Φάρμακα και καλλυντικά αφήνουν μικρορύπους στα αστικά λύματα. Οι συμβατικές μονάδες δεν έχουν σχεδιαστεί για να απομακρύνουν όλες αυτές τις ουσίες: δραστικά συστατικά και μεταβολίτες περνούν από τον οργανισμό στην αποχέτευση και μπορεί να καταλήξουν σε ποτάμια, λίμνες και άλλα οικοσυστήματα. Η νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει πρόσθετη, τεταρτοβάθμια επεξεργασία. Το δύσκολο ερώτημα είναι ποιος θα πληρώσει γι’ αυτήν.
Ποιος θεωρείται ρυπαίνων;
Η Οδηγία (ΕΕ) 2024/3019 καθιερώνει διευρυμένη ευθύνη παραγωγού: οι παραγωγοί φαρμάκων ανθρώπινης χρήσης και καλλυντικών καλούνται να καλύπτουν τουλάχιστον το 80% του κόστους της τεταρτοβάθμιας επεξεργασίας και της παρακολούθησης των μικρορύπων, με προβλεπόμενες εξαιρέσεις (1). Η επιλογή στηρίζεται στην εκτίμηση ότι αυτές οι κατηγορίες αποτελούν βασικές πηγές μικρορύπων στα αστικά λύματα. Η τεχνική αξιολόγηση του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υπολογίζει το ετήσιο κόστος πλήρους εφαρμογής στην ΕΕ σε περίπου 1,48–1,8 δισ. ευρώ (2).
Η φαρμακοβιομηχανία, ιδιαίτερα οι παραγωγοί γενοσήμων, αμφισβητεί αν είναι δίκαιο να επωμιστεί το μεγαλύτερο μέρος του κόστους, καθώς υπάρχουν και άλλες πηγές ρύπανσης. Επισημαίνει επίσης ότι μια πρόσθετη επιβάρυνση μπορεί να πιέσει προϊόντα με μικρά περιθώρια κέρδους και να επηρεάσει τιμές, διαθεσιμότητα ή πρόσβαση των ασθενών. Ένα καλλυντικό και ένα αναγκαίο φάρμακο, υποστηρίζει, δεν έχουν την ίδια κοινωνική λειτουργία. Έτσι, η ενιαία αντιμετώπισή τους εγείρει ερωτήματα για το πώς θα κατανεμηθεί η ευθύνη χωρίς να επιβαρυνθούν δυσανάλογα προϊόντα κρίσιμα για τη θεραπεία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι η επιβάρυνση θα μπορούσε να φτάσει έως περίπου 1,82 ευρώ ανά κάτοικο ετησίως μέχρι το 2045 και θεωρεί απίθανο να απειλήσει την προσιτότητα ή τη διαθεσιμότητα των φαρμάκων (3).
Η υπόθεση στο Δικαστήριο της ΕΕ
Η Πολωνία προσέφυγε τον Μάρτιο του 2025 κατά του άρθρου 9 και του Παραρτήματος III της Οδηγίας. Στις 3 Σεπτεμβρίου 2026, η Γενική Εισαγγελέας Juliane Kokott πρότεινε, στην υπόθεση C-193/25, να ακυρωθεί το επίμαχο μέρος της ρύθμισης. Η εξέλιξη παρουσιάστηκε ως σημαντική νίκη για τη φαρμακοβιομηχανία (4). Ωστόσο, οι προτάσεις της Γενικής Εισαγγελέως δεν δεσμεύουν το Δικαστήριο και δεν αποτελούν τελική απόφαση. Η υπόθεση παραμένει εκκρεμής (5).
Η διαμάχη αναδεικνύει ένα πρόβλημα που δεν λύνεται μόνο με νομικούς όρους. Όταν ένα αναγκαίο φάρμακο χρησιμοποιείται, μεταβολίζεται και τα κατάλοιπά του καταλήγουν στο νερό, η ευθύνη ανήκει στον παραγωγό, στο σύστημα υγείας, στον ασθενή ή στην κοινωνία που χρειάζεται τη θεραπεία; Δεν είναι αυτονόητο ότι οι φορολογούμενοι ή οι καταναλωτές νερού πρέπει να αναλάβουν ολόκληρο το κόστος. Όμως, αν αυτό μετακυλιστεί στη βιομηχανία, μπορεί τελικά να επηρεάσει την τιμή ή την προσφορά ορισμένων φαρμάκων. Η κατανομή του κόστους χρειάζεται επομένως να συνυπολογίζει τόσο τη συμβολή κάθε κατηγορίας ρύπων όσο και τη σημασία των προϊόντων για τη δημόσια υγεία.
Η τιμή ενός προϊόντος δεν περιλαμβάνει απαραίτητα το περιβαλλοντικό κόστος μετά τη χρήση του: την παρακολούθηση των ουσιών, την προηγμένη επεξεργασία και την προστασία των οικοσυστημάτων. Το κόστος αυτό υπάρχει, ακόμη κι αν αλλάξει ο τρόπος κατανομής του. Η ουσιαστική συζήτηση αφορά το πώς θα μοιραστεί δίκαια, χωρίς να υπονομεύεται ούτε η πρόσβαση σε αναγκαία φάρμακα ούτε η προστασία των υδάτων.
Έρευνες και πηγές
1. European Union, Directive (EU) 2024/3019, άρθρο 9 και Παράρτημα III
2. European Commission – Joint Research Centre, Updated estimation of the costs of quaternary wastewater treatment in the EU: A comparison of cost models, JRC144745.
3. European Commission – Pharmaceutical Committee, συζήτηση για τις πιθανές επιπτώσεις της διευρυμένης ευθύνης παραγωγού (2025).
4. E. Silverman, “Pharma wins a battle over the cost of wastewater treatment in Europe,” STAT/Pharmalot, 11 September 2026.
5. Court of Justice of the European Union, Case C-193/25, Poland v Parliament and Council, προτάσεις Γενικής Εισαγγελέως, 3 September 2026.
6. European Commission, “New rules for urban wastewater management set to enter into force,” 20 December 2024.
