Μπορούν τα πρεβιοτικά, τα προβιοτικά και τα μεταβιοτικά να υποστηρίξουν την υγιή γήρανση;

Το έντερο δεν γερνά απλώς επειδή περνούν τα χρόνια. Μεταβάλλεται μαζί με τη διατροφή, τα φάρμακα, τη φυσική δραστηριότητα και τον τρόπο ζωής μας. Καθώς η επιστήμη αποκαλύπτει τη στενή σχέση του μικροβιώματος με τη φλεγμονή, την ανοσία και τη λειτουργία του εγκεφάλου, ένα νέο ερώτημα έρχεται στο προσκήνιο: μπορούμε να φροντίσουμε τους μικροοργανισμούς του εντέρου μας ώστε να μεγαλώνουμε με καλύτερη υγεία;

Τα βακτήρια του εντέρου αποτελούν ένα δραστήριο οικοσύστημα, το οποίο συμμετέχει στην πέψη, στην παραγωγή βιταμινών και άλλων βιοδραστικών ουσιών, στην εκπαίδευση του ανοσοποιητικού συστήματος και στη διατήρηση του εντερικού φραγμού. Η μικροβιακή αυτή κοινότητα δεν παραμένει αμετάβλητη. Διαμορφώνεται από τη γέννηση, αποκτά σχετική σταθερότητα στην ενήλικη ζωή και μεταβάλλεται ξανά καθώς μεγαλώνουμε. Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν φαίνεται να υπάρχει ένα μοναδικό «μικροβίωμα της τρίτης ηλικίας». Οι μεταβολές διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο και επηρεάζονται περισσότερο απ’ όσο πιστεύαμε από την κατάσταση της υγείας, τη διατροφή και το περιβάλλον.

Όταν γερνά το μικροβιακό οικοσύστημα: Σε αρκετούς ηλικιωμένους παρατηρείται μείωση ορισμένων ωφέλιμων βακτηρίων και αύξηση μικροοργανισμών που, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, μπορούν να ενισχύσουν τη φλεγμονή. Συχνά μειώνεται επίσης η παραγωγή λιπαρών οξέων βραχείας αλύσου, όπως το βουτυρικό οξύ, τα οποία σχηματίζονται όταν τα βακτήρια ζυμώνουν τις φυτικές ίνες. Οι ουσίες αυτές δεν αποτελούν απλώς υποπροϊόντα της πέψης. Το βουτυρικό οξύ είναι σημαντική πηγή ενέργειας για τα κύτταρα του παχέος εντέρου, συμβάλλει στη διατήρηση του εντερικού φραγμού και συμμετέχει στη ρύθμιση της ανοσολογικής και φλεγμονώδους απόκρισης. Όταν ο εντερικός φραγμός αποδυναμώνεται, μικροβιακά μόρια μπορούν να περνούν ευκολότερα στην κυκλοφορία του αίματος, διατηρώντας μια χαμηλής έντασης χρόνια φλεγμονή. Η κατάσταση αυτή συχνά περιγράφεται με τον όρο inflammaging (φλεγμονώδης γήρανση), και έχει συσχετιστεί με την ευπάθεια, τις μεταβολικές διαταραχές, τις καρδιαγγειακές παθήσεις και τη γνωστική έκπτωση. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι το μικροβίωμα αποτελεί τη μοναδική αιτία αυτών των καταστάσεων· δείχνει όμως ότι μπορεί να είναι ένας από τους παράγοντες που επηρεάζουν την πορεία τους.

Δεν φταίει μόνο η ηλικία: Οι αλλαγές που αποδίδουμε στη γήρανση μπορεί να προέρχονται, σε σημαντικό βαθμό, από όσα τη συνοδεύουν. Η μικρότερη ποικιλία στη διατροφή, η χαμηλή κατανάλωση φυτικών ινών, η μειωμένη φυσική δραστηριότητα, οι επαναλαμβανόμενες νοσηλείες και η λήψη πολλών φαρμάκων μπορούν να μεταβάλουν το εντερικό οικοσύστημα.
Αντιβιοτικά, αναστολείς αντλίας πρωτονίων, καθαρτικά και ορισμένα μεταβολικά φάρμακα επηρεάζουν με διαφορετικούς τρόπους τη σύνθεσή του. Ρόλο μπορεί ακόμη να έχουν η απώλεια δοντιών, η δυσκολία στη μάσηση, η μοναξιά και η μετάβαση από την ανεξάρτητη διαβίωση σε ένα ίδρυμα φροντίδας. Επομένως, ένα «γηρασμένο» μικροβίωμα δεν είναι πάντοτε αναπόφευκτο αποτέλεσμα της ηλικίας. Μπορεί να αποτελεί, εν μέρει, αποτύπωμα του τρόπου με τον οποίο ζει και τρέφεται ένας άνθρωπος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αιωνόβιοι. Μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι αρκετοί από αυτούς διατηρούν πιο ιδιαίτερα και δυναμικά μικροβιακά οικοσυστήματα, με μικροοργανισμούς όπως το Akkermansia muciniphila και είδη που παράγουν ωφέλιμους μεταβολίτες. Δεν γνωρίζουμε ακόμη εάν αυτά τα βακτήρια συμβάλλουν στη μακροζωία ή αν απλώς ευδοκιμούν σε ανθρώπους που γερνούν υγιέστερα. Πιθανότατα ισχύουν, σε κάποιο βαθμό, και τα δύο.

Πρεβιοτικά, τροφή για τους μικροοργανισμούς: Τα πρεβιοτικά είναι ουσίες τις οποίες χρησιμοποιούν επιλεκτικά ορισμένοι μικροοργανισμοί, προσφέροντας όφελος στην υγεία. Συνήθως πρόκειται για συγκεκριμένους τύπους φυτικών ινών και σύνθετων υδατανθράκων που δεν πέπτονται πλήρως στο λεπτό έντερο και φτάνουν στο παχύ έντερο, όπου ζυμώνονται. Πηγές τους είναι, μεταξύ άλλων:

• τα κρεμμύδια, το σκόρδο και τα πράσα,
• τα σπαράγγια και οι αγκινάρες,
• τα όσπρια,
• η βρώμη και το κριθάρι,
• οι ελαφρώς άγουρες μπανάνες,
• τα μήλα,
• οι ξηροί καρποί και οι σπόροι,
• οι μαγειρεμένες και στη συνέχεια κρύες πατάτες ή το ρύζι, που περιέχουν περισσότερο ανθεκτικό άμυλο.

Τα πρεβιοτικά ενισχύουν τα βακτήρια που κατοικούν ήδη στο έντερο και μπορούν να αυξήσουν την παραγωγή ουσιών όπως το βουτυρικό οξύ. Η απότομη, όμως, αύξηση των φυτικών ινών μπορεί να προκαλέσει φούσκωμα, αέρια ή κοιλιακή δυσφορία. Η προσαρμογή χρειάζεται να γίνεται σταδιακά και να συνοδεύεται από επαρκή πρόσληψη νερού. Σε άτομα με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου ή άλλες γαστρεντερικές παθήσεις απαιτείται περισσότερο εξατομικευμένη προσέγγιση.

Προβιοτικά: ζωντανοί μικροοργανισμοί με συγκεκριμένη δράση: Τα προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί οι οποίοι, όταν χορηγούνται σε επαρκείς ποσότητες, προσφέρουν αποδεδειγμένο όφελος στην υγεία. Η λέξη «αποδεδειγμένο» έχει ιδιαίτερη σημασία: δεν αρκεί ένα προϊόν να περιέχει κάποιο Lactobacillus ή Bifidobacterium. Η δράση εξαρτάται από το συγκεκριμένο στέλεχος, τη δοσολογία, τη διάρκεια χορήγησης και την κατάσταση για την οποία χρησιμοποιείται. Μέχρι σήμερα, οι δοκιμές σε ηλικιωμένους έχουν δώσει ορισμένα ενθαρρυντικά αποτελέσματα ως προς τη λειτουργία του εντέρου, ορισμένους φλεγμονώδεις δείκτες και την ανοσολογική απόκριση. Τα δεδομένα για την πρόληψη της ευπάθειας, της γνωστικής έκπτωσης ή των χρόνιων νοσημάτων παραμένουν, ωστόσο, περιορισμένα και ανομοιογενή. Τα τρόφιμα που έχουν υποστεί ζύμωση —γιαούρτι με ζωντανές καλλιέργειες, κεφίρ, ξινολάχανο ή kimchi— μπορούν να αποτελούν μέρος μιας υγιεινής διατροφής. Δεν πρέπει όμως να χαρακτηρίζονται αυτομάτως «προβιοτικά», εάν τα στελέχη και τα οφέλη τους δεν έχουν μελετηθεί.
Χρειάζεται επίσης προσοχή σε άτομα με σοβαρή ανοσοκαταστολή, βαριά νόσο ή κεντρικούς φλεβικούς καθετήρες. Παρότι τα προβιοτικά θεωρούνται γενικά ασφαλή για τον υγιή πληθυσμό, σε αυτές τις περιπτώσεις η χρήση συμπληρώματος πρέπει να συζητείται με τον θεράποντα ιατρό.

Μεταβιοτικά, όταν δεν απαιτούνται ζωντανά βακτήρια: Τα μεταβιοτικά αποτελούν τη νεότερη κατηγορία. Σύμφωνα με τον διεθνή επιστημονικό ορισμό, είναι παρασκευάσματα αδρανοποιημένων μικροοργανισμών ή συστατικών τους που προσφέρουν αποδεδειγμένο όφελος στον ξενιστή. Δεν πρόκειται, επομένως, απλώς για οποιοδήποτε βακτηριακό μεταβολικό προϊόν. Επειδή δεν περιέχουν ζωντανά μικρόβια, μπορεί να είναι πιο σταθερά στην αποθήκευση και δυνητικά ασφαλέστερα για ορισμένες ευάλωτες ομάδες. Εργαστηριακές και πρώιμες κλινικές μελέτες δείχνουν ότι μπορούν να επηρεάσουν τον εντερικό φραγμό και την ανοσολογική απόκριση. Ωστόσο, τα μεταβιοτικά βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο έρευνας. Δεν γνωρίζουμε ποια παρασκευάσματα, σε ποιες δόσεις και για ποιους ανθρώπους θα μπορούσαν να προσφέρουν ουσιαστικό όφελος στη γήρανση. Ο όρος έχει ήδη αρχίσει να χρησιμοποιείται εμπορικά ταχύτερα απ’ όσο προχωρούν τα κλινικά δεδομένα.

Το μικροβίωμα δεν χρειάζεται ένα «μαγικό» συμπλήρωμα: Η μεγάλη πρόκληση είναι ότι κάθε άνθρωπος διαθέτει ένα διαφορετικό μικροβιακό οικοσύστημα. Ένα προβιοτικό που ωφελεί κάποιον μπορεί να μην έχει την ίδια επίδραση σε έναν άλλον. Επιπλέον, ένα συμπλήρωμα δύσκολα μπορεί να αντισταθμίσει μια μονότονη διατροφή, την ακινησία, τον ανεπαρκή ύπνο ή την αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών. Οι πιο ισχυρές ενδείξεις εξακολουθούν να υποστηρίζουν μια συνολική προσέγγιση: ποικιλία φυτικών τροφών, όσπρια και δημητριακά ολικής άλεσης, ξηροί καρποί, ελαιόλαδο, μέτρια κατανάλωση τροφίμων που έχουν υποστεί ζύμωση, τακτική κίνηση και καλή στοματική υγεία. Η μεσογειακή διατροφή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός προτύπου που δεν τροφοδοτεί έναν μόνο «καλό» μικροοργανισμό, αλλά ολόκληρο το εντερικό οικοσύστημα. Το ζητούμενο, άλλωστε, δεν είναι απλώς η μεγαλύτερη μικροβιακή ποικιλότητα. Είναι η λειτουργικότητα και η ανθεκτικότητα: η ικανότητα του οικοσυστήματος να παράγει ωφέλιμες ουσίες, να αντιστέκεται στην υπερανάπτυξη δυνητικά επιβλαβών μικροβίων και να επανέρχεται μετά από μια διαταραχή.

Η φροντίδα του εσωτερικού μας οικοσυστήματος: Το μικροβίωμα δεν αποτελεί ένα ξεχωριστό όργανο που μπορούμε να «επισκευάσουμε» με ένα χάπι. Είναι μέρος μιας διαρκούς συνομιλίας ανάμεσα στη διατροφή, στο ανοσοποιητικό σύστημα, στον εγκέφαλο, στο περιβάλλον και στις καθημερινές μας συνήθειες. Τα πρεβιοτικά φαίνεται σήμερα να διαθέτουν το πιο άμεσο και φυσικό πλεονέκτημα: τρέφουν ένα ευρύ φάσμα μικροοργανισμών μέσα από πραγματικές τροφές. Τα προβιοτικά μπορούν να είναι χρήσιμα όταν επιλέγονται για συγκεκριμένο σκοπό και στηρίζονται σε μελέτες του συγκεκριμένου στελέχους. Τα μεταβιοτικά ανοίγουν μια πολλά υποσχόμενη περιοχή έρευνας, αλλά δεν αποτελούν ακόμη καθιερωμένη αντιγηραντική παρέμβαση. Ίσως, τελικά, η υγιής γήρανση του μικροβιώματος να μην εξαρτάται από το ποιο προϊόν θα προσθέσουμε στη ζωή μας, αλλά από το πόσο πλούσιο και σταθερό περιβάλλον δημιουργούμε καθημερινά μέσα μας.

Έρευνες & Πηγές

1. Ghosh TS, Shanahan F, O’Toole PW. The gut microbiome as a modulator of healthy ageing. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2022;19:565–584.
2. Bosco N, Noti M. The aging gut microbiome and its impact on host immunity. Genes & Immunity. 2021;22:289–303. https://org/10.1038/s41435-021-00126-8
3. Badal VD, Vaccariello ED, Murray ER, et al. The gut microbiome, aging, and longevity: a systematic review. Nutrients. 2020;12(12):3759.
4. Claesson MJ, Jeffery IB, Conde S, et al. Gut microbiota composition correlates with diet and health in the elderly. Nature. 2012;488:178–184. https://org/10.1038/nature11319
5. Wilmanski T, Diener C, Rappaport N, et al. Gut microbiome pattern reflects healthy ageing and predicts survival in humans. Nature Metabolism. 2021;3:274–286. https://org/10.1038/s42255-021-00348-0
6. Sato Y, Atarashi K, Plichta DR, et al. Novel bile acid biosynthetic pathways are enriched in the microbiome of centenarians. Nature. 2021;599:458–464. https://org/10.1038/s41586-021-03832-5
7. Ghosh TS, Rampelli S, Jeffery IB, et al. Mediterranean diet intervention alters the gut microbiome in older people, reducing frailty and improving health status: the NU-AGE one-year dietary intervention across five European countries. Gut. 2020;69:1218–1228.
8. Ni Lochlainn M, Bowyer RCE, Moll JM, et al. Effect of gut microbiome modulation on muscle function and cognition: the PROMOTe randomised controlled trial. Nature Communications. 2024;15:1859.
9. Jayanama K, Theou O. Effects of probiotics and prebiotics on frailty and ageing: a narrative review. Current Clinical Pharmacology. 2020;15(3):183–192.
10. Gibson GR, Hutkins R, Sanders ME, et al. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the definition and scope of prebiotics. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2017;14:491–502.
11. Hill C, Guarner F, Reid G, et al. Expert consensus document: the scope and appropriate use of the term probiotic. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2014;11:506–514.
12. Salminen S, Collado MC, Endo A, et al. The International Scientific Association of Probiotics and Prebiotics consensus statement on the definition and scope of postbiotics. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2021;18:649–667.