University στην Κίνα μελέτησαν 33 παιδιά που είχαν συλληφθεί μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης (IVF) και τα συνέκριναν με 42 παιδιά φυσικής σύλληψης. Τα περισσότερα δείγματα αίματος προέρχονταν από τον ομφάλιο λώρο κατά τη γέννηση, ενώ ορισμένα προέρχονταν από παιδιά ηλικίας δύο έως πέντε ετών. Η μελέτη δημοσιεύτηκε το 2026 στο American Journal of Obstetrics & Gynecology.

Τι είναι τα «jumping genes»; Οι επιστήμονες εστίασαν στα LINE-1 ή L1. Παρότι συχνά αποκαλούνται «jumping genes», στην πραγματικότητα δεν είναι συνηθισμένα γονίδια. Πρόκειται για κινητά γενετικά στοιχεία: αλληλουχίες DNA που έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν αντίγραφά τους και, υπό ορισμένες συνθήκες, να ενσωματώνονται σε άλλα σημεία του γονιδιώματος.
Τα LINE-1 αποτελούν φυσιολογικό μέρος του ανθρώπινου DNA και δεν είναι από μόνα τους ένδειξη ασθένειας. Η δραστηριότητά τους όμως ελέγχεται αυστηρά από το κύτταρο και μπορεί να επηρεάζεται από περιβαλλοντικούς και επιγενετικούς παράγοντες. Στη νέα μελέτη, η συνολική ποσότητα LINE-1 στο γονιδίωμα ήταν ελαφρώς αλλά στατιστικά σημαντικά υψηλότερη στα παιδιά που είχαν συλληφθεί με IVF. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε το γεγονός ότι υπήρχαν τρεις οικογένειες στις οποίες οι ερευνητές μπορούσαν να συγκρίνουν αδέλφια από τους ίδιους γονείς: ένα παιδί μέσω IVF και ένα μέσω φυσικής σύλληψης. Και στις τρεις περιπτώσεις, το παιδί της IVF εμφάνιζε μεγαλύτερη ποσότητα LINE-1. MedRxiv

Γιατί τα κορίτσια παρουσίασαν μεγαλύτερη διαφορά; Η διαφορά φάνηκε εντονότερη στα κορίτσια. Στα αγόρια υπήρχε επίσης τάση προς υψηλότερα επίπεδα LINE-1, αλλά δεν έφτασε σε στατιστική σημαντικότητα. Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι το Χ χρωμόσωμα περιέχει ιδιαίτερα μεγάλη συγκέντρωση LINE-1. Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης συγκεκριμένα σημεία του γονιδιώματος όπου οι εισαγωγές ή οι διαγραφές LINE-1 εμφανίζονταν με διαφορετική συχνότητα στις δύο ομάδες. Ορισμένες από αυτές τις περιοχές βρίσκονταν κοντά σε γονίδια τα οποία έχουν συνδεθεί σε προηγούμενες έρευνες με μεταβολικές, καρδιαγγειακές, νευρολογικές και νεοπλασματικές παθήσεις. Αυτό όμως χρειάζεται πολύ προσεκτική ερμηνεία. 
Το γεγονός ότι μια αλλαγή LINE-1 βρίσκεται κοντά σε ένα γονίδιο που έχει συνδεθεί με κάποια νόσο δεν μας κάνει σαφές εάν το παιδί θα εμφανίσει αυτή τη νόσο στο πέρασμα του χρόνου.

Τι μπορεί να συμβαίνει τις πρώτες ημέρες του εμβρύου; Η πρώιμη εμβρυϊκή ανάπτυξη είναι μια περίοδος έντονου βιολογικού επαναπρογραμματισμού. Μηχανισμοί όπως η μεθυλίωση του DNA αλλάζουν σημαντικά καθώς το γονιμοποιημένο ωάριο εξελίσσεται σε έμβρυο. Η IVF πραγματοποιείται ακριβώς μέσα σε αυτό το ευαίσθητο αναπτυξιακό παράθυρο. Εργαστηριακή καλλιέργεια, θερμοκρασία, θρεπτικό περιβάλλον, χειρισμός ωαρίων και εμβρύων και ορμονική διέγερση είναι μερικοί από τους παράγοντες που μελετώνται ως πιθανές επιρροές. Προηγούμενες ανασκοπήσεις έχουν ήδη εντοπίσει ορισμένες διαφορές στη μεθυλίωση του DNA μεταξύ παιδιών από υποβοηθούμενη και φυσική σύλληψη, χωρίς όμως να είναι ακόμη σαφές ποια από αυτές έχουν πραγματική κλινική σημασία. Η νέα μελέτη δεν μπορεί επίσης να ξεχωρίσει εάν οι διαφορές προέρχονται από την ίδια την IVF ή από άλλους παράγοντες, όπως η υπογονιμότητα ή τα χαρακτηριστικά των γονέων.

Ένα εύρημα που αξίζει να παρακολουθήσουμε: Δεν υπάρχει εδώ λόγος για εύκολα συμπεράσματα ή φόβο. Η μελέτη είναι μικρή και τα αποτελέσματά της χρειάζονται επιβεβαίωση σε πολύ μεγαλύτερους πληθυσμούς. Αυτό που προσθέτει, όμως, είναι ένα νέο ερευνητικό ερώτημα: μήπως το περιβάλλον των πρώτων ημερών μετά τη γονιμοποίηση αφήνει ένα μοριακό αποτύπωμα που μπορούμε πλέον να ανιχνεύσουμε;
Το επόμενο βήμα είναι να μάθουμε εάν αυτό το αποτύπωμα παραμένει καθώς το παιδί μεγαλώνει, εάν επηρεάζει πραγματικά τη λειτουργία των γονιδίων και το σημαντικότερο, εάν έχει οποιαδήποτε σημασία για τη μελλοντική υγεία.

Έρευνα και σχετικές αναφορές

1. Li J., Huang J., Zhang Z. et al. (2026). In vitro fertilization-conceived offspring exhibit altered Long Interspersed Nuclear Elements-1 retrotransposition dynamics associated with long-term disease risks. American Journal of Obstetrics & Gynecology, 235(4), 846–858. DOI: 10.1016/j.ajog.2026.05.005.
2. Mani S. et al. (2022). DNA Methylation in Offspring Conceived after Assisted Reproductive Techniques: A Systematic Review and Meta-Analysis. Systematic review of ART-associated DNA methylation findings.
3. Epigenetic, environmental, and sex-specific programming of long-term health in Assisted Reproductive Technologies–conceived offspring. Biology of Reproduction, 2026. doi.org/10.1093/biolre/ioag137
4. Long-term outcomes for children conceived by assisted reproductive technology.Long-term outcomes for children conceived by assisted reproductive technology. Fertility and Sterility, 2023.

Για πολλές γυναίκες με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), η ικανότητα συγκέντρωσης, ο έλεγχος των συναισθημάτων και η ενέργεια δεν παραμένουν σταθερά. Υπάρχουν ημέρες που η καθημερινότητα φαίνεται διαχειρίσιμη και άλλες κατά τις οποίες η οργάνωση, η μνήμη εργασίας ή ακόμη και απλές υποχρεώσεις μοιάζουν ξαφνικά πολύ δυσκολότερες. Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες αρχίζουν να εξετάζουν σοβαρότερα έναν παράγοντα που επί δεκαετίες είχε υποτιμηθεί στην έρευνα της ΔΕΠΥ: τις γυναικείες ορμόνες.
Μια συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Journal of Attention Disorders εξέτασε τις διαθέσιμες μελέτες σχετικά με τη ΔΕΠΥ και τις ορμόνες του φύλου στις γυναίκες. Το γενικό συμπέρασμα ήταν ότι οι ορμονικές μεταβολές φαίνεται να συνδέονται με αλλαγές στην ένταση των συμπτωμάτων, ιδιαίτερα κατά τον εμμηνορροϊκό κύκλο και την εφηβεία. Ωστόσο, οι ερευνητές τονίζουν ότι τα διαθέσιμα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια εικόνα εμφανίζεται σε διαφορετικές φάσεις της γυναικείας ζωής: εφηβεία, εμμηνορροϊκός κύκλος, περίοδος μετά τον τοκετό και στην περιεμμηνόπαυση.

Γιατί η ΔΕΠΥ στις γυναίκες πέρασε για χρόνια απαρατήρητη: Η ΔΕΠΥ μελετήθηκε ιστορικά κυρίως μέσα από την εικόνα των αγοριών: υπερκινητικότητα, παρορμητικότητα, δυσκολία παραμονής στη θέση τους και συμπεριφορές που γίνονται εύκολα αντιληπτές στο σχολείο. Στα κορίτσια, όμως, η εικόνα μπορεί να είναι διαφορετική. Η διάσπαση προσοχής, η δυσκολία οργάνωσης, η εσωτερική ανησυχία ή η συναισθηματική δυσκολία μπορεί να μην προκαλούν την ίδια εξωτερική αναστάτωση. Έτσι, αρκετές γυναίκες φτάνουν στην ενήλικη ζωή χωρίς διάγνωση, έχοντας αναπτύξει στρατηγικές για να αντισταθμίζουν τις δυσκολίες τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές οι στρατηγικές φαίνεται να δοκιμάζονται ιδιαίτερα όταν αλλάζει το ορμονικό περιβάλλον.

Ο εμμηνορροϊκός κύκλος δεν επηρεάζει μόνο το αναπαραγωγικό σύστημα: Τα οιστρογόνα και η προγεστερόνη δεν δρουν αποκλειστικά στα αναπαραγωγικά όργανα. Έχουν υποδοχείς και επιδράσεις στον εγκέφαλο και σχετίζονται με συστήματα νευροδιαβιβαστών που συμμετέχουν στη διάθεση, στην προσοχή και στις εκτελεστικές λειτουργίες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση των οιστρογόνων με την ντοπαμίνη. Η ντοπαμινεργική λειτουργία συμμετέχει στη ρύθμιση της προσοχής, του κινήτρου και της παρορμητικότητας και αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς στους οποίους δρουν τα διεγερτικά φάρμακα που χρησιμοποιούνται στη ΔΕΠΥ. Αυτό έχει οδηγήσει στην υπόθεση ότι οι απότομες μεταβολές των οιστρογόνων μπορεί, σε ορισμένες γυναίκες, να επηρεάζουν ένα ήδη ευάλωτο σύστημα ρύθμισης της προσοχής και των συναισθημάτων. Δεν σημαίνει ότι η ΔΕΠΥ είναι απλώς «έλλειψη ντοπαμίνης» ούτε ότι τα χαμηλά οιστρογόνα προκαλούν ΔΕΠΥ. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Φαίνεται όμως ότι οι ορμονικές μεταβολές μπορεί να λειτουργούν ως ένας επιπλέον ρυθμιστικός παράγοντας.

Οι δύσκολες ημέρες πριν από την περίοδο: Από τις πιο χαρακτηριστικές παρατηρήσεις αφορά το δεύτερο μισό του εμμηνορροϊκού κύκλου και ιδιαίτερα τις ημέρες πριν από την έμμηνο ρύση. Γυναίκες με ΔΕΠΥ έχουν περιγράψει αυξημένη διάσπαση προσοχής, δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα, συναισθηματική αστάθεια, μειωμένη ενέργεια και μεγαλύτερη δυσκολία στις εκτελεστικές λειτουργίες. Ορισμένες αναφέρουν ακόμη ότι η συνηθισμένη φαρμακευτική αγωγή τους φαίνεται λιγότερο αποτελεσματική αυτές τις ημέρες. Μια μικρή κλινική μελέτη του 2023 παρακολούθησε εννέα γυναίκες με ΔΕΠΥ που παρουσίαζαν επιδείνωση πριν από την περίοδο. Υπό ιατρική παρακολούθηση αυξήθηκε προσωρινά η δόση της ήδη συνταγογραφημένης διεγερτικής αγωγής τους κατά την προεμμηνορροϊκή περίοδο. Και οι εννέα ανέφεραν βελτίωση στην προσοχή, στη διάθεση, στην ευερεθιστότητα και στην ενέργεια. Το αποτέλεσμα είναι ενδιαφέρον αλλά δεν αποτελεί ακόμη θεραπευτική οδηγία. Πρόκειται για εξαιρετικά μικρό δείγμα χωρίς ομάδα ελέγχου και απαιτούνται μεγαλύτερες ελεγχόμενες μελέτες. Η αλλαγή της δοσολογίας διεγερτικών φαρμάκων δεν πρέπει να γίνεται χωρίς τον θεράποντα ιατρό.

Από την εγκυμοσύνη στην περιεμμηνόπαυση: Η πιθανή ορμονική ευαισθησία δεν περιορίζεται στον μηνιαίο κύκλο. Μεγάλες μεταβολές των ορμονών συμβαίνουν στην εφηβεία, στην εγκυμοσύνη και ιδιαίτερα μετά τον τοκετό, καθώς και κατά την περιεμμηνόπαυση. Αυτές ακριβώς είναι περίοδοι στις οποίες αρκετές γυναίκες με ΔΕΠΥ αναφέρουν σημαντικές αλλαγές στη διάθεση και στη γνωστική λειτουργία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιεμμηνόπαυση. Τα επίπεδα των οιστρογόνων αρχίζουν να παρουσιάζουν έντονες διακυμάνσεις και τελικά μειώνονται. Παράλληλα, πολλές γυναίκες αναφέρουν «brain fog», προβλήματα μνήμης και δυσκολία συγκέντρωσης ακόμη και χωρίς ΔΕΠΥ. Σε μια γυναίκα όμως που επί χρόνια αντιστάθμιζε μια μη διαγνωσμένη ΔΕΠΥ, αυτή η επιπλέον επιβάρυνση μπορεί να κάνει τις παλιές στρατηγικές λιγότερο αποτελεσματικές. Αυτό μπορεί να αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους αρκετές γυναίκες αναζητούν για πρώτη φορά διάγνωση στη μέση ηλικία. Σημαντική είναι εδώ μια διάκριση: η εμμηνόπαυση δεν προκαλεί ξαφνικά ΔΕΠΥ. Για να τεθεί η διάγνωση, πρέπει να υπάρχουν ενδείξεις ότι τα χαρακτηριστικά της διαταραχής υπήρχαν ήδη από την παιδική ηλικία. Η ορμονική αλλαγή μπορεί περισσότερο να αποκαλύψει κάτι που προηγουμένως παρέμενε διαχειρίσιμο ή καλυμμένο.

Δεν αντιδρούν όλες οι γυναίκες με τον ίδιο τρόπο: Δεν υπάρχει ένας «γυναικείος τύπος ΔΕΠΥ» που να συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε κύκλο. Ούτε κάθε γυναίκα με ΔΕΠΥ παρουσιάζει ορμονικά συνδεδεμένη επιδείνωση. Η επιστήμη προσπαθεί ακόμη να καταλάβει αν το κρίσιμο στοιχείο είναι τα χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων, η ταχύτητα με την οποία αυτά μεταβάλλονται ή η ιδιαίτερη ευαισθησία του εγκεφάλου κάθε γυναίκας στις μεταβολές αυτές. Αυτό εξηγεί και γιατί απλές λύσεις του τύπου «ρύθμιση των οιστρογόνων» δεν μπορούν να θεωρηθούν καθολική απάντηση. Ορμονικά αντισυλληπτικά ή ορμονικές θεραπείες μπορεί να βοηθούν ορισμένες γυναίκες και να επιδεινώνουν συμπτώματα σε άλλες.

Από τη στατική διάγνωση στη δυναμική παρατήρηση: Η σημαντικότερη αλλαγή που φέρνει αυτή η έρευνα δεν είναι ένα καινούργιο φάρμακο, αλλά ένας διαφορετικός τρόπος παρατήρησης. Αντί να ρωτάμε μόνο «ποια συμπτώματα έχεις;», ίσως πρέπει να ρωτάμε και «πότε εμφανίζονται ή επιδεινώνονται;» Η συστηματική καταγραφή του κύκλου μαζί με τη συγκέντρωση, την ενέργεια, τον ύπνο, τη διάθεση και την αποτελεσματικότητα της αγωγής μπορεί να αποκαλύψει μοτίβα που διαφορετικά περνούν απαρατήρητα. Μια τέτοια καταγραφή μπορεί στη συνέχεια να συζητηθεί με τον γιατρό ή το θεραπευτή και να συμβάλει σε μια περισσότερο εξατομικευμένη αντιμετώπιση. Το σημαντικότερο μήνυμα της αναδυόμενης έρευνας είναι ότι ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί απομονωμένος από το σώμα. Η νευροβιολογία, το ενδοκρινικό σύστημα, ο ύπνος, το στρες και οι διαφορετικές φάσεις της ζωής αλληλεπιδρούν συνεχώς. Για τις γυναίκες με ΔΕΠΥ, η αναγνώριση αυτής της σχέσης μπορεί να προσφέρει κάτι πολύ σημαντικό: μια περισσότερο ολοκληρωμένη κατανόηση του γιατί η ίδια γυναίκα μπορεί, μέσα σε διαφορετικές ημέρες του μήνα ή διαφορετικές περιόδους της ζωής της, να βιώνει τόσο διαφορετικά τον ίδιο της τον νου.

Συμπληρωματικές προσεγγίσεις που μπορεί να προσφέρουν υποστήριξη: Πέρα από τη φαρμακευτική αντιμετώπιση, ορισμένες συμπληρωματικές και μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις φαίνεται ότι μπορούν να προσφέρουν υποστήριξη σε συμπτώματα που συχνά επιβαρύνονται από τις ορμονικές μεταβολές. Ο βελονισμός έχει μελετηθεί τόσο σε προεμμηνορροϊκά όσο και σε εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα, με ορισμένες μελέτες να καταγράφουν βελτίωση στις εξάψεις, στην ποιότητα ζωής και σε ψυχολογικά ή σωματικά συμπτώματα. Οι παρεμβάσεις mindfulness και ο διαλογισμός παρουσιάζουν επίσης ενδιαφέρον, καθώς μετα-αναλύσεις έχουν δείξει βελτίωση στο άγχος, στον ύπνο, στο στρες και σε ορισμένα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, ενώ αντίστοιχες παρεμβάσεις έχουν μελετηθεί με θετικά αποτελέσματα και σε ενήλικες με ΔΕΠΥ. Η yoga έχει συνδεθεί με μείωση τόσο προεμμηνορροϊκών όσο και εμμηνοπαυσιακών συμπτωμάτων, καθώς και με βελτίωση του ύπνου και της ψυχολογικής ευεξίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ακόμη η αρωματοθεραπεία, κυρίως με λεβάντα: κλινικές μελέτες και μετα-αναλύσεις αναφέρουν βελτιώσεις στο προεμμηνορροϊκό σύνδρομο, στο άγχος, στην ποιότητα του ύπνου και σε ορισμένα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης. Τέλος, νεότερη μετα-ανάλυση για το θεραπευτικό μασάζ σε γυναίκες στην εμμηνόπαυση κατέγραψε οφέλη κυρίως σε ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος, καταθλιπτική διάθεση και κόπωση. Οι παρεμβάσεις αυτές μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας εξατομικευμένης υποστηρικτικής προσέγγισης για συμπτώματα που επιβαρύνουν την καθημερινότητα της γυναίκας.

Έρευνες και πηγές

1. Osianlis E., Thomas E.H.X., Jenkins L.M., Gurvich C. (2025). ADHD and Sex Hormones in Females: A Systematic Review. Journal of Attention Disorders, 29(9), 706–723. DOI: 10.1177/10870547251332319.
2. de Jong M., Wynchank D.S.M.R., van Andel E., Beekman A.T.F., Kooij J.J.S. (2023). Female-specific pharmacotherapy in ADHD: premenstrual adjustment of psychostimulant dosage. Frontiers in Psychiatry, 14, 1306194. DOI: 10.3389/fpsyt.2023.1306194.
3. Kooij J.J.S. et al. (2025). Research advances and future directions in female ADHD: the lifelong interplay of hormonal fluctuations with mood, cognition, and disease. Frontiers in Global Women's Health, 6, 1613628. DOI: 10.3389/fgwh.2025.1613628.
4. Williams C. (2026). Why many women with ADHD feel overwhelmingly controlled by their hormones. New Scientist, 17 August 2026. Αρχικό δημοσιογραφικό άρθρο που αποτέλεσε την αφετηρία του παρόντος κειμένου.

Έρευνες για τις Συμπληρωματικές προσεγγίσεις

1. Kim H.H., Jung N.H. (2025). Mindfulness-based interventions for adults with ADHD: A systematic review and meta-analysis. Medicine, 104(37), e44308.
   DOI: 10.1097/MD.0000000000044308. Η μετα-ανάλυση βρήκε βελτιώσεις σε συμπτώματα και λειτουργικότητα ενηλίκων με ΔΕΠΥ.
2. Tang S. et al. (2025). The effectiveness of mindfulness-based interventions on menopausal symptoms: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Συμπεριέλαβε 19 μελέτες και 1.670 γυναίκες· καταγράφηκαν βελτιώσεις σε εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα, ύπνο, άγχος, κατάθλιψη και στρες. PubMed
3. Ranga M., Dev K. (2024). The Effect of Yoga Therapy in Premenstrual Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomised Controlled Trials. Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada, 46(10), 102579. DOI: 10.1016/j.jogc.2024.102579.
4. Pal A., Nath B., Paul S., Meena S. (2022). Evaluation of the effectiveness of yoga in management of premenstrual syndrome: a systematic review and meta-analysis. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology, 43(4), 517–525. DOI: 1080/0167482X.2022.2086457. Η ανάλυση 14 μελετών υποστήριξε όφελος της yoga στη συνολική εικόνα του PMS.
5. Cramer H., Peng W., Lauche R. (2018). Yoga for menopausal symptoms—A systematic review and meta-analysis. Maturitas, 109, 13–25.
   DOI: 10.1016/j.maturitas.2017.12.005. Περιέλαβε 13 RCTs με 1.306 συμμετέχουσες και βρήκε βελτίωση σε συνολικά, ψυχολογικά, σωματικά και αγγειοκινητικά συμπτώματα.
6. Es-Haghee S. et al. (2020). The Effects of Aromatherapy on Premenstrual Syndrome Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2020, 6667078.
   DOI: 10.1155/2020/6667078. Η μετα-ανάλυση βρήκε μειώσεις στη συνολική ένταση του PMS, στα ψυχολογικά συμπτώματα, στο άγχος, στην καταθλιπτική διάθεση και στην κόπωση.
7. Lee H.W. et al. (2021). Aromatherapy for Managing Menopausal Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Placebo-Controlled Trials. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 27(10), 813–823.
   DOI: 10.1089/acm.2020.0315. Τα αποτελέσματα υποστήριξαν όφελος κυρίως από λεβάντα και neroli.
8. Lee et al. (2026). Effects of aromatherapy on menopausal symptoms: a systematic review and meta-analysis. doi: 10.1080/01443615.2026.2723303 Η νεότερη μετα-ανάλυση περιέλαβε 17 μελέτες και 1.347 γυναίκες, και βρήκε βελτιώσεις σε ύπνο, αγγειοκινητικά και ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος και καταθλιπτική διάθεση.
9. Lu X. et al. (2026). Can massage ameliorate menopausal and postmenopausal symptoms in women? A systematic review and meta-analysis. Complementary Therapies in Medicine, 98, 103370. DOI: 10.1016/j.ctim.2026.103370. Βρέθηκαν σημαντικά αποτελέσματα κυρίως για ψυχολογικά συμπτώματα, άγχος, καταθλιπτική διάθεση και κόπωση.
10. Befus D. et al. (2018). Management of Menopause Symptoms with Acupuncture: An Umbrella Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 24(4), 314–323. DOI: 10.1089/acm.2016.0408. Παρατηρήθηκαν μειώσεις στη συχνότητα και ένταση αγγειοκινητικών συμπτωμάτων και βελτίωση της ποιότητας ζωής.
11. Jang S.H., Kim D.I., Choi M.S. (2014). Effects and treatment methods of acupuncture and herbal medicine for premenstrual syndrome/premenstrual dysphoric disorder: systematic review. BMC Complementary and Alternative Medicine, 14, 11.
    DOI: 10.1186/1472-6882-14-11. Η ανασκόπηση βρήκε ενδείξεις βελτίωσης του PMS/PMDD με βελονισμό.

Για περισσότερο από έναν αιώνα, η βιολογία αγαπούσε τις μηχανικές μεταφορές. Το κύτταρο περιγραφόταν σαν εργοστάσιο, τα γονίδια σαν σχέδια κατασκευής και οι πρωτεΐνες σαν εξαρτήματα με συγκεκριμένο σχήμα και μία καθορισμένη λειτουργία. Η εικόνα ήταν κομψή, κατανοητή και εξαιρετικά παραγωγική για την επιστήμη. Όμως η σύγχρονη μοριακή βιολογία αποκαλύπτει κάτι πολύ πιο σύνθετο. Σε πρόσφατο άρθρο της στο Institute of Art and Ideas, η μοριακή βιολόγος Ewa Grzybowska, καθηγήτρια και επικεφαλής ερευνητικής ομάδας στο Maria Sklodowska-Curie National Research Institute of Oncology στη Βαρσοβία, προτείνει μια διαφορετική μεταφορά: το ζωντανό κύτταρο μοιάζει λιγότερο με μηχανή και περισσότερο με ένα σύνολο μουσικών που αυτοσχεδιάζουν.

Από το «ένα γονίδιο – μία πρωτεΐνη» σε ένα δίκτυο δυνατοτήτων: Το κλασικό μοντέλο ήταν σχετικά γραμμικό: ένα γονίδιο παράγει ένα μόριο αγγελιαφόρου RNA και αυτό, με τη σειρά του, οδηγεί στην παραγωγή μιας συγκεκριμένης πρωτεΐνης. Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα πράγματα δεν λειτουργούν τόσο απλά. Ένας σημαντικός μηχανισμός είναι το εναλλακτικό μάτισμα (alternative splicing). Το ίδιο γονίδιο μπορεί να «διαβαστεί» με διαφορετικούς τρόπους, δημιουργώντας διαφορετικά μόρια RNA και, τελικά, διαφορετικές πρωτεϊνικές μορφές. Σε πολυεξωνικά ανθρώπινα γονίδια, το φαινόμενο είναι εξαιρετικά διαδεδομένο και αποτελεί σημαντική πηγή πρωτεϊνικής ποικιλότητας. Το DNA επομένως δεν λειτουργεί απλώς σαν στατικό τεχνικό σχέδιο. Το αποτέλεσμα εξαρτάται και από τον τρόπο με τον οποίο το κύτταρο επεξεργάζεται, επιλέγει και ερμηνεύει τη γενετική πληροφορία. Η μεταφορά της «παρτιτούρας» ίσως είναι εδώ περισσότερο εύστοχη από εκείνη του blueprint: το κείμενο υπάρχει, αλλά η εκτέλεσή του μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με το κυτταρικό περιβάλλον.

Οι πρωτεΐνες που αρνούνται να κρατήσουν ένα σχήμα: Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η αλλαγή στην κατανόηση των πρωτεϊνών. Για δεκαετίες το κυρίαρχο πρότυπο συνέδεε τη λειτουργία μιας πρωτεΐνης με ένα συγκεκριμένο τρισδιάστατο σχήμα. Η εικόνα του «κλειδιού που ταιριάζει στην κλειδαριά» έγινε κεντρική στη βιοχημεία. Σήμερα όμως γνωρίζουμε ότι πολλές πρωτεΐνες ή τμήματά τους είναι εγγενώς άτακτα (intrinsically disordered proteins/regions). Δεν διαθέτουν μία σταθερή τρισδιάστατη δομή, αλλά κινούνται ανάμεσα σε πολλές διαμορφώσεις. Αυτό δεν αποτελεί ελάττωμα. Αντίθετα, αυτή η ευελιξία τούς επιτρέπει να συνδέονται με διαφορετικά μόρια και να συμμετέχουν σε σηματοδότηση, ρύθμιση γονιδίων και κυτταρική οργάνωση. Η ίδια πρωτεϊνική περιοχή μπορεί να συμπεριφέρεται διαφορετικά ανάλογα με το χημικό της περιβάλλον, τις τροποποιήσεις που έχει υποστεί ή τους μοριακούς συνεργάτες που συναντά. Εδώ η εικόνα της μηχανής αρχίζει πραγματικά να δυσκολεύεται και να ξεθωριάζει! Ένα γρανάζι δεν αλλάζει σχήμα ανάλογα με το ποιο άλλο γρανάζι βρίσκεται δίπλα του. Ένα βιολογικό μακρομόριο, όμως, συχνά κάνει ακριβώς αυτό.

Κύτταρα που οργανώνονται χωρίς «τοίχους»: Μια ακόμη σημαντική ανακάλυψη είναι τα λεγόμενα βιομοριακά συμπυκνώματα. Πρωτεΐνες και RNA μπορούν, υπό ορισμένες συνθήκες, να συγκεντρώνονται σε δυναμικές περιοχές μέσα στο κύτταρο χωρίς να περιβάλλονται από μεμβράνη. Η διαδικασία αυτή συνδέεται συχνά με φαινόμενα διαχωρισμού φάσεων και θεωρείται σημαντικός τρόπος με τον οποίο τα κύτταρα οργανώνουν βιοχημικές αντιδράσεις στον χώρο και στον χρόνο. Οι εγγενώς άτακτες πρωτεϊνικές περιοχές παίζουν συχνά κεντρικό ρόλο σε αυτόν τον σχηματισμό. Το κύτταρο, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς ένα σακουλάκι που περιέχει σταθερά εξαρτήματα. Είναι ένα περιβάλλον όπου δομές σχηματίζονται, διαλύονται και αναδιοργανώνονται συνεχώς.

Παρόμοια αλλαγή έχει συμβεί και στην αντίληψή μας για το μη κωδικοποιητικό DNA. Μόνο ένα μικρό ποσοστό του ανθρώπινου γονιδιώματος κωδικοποιεί άμεσα πρωτεΐνες. Σήμερα γνωρίζουμε ότι μεγάλο μέρος του γονιδιώματος μεταγράφεται σε διαφορετικούς τύπους μη κωδικοποιητικού RNA, αρκετοί από τους οποίους συμμετέχουν στη ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης και σε άλλες κυτταρικές λειτουργίες.  Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή: αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τμήμα μη κωδικοποιητικού DNA έχει απαραίτητα αποδεδειγμένη λειτουργία. Το κατά πόσο και με ποιον τρόπο είναι λειτουργικό μεγάλο μέρος του γονιδιώματος παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Από τη μηχανή στη διαδικασία: Το σημαντικότερο μήνυμα αυτής της νέας βιολογίας δεν είναι ότι οι παλαιότερες ανακαλύψεις ήταν λανθασμένες. Το κεντρικό δόγμα, η δομή του DNA και οι αρχές της πρωτεϊνικής βιοχημείας παραμένουν θεμελιώδεις. Αυτό που αλλάζει είναι η εικόνα του οργανισμού. Η ζωή φαίνεται λιγότερο σαν ένα σύστημα σταθερών εξαρτημάτων και περισσότερο σαν μια δυναμική διαδικασία σχέσεων, χρονισμού και συνεχούς προσαρμογής. Το ίδιο γενετικό υλικό μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές εκβάσεις. Οι πρωτεΐνες μπορούν να αλλάζουν συμπεριφορά. Οι μοριακές δομές μπορούν να εμφανίζονται και να εξαφανίζονται ανάλογα με τις ανάγκες του κυττάρου. Και για το λόγο αυτό η μεταφορά της Grzybowska είναι τόσο γόνιμη: ένας ζωντανός οργανισμός δεν ακολουθεί απλώς ένα προκαθορισμένο πρόγραμμα. Όπως ένα μουσικό σύνολο, διαθέτει κανόνες και δομές, αλλά η ζωή του αναδύεται μέσα από τον συντονισμό, την αλληλεπίδραση και τον αυτοσχεδιασμό.

Έρευνες

1. Jiang W., Chen L. Alternative splicing: Human disease and quantitative analysis from high-throughput sequencing. Computational and Structural Biotechnology Journal. 2021;19:183–195. PubMed
2. Holehouse A.S., Kragelund B.B. The molecular basis for cellular function of intrinsically disordered protein regions. Nature Reviews Molecular Cell Biology. 2024;25:187–211. Nature
3. Ferrer J., Dimitrova N. Transcription regulation by long non-coding RNAs: mechanisms and disease relevance. Nature Reviews Molecular Cell Biology. 2024;25:396–415. Nature
4. Poliseno L., Lanza M., Pandolfi P.P. Coding, or non-coding, that is the question. Cell Research. 2024;34:609–629. Nature
5. Nemeth K. et al. Non-coding RNAs in disease: from mechanisms to therapeutics. Nature Reviews Genetics. 2024;25:211–232. Nature
6. Kurgan L. et al. Tutorial: a guide for the selection of fast and accurate computational tools for the prediction of intrinsic disorder in proteins. Nature Protocols. 2023;18:3157–3172. Nature