Φαρμακευτικά κατάλοιπα στο νερό: ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό;
Φάρμακα και καλλυντικά αφήνουν μικρορύπους στα αστικά λύματα. Οι συμβατικές μονάδες δεν έχουν σχεδιαστεί για να απομακρύνουν όλες αυτές τις ουσίες: δραστικά συστατικά και μεταβολίτες περνούν από τον οργανισμό στην αποχέτευση και μπορεί να καταλήξουν σε ποτάμια, λίμνες και άλλα οικοσυστήματα. Η νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει πρόσθετη, τεταρτοβάθμια επεξεργασία. Το δύσκολο ερώτημα είναι ποιος θα πληρώσει γι’ αυτήν.
Ποιος θεωρείται ρυπαίνων;
Η Οδηγία (ΕΕ) 2024/3019 καθιερώνει διευρυμένη ευθύνη παραγωγού: οι παραγωγοί φαρμάκων ανθρώπινης χρήσης και καλλυντικών καλούνται να καλύπτουν τουλάχιστον το 80% του κόστους της τεταρτοβάθμιας επεξεργασίας και της παρακολούθησης των μικρορύπων, με προβλεπόμενες εξαιρέσεις (1). Η επιλογή στηρίζεται στην εκτίμηση ότι αυτές οι κατηγορίες αποτελούν βασικές πηγές μικρορύπων στα αστικά λύματα. Η τεχνική αξιολόγηση του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υπολογίζει το ετήσιο κόστος πλήρους εφαρμογής στην ΕΕ σε περίπου 1,48–1,8 δισ. ευρώ (2).
Η φαρμακοβιομηχανία, ιδιαίτερα οι παραγωγοί γενοσήμων, αμφισβητεί αν είναι δίκαιο να επωμιστεί το μεγαλύτερο μέρος του κόστους, καθώς υπάρχουν και άλλες πηγές ρύπανσης. Επισημαίνει επίσης ότι μια πρόσθετη επιβάρυνση μπορεί να πιέσει προϊόντα με μικρά περιθώρια κέρδους και να επηρεάσει τιμές, διαθεσιμότητα ή πρόσβαση των ασθενών. Ένα καλλυντικό και ένα αναγκαίο φάρμακο, υποστηρίζει, δεν έχουν την ίδια κοινωνική λειτουργία. Έτσι, η ενιαία αντιμετώπισή τους εγείρει ερωτήματα για το πώς θα κατανεμηθεί η ευθύνη χωρίς να επιβαρυνθούν δυσανάλογα προϊόντα κρίσιμα για τη θεραπεία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι η επιβάρυνση θα μπορούσε να φτάσει έως περίπου 1,82 ευρώ ανά κάτοικο ετησίως μέχρι το 2045 και θεωρεί απίθανο να απειλήσει την προσιτότητα ή τη διαθεσιμότητα των φαρμάκων (3).
Η υπόθεση στο Δικαστήριο της ΕΕ
Η Πολωνία προσέφυγε τον Μάρτιο του 2025 κατά του άρθρου 9 και του Παραρτήματος III της Οδηγίας. Στις 3 Σεπτεμβρίου 2026, η Γενική Εισαγγελέας Juliane Kokott πρότεινε, στην υπόθεση C-193/25, να ακυρωθεί το επίμαχο μέρος της ρύθμισης. Η εξέλιξη παρουσιάστηκε ως σημαντική νίκη για τη φαρμακοβιομηχανία (4). Ωστόσο, οι προτάσεις της Γενικής Εισαγγελέως δεν δεσμεύουν το Δικαστήριο και δεν αποτελούν τελική απόφαση. Η υπόθεση παραμένει εκκρεμής (5).
Η διαμάχη αναδεικνύει ένα πρόβλημα που δεν λύνεται μόνο με νομικούς όρους. Όταν ένα αναγκαίο φάρμακο χρησιμοποιείται, μεταβολίζεται και τα κατάλοιπά του καταλήγουν στο νερό, η ευθύνη ανήκει στον παραγωγό, στο σύστημα υγείας, στον ασθενή ή στην κοινωνία που χρειάζεται τη θεραπεία; Δεν είναι αυτονόητο ότι οι φορολογούμενοι ή οι καταναλωτές νερού πρέπει να αναλάβουν ολόκληρο το κόστος. Όμως, αν αυτό μετακυλιστεί στη βιομηχανία, μπορεί τελικά να επηρεάσει την τιμή ή την προσφορά ορισμένων φαρμάκων. Η κατανομή του κόστους χρειάζεται επομένως να συνυπολογίζει τόσο τη συμβολή κάθε κατηγορίας ρύπων όσο και τη σημασία των προϊόντων για τη δημόσια υγεία.
Η τιμή ενός προϊόντος δεν περιλαμβάνει απαραίτητα το περιβαλλοντικό κόστος μετά τη χρήση του: την παρακολούθηση των ουσιών, την προηγμένη επεξεργασία και την προστασία των οικοσυστημάτων. Το κόστος αυτό υπάρχει, ακόμη κι αν αλλάξει ο τρόπος κατανομής του. Η ουσιαστική συζήτηση αφορά το πώς θα μοιραστεί δίκαια, χωρίς να υπονομεύεται ούτε η πρόσβαση σε αναγκαία φάρμακα ούτε η προστασία των υδάτων.
Έρευνες και πηγές
1. European Union, Directive (EU) 2024/3019, άρθρο 9 και Παράρτημα III
2. European Commission – Joint Research Centre, Updated estimation of the costs of quaternary wastewater treatment in the EU: A comparison of cost models, JRC144745.
3. European Commission – Pharmaceutical Committee, συζήτηση για τις πιθανές επιπτώσεις της διευρυμένης ευθύνης παραγωγού (2025).
4. E. Silverman, “Pharma wins a battle over the cost of wastewater treatment in Europe,” STAT/Pharmalot, 11 September 2026.
5. Court of Justice of the European Union, Case C-193/25, Poland v Parliament and Council, προτάσεις Γενικής Εισαγγελέως, 3 September 2026.
6. European Commission, “New rules for urban wastewater management set to enter into force,” 20 December 2024.
Νέα παγκόσμια μελέτη δείχνει ότι η ρύπανση της ατμόσφαιρας συνδέεται άμεσα με την κατάθλιψη και την αυτοκτονία
Οι επιστήμονες επιδιώκουν όλο και περισσότερο να δείξουν ότι η έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση αυξάνει τον κίνδυνο κατάθλιψης και αυτοκτονίας, σύμφωνα με την πρώτη επισκόπηση μελετών σχετικά με το θέμα.
Ενώ οι βλαβερές συνέπειες της αναπνοής μολυσμένου αέρα είναι γνωστές εδώ και πολύ καιρό, ένας αυξανόμενος όγκος δεδομένων που προέκυψαν από έρευνα έχει διαπιστώσει ότι οι ψυχολογικές επιπτώσεις της ρύπανσης είναι επίσης σημαντικές.
Η ανασκόπηση μελετών αποκαλύπτει ότι με τον περιορισμό της ατμοσφαιρικής ρύπανσης σε όλο τον κόσμο, εκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν να σωθούν από την κατάθλιψη. Ωστόσο, οι επιστήμονες παραμένουν αβέβαιοι ότι μπορούν να αποδείξουν ότι η έκθεση στον τοξικό αέρα είναι η οριστική αιτία της κατάθλιψης.
Τα τοξικά σωματίδια που εκπέμπονται από τα αυτοκίνητα και τη βιομηχανία πιστεύεται ότι προκαλούν φλεγμονή στον εγκέφαλο καθώς διεισδύουν στην κυκλοφορία του αίματος με την εισπνοή ή ακόμη και εν δυνάμει μέσω επιδράσεων στην παραγωγή ορμονών στρες.
Σε μία συνέντευξη τύπου, η κύρια συγγραφέας Dr Isobel Braithwaite από το University College of London (UCL) δήλωσε:
«Γνωρίζουμε ήδη ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση είναι επιβλαβής για την υγεία των ανθρώπων, με πολλούς κινδύνους για την σωματική υγεία από την καρδιακή και την πνευμονική νόσο μέχρι το εγκεφαλικό επεισόδιο και τον μεγαλύτερο κίνδυνο άνοιας.
Εδώ αποδεικνύουμε ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση θα μπορούσε να προκαλέσει ουσιαστική βλάβη στην ψυχική υγεία μας, καθιστώντας την ανάγκη για τον καθαρισμό του αέρα που αναπνέουμε ακόμα πιο επείγουσα».
Η ανασκόπηση, που δημοσιεύθηκε στο Environmental Health Perspectives, εξέτασε μελέτες από 16 χώρες οι οποίες διερεύνησαν τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της εισπνοής τοξικών αερομεταφερόμενων σωματιδίων στον αέρα. Οι ερευνητές βρήκαν 25 μελέτες που πληρούσαν τα κριτήριά τους και τις χρησιμοποίησαν για να εξετάσουν τη συσχέτιση μεταξύ μακροχρόνιας έκθεσης σε σωματίδια και κατάθλιψης, αυτοκτονίας, άγχους, διπολικής διαταραχής και ψύχωσης.
Οι ισχυρότερες συσχετίσεις βρέθηκαν μεταξύ της έκθεσης σε μολυσμένο αέρα και της εκδήλωσης κατάθλιψης και αυτοκτονίας. Ωστόσο, υπήρξαν περιορισμένες συνδέσεις με το άγχος και καμία με διπολική διαταραχή και ψύχωση.
Οι ερευνητές παραμένουν αβέβαιοι για το αν η ατμοσφαιρική ρύπανση είναι η πραγματική αιτία των προβλημάτων ψυχικής υγείας ή απλώς συνδέεται με αυτά, αλλά υπάρχουν στοιχεία ότι υπάρχει μια φυσική σύνδεση.
Στη συνέντευξη τύπου, η Braithwaite ανέφερε:
«Γνωρίζουμε ότι τα καλύτερα σωματίδια από τον βρώμικο αέρα μπορούν να φτάσουν στον εγκέφαλο τόσο μέσω της κυκλοφορίας του αίματος όσο και της μύτης και η ατμοσφαιρική ρύπανση έχει εμπλακεί σε αυξημένη νευροφλεγμονή, βλάβη σε νευρικά κύτταρα και σε αλλαγές στην παραγωγή ορμονών στρες, κάτι που έχει συνδεθεί με την κακή ψυχική υγεία.»
Η μελέτη διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι που περνούν έξι μήνες σε μια περιοχή με μόλυνση διπλάσια από το όριο λεπτής σωματιδιακής ύλης (PM2.5) για τα αιωρούμενα σωματίδια που έχει ορίσει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), των 10 μικρογραμμαρίων ανά κυβικό μέτρο αέρα (μg/m3) αντιμετωπίζουν κατά 10% αυξημένη πιθανότητα να πέσουν σε κατάθλιψη σε σχέση με όσους ζουν σε περιοχές που πληρούν το όριο.
Τα επίπεδα PM2.5 στις πόλεις παγκοσμίως μπορεί να κυμαίνονται από τα εξαιρετικά επικίνδυνα 114μg/m3 στο Δελχί της Ινδίας έως τα 6μg/m3 στην Οτάβα του Καναδά.
Η μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στο νόμιμο όριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά 25 μονάδες/m3 θα μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντική πτώση των επιπέδων της παγκόσμιας κατάθλιψης, δήλωσε η Braithwaite. Δήλωσε στην Guardian:
«Θα μπορούσατε να αποφύγετε περίπου το 15% της κατάθλιψης, αν υποτεθεί ότι υπάρχει αυτή η αιτιώδης σχέση. Θα είχε πολύ μεγάλη επίδραση, επειδή η κατάθλιψη είναι μια πολύ κοινή ασθένεια και συνεχώς αυξάνεται».
Ωστόσο, ακόμη και οι συνεχώς ανοδικές αυξήσεις του κινδύνου μπορούν να είναι επιβλαβείς για τον παγκόσμιο πληθυσμό - ειδικά επειδή λιγότεροι από 1 στους 10 ανθρώπους στον κόσμο ζουν σε επίπεδα καθαρού αέρα που συνιστάται από τον ΠΟΥ. Η Braithwaite πρόσθεσε:
«Αυτό είναι κάτι που ο καθένας είναι εκτεθειμένος, έτσι σε πληθυσμιακό επίπεδο είναι ανησυχητικό γενικά.»
Ο ελληνικής καταγωγής Δρ Ιωάννης Μπακόλης, ανώτερος καθηγητής Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας στο Βασιλικό Κολλέγιο του Λονδίνου, ο οποίος δεν ήταν μέλος της ερευνητικής ομάδας, είπε στην Guardian:
«Αυτή είναι μια ολοκληρωμένη ανασκόπηση για μια περίοδο 40 ετών. Παρόλο που οι μελέτες που περιελήφθησαν ήταν από διαφορετικά μέρη του κόσμου - π.χ. Κίνα, ΗΠΑ, Γερμανία - και ποικίλλουν σε μέγεθος δείγματος, σχεδιασμού μελέτης και μέτρησης κατάθλιψης, οι αναφερθέντες συσχετισμοί ήταν πολύ παρόμοιοι.»
Ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης Dr. Joseph Hayes από το UCL συνιστά μια ευρύτερη προσέγγιση στην αντιμετώπιση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, η οποία θα ωφελήσει την ψυχική υγεία των πληθυσμών, ακόμη και αν διαπιστωθεί ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν είναι η άμεση αιτία της κατάθλιψης ή της αυτοκτονίας. Ανέφερε:
"Τα ευρήματά μας συμφωνούν με άλλες μελέτες που βγήκαν φέτος, με περαιτέρω στοιχεία για τους νέους ανθρώπους και για άλλες παθήσεις ψυχικής υγείας. Ενώ δεν μπορούμε ακόμη να πούμε ότι αυτή η σχέση είναι αιτιακή, τα αποδεικτικά στοιχεία τονίζουν ιδιαίτερα ότι η ίδια η ατμοσφαιρική ρύπανση αυξάνει τον κίνδυνο ανεπιθύμητων αποτελεσμάτων στην ψυχική υγεία.
Πολλά από αυτά που μπορούμε να κάνουμε για να μειώσουμε την ατμοσφαιρική ρύπανση μπορούν επίσης να ωφελήσουν την ψυχική μας υγεία με άλλους τρόπους, όπως με το να επιτρέπουν στους ανθρώπους να ποδηλατούν ή να περπατούν παρά να οδηγούν, και να ενισχύουν την πρόσβαση σε πάρκα και αστικούς χώρους πρασίνου.»
Πηγές: The Guardian , European Scientist , Newscientist
H έρευνα: Environmental Health Perspectives
