Στη Δυτική βοτανοθεραπεία οι επιλογές των βοτάνων για τη βελτίωση της λειτουργίας του εγκεφάλου γίνονται με βάση τις διαφορετικές φαρμακολογικές δράσεις που μπορεί να χρειάζονται για κάθε θεραπευόμενο, αναλόγως με τις προσωπικές του ανάγκες υγείας. Η λειτουργία του εγκεφάλου και γενικότερα του νευρικού συστήματος έχει πολλές προεκτάσεις, που εξετάζονται σε κάθε περίσταση ξεχωριστά με ολιστικό τρόπο προσέγγισης. Η κατάλληλη διατροφή, η άσκηση, ο επαρκής ύπνος και άλλες συνήθειες φροντίδας της υγείας, είναι άκρως σημαντικά για έναν υγιή νου. Αναλόγως, λοιπόν, με την πάθηση ή τη σωματική κατάσταση από την οποία προκύπτει η ανάγκη είτε για περισσότερη διαύγεια ή για βελτίωση της μνήμης, όξυνση των αισθήσεων ή κάποια άλλη λειτουργία, στην οποία μπορεί να βοηθήσει η βοτανοθεραπεία, μπορεί να χρειαστούν διαφορετικές δράσεις βοτάνων. Αν, για παράδειγμα, υπάρχει ανάγκη για περισσότερη διαύγεια λόγω έντονου άγχους, επιλέγονται βότανα με χαλαρωτική ή αγχολυτική ή και προσαρμογόνο δράση, που βοηθούν δηλαδή τον οργανισμό να ανταπεξέλθει καλύτερα στο στρες που προέρχεται είτε από το εξωτερικό είτε από το εσωτερικό περιβάλλον, όπως τις έντονες σκέψεις που μπορεί να προκαλούν άγχος. Στην περίπτωση της κατάθλιψης, προτείνονται βότανα με αντικαταθλιπτική δράση. Συχνά, όταν το νευρικό σύστημα είναι εξαντλημένο, προτείνονται βότανα που λειτουργούν με επανορθωτικό τρόπο, που συμβάλλουν στην επούλωση ή “θρέψη” των νευρώνων και στην αποδοτικότερη λειτουργία των εγκεφαλικών συνάψεων.
Πολλά από τα βότανα που είναι ευρέως γνωστά για την θετική επίδρασή τους στον εγκέφαλο, είναι τονωτικά της περιφερικής κυκλοφορίας ή και της μικροκυκλοφορίας του εγκεφάλου, βελτιώνοντας την τροφοδότηση του εγκεφάλου με οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες. 
Υπάρχει μια επιπλέον κατηγορία βοτάνων, τα λεγόμενα “νοοτροπικά”, όρος που εφηύρε ο Ρουμάνος χημικός και ψυχολόγος Κορνήλιος Γκιουρτζέα το 1972, λίγα χρόνια αφού ανακάλυψε το πρώτο φάρμακο βελτίωσης της νοητικής λειτουργίας. Η λέξη “νοοτροπικό” προκύπτει από τις ελληνικές λέξεις “νους” και “τροπή” και αφορά ουσίες που αλλάζουν τη νοητική λειτουργία, προσφέροντας περισσότερη διαύγεια, βελτιώνοντας τη μνήμη και την ταχύτητα της νοητικής και μαθησιακής αποδοτικότητας. Πρόκειται για μια κατηγορία ουσιών που αυξάνουν το επίπεδο της εγκεφαλικής δραστηριότητας χωρίς να προκαλούν νάρκωση ή διέγερση, στηρίζουν τους μηχανισμούς του εγκεφάλου σε συνθήκες μη επαρκούς οξυγόνωσης, προστατεύουν τον εγκέφαλο από φυσικές ή χημικές τοξίνες και δεν είναι οι ίδιες τοξικές. Κάποιες από αυτές τις ουσίες είναι φυσικές, από τις πιο γνωστές είναι η καφεΐνη, η νικοτίνη και το CBD, ενώ υπάρχουν στην αγορά πολλά νοοτροπικά ή αλλιώς “έξυπνα” φάρμακα.
Τα “έξυπνα βότανα” έχουν ερευνηθεί για τη νοοτροπική τους δράση και επιλέγονται υπέρ των αντίστοιχων φαρμάκων λόγω της αποδοτικότητάς τους, αλλά και επειδή είναι συχνά ασφαλέστερα, εφόσον φυσικά λαμβάνονται σε ασφαλή δοσολογία, με την επίβλεψη γιατρού ή ειδικού, ώστε να μην αντενδείκνυνται στις ειδικές συνθήκες υγείας.
Από τα πολλά βότανα που έχουν θετική επίδραση στη λειτουργία του εγκεφάλου, μόνο κάποια έχουν ερευνηθεί και προωθηθεί ειδικά για τη νοοτροπική τους δράση. Τα περισσότερα νοοτροπικά βότανα έχουν γίνει γνωστά λόγω της χρήσης τους σε διαφορετικά παραδοσιακά μοντέλα θεραπείας, όπως η Αγιουρβέδα, η Κινέζικη ιατρική ή άλλες παραδοσιακές πρακτικές ανά τον κόσμο. Σταδιακά, η ζήτηση των νοοτροπικών βοτάνων αυξάνεται όλο και περισσότερο παγκοσμίως.
Από τα πιο οικεία μας, τα βότανα που βρίσκουμε εύκολα στην Ελλάδα, το Δεντρολίβανο, το Φασκόμηλο, ο Κρόκος, το Κάρδαμο, το Μελισσόχορτο, η Λεβάντα και η Άγρια Βρώμη, έχουν νοοτροπικές ιδιότητες. Από τα πιο γνωστά ξένα νοοτροπικά βότανα, πολλά είναι και “προσαρμογόνα”, όπως η Ροντιόλα, το Γκότου- κόλα, η Μάκα, το Αμερικάνικο και το Κινέζικο Τζίνσενγκ, ο Ιερός Βασιλικός και η Ασβαγκάντα. Κάποια από τα πλέον μελετημένα για τις νοοτροπικές τους ιδιότητες βότανα είναι το Γκίνγκο και η Μπακόπα. Νοοτροπικές δράσεις, μεταξύ άλλων, συναντάμε στη Βαλεριάνα, στον Κουρκουμά και στην Παιώνια (τη γαλακτοφόρο).
Τα νοοτροπικά βότανα έχουν, όπως τα περισσότερα βότανα, πολλαπλές δράσεις και ενδείξεις. Οι παρακάτω είναι μόνο μερικοί από τους τρόπους με τους οποίους κάποια από αυτά επιδρούν κυρίως στον εγκέφαλο.

• Δενδρολίβανο (Rosmarinus officinale)
  Ενισχύει τη μνήμη και τη νοητική διαύγεια, καταπραΰνει τον πονοκέφαλο που σχετίζεται με την τοξικότητα του ήπατος, τη σύγχυση που σχετίζεται με την εμμηνόπαυση και προλαμβάνει την αρτηριοσκλήρυνση. Αντενδείκνυται στους πονοκεφάλους που προκαλούνται από διαστολή των αγγείων. 

• Φασκόμηλο (Salvia officinalis/ fruticosa)
  Βελτιώνει τη μνήμη και τη νοητική διαύγεια ακόμη και σε ασθενείς με Αλτσχάιμερ, μειώνει τα συμπτώματα της διάσπασης ελλειμματικής προσοχής (ΔΕΠΥ) και της νοητικής κόπωσης. Η μυρωδιά του αιθέριου ελαίου και μόνο ενισχύει τη νοητική λειτουργία.

• Κρόκος (Crocus sativus)
  Έχει αγχολυτική και αντικαταθλιπτική δράση και χρησιμοποιείται ειδικά για την κατάθλιψη του προεμμηνορροϊκού συνδρόμου και την επιλόχειο κατάθλιψη. Συμβάλλει στην πρόληψη των νευροεκφυλιστικών ασθενειών, όπως το Πάρκινσον και το Αλτσχάιμερ, λόγω της αντιοξειδωτικής του δράσης. Χρησιμοποιείται από αθλητές όχι μόνο για ενέργεια και δύναμη, αλλά και λόγω του ότι βελτιώνει την όραση και συνεπώς μειώνει την ευαισθησία στα φώτα των γηπέδων.

• Κουρκουμάς / κιτρινόριζα (Curcuma longa)
  Η κουρκουμίνη, βασικό δραστικό συστατικό του κουρκουμά, προάγει τη νευρογένεση, τη δημιουργία περισσότερων νευρώνων, στον ιππόκαμπο, ενισχύοντας τη μνήμη και τη μαθησιακή ικανότητα. Αυξάνει τη δράση των νευροδιαβιβαστών που προκαλούν ευεξία, τονώνουν τη λίμπιντο και τη νοητική συγκέντρωση.

• Γκίνγκο (Ginkgo biloba)
  Βελτιώνει τη μικροκυκλοφορία του εγκεφάλου και μειώνει την πιθανότητα εγκεφαλικών επεισοδίων. Έχει αντιοξειδωτική, νευροπροστατευτική αλλά και αντιφλεγμονώδη δράση. Μειώνει την επίδραση του στρες στο νευρικό σύστημα, επιταχύνει την ανάρρωση από εγκεφαλικούς τραυματισμούς και βελτιώνει τις νευρικές συνάψεις που συμβάλλουν στη βελτίωση των κινητικών λειτουργιών. Βελτιώνει τη βραχυπρόθεσμη μνήμη και τη νοητική λειτουργία.

• Μάκα (Lepidium meyenii)
  Μεγαλώνει στα υψίπεδα των Άνδεων, και μερικοί το αποκαλούν Περουβιάνικο Τζίνσενγκ. Αυξάνει τη μαθησιακή ικανότητα και την αθλητική αντοχή και δύναμη. Χρησιμοποιείται ιδιαίτερα και ως διεγερτικό της λίμπιντο .

• Μπακόπα/ Μπράχμι (Bacopa monnieri)
  Προάγει τη μνήμη και τη νοητική εστίαση, βοηθάει στην πρόληψη και στην καθυστέρηση εξέλιξης του Αλτσχάιμερ και μειώνει τις κρίσεις της επιληψίας. Επιταχύνει την επούλωση μετά από εγκεφαλικά τραύματα και αμβλύνει τις αισθήσεις και τις κινητικές λειτουργίες που έχουν αποδυναμωθεί, λόγω νευρικής εξασθένησης. Χρησιμοποιείται επιτυχώς για την διαταραχή ελλειμματικής προσοχής.

• Ιερός Βασιλικός (Ocimum sanctum )
  Θεωρείται ιερό φυτό στην Ινδία, όπου και φύεται. Προστατεύει το νευρικό σύστημα από τις αρνητικές επιδράσεις της δυνατής μουσικής και ήχων. Επίσης, προστατεύει από βαρέα μέταλλα που επηρεάζουν την εγκεφαλική λειτουργία, όπως και από την επίδραση της ιονίζουσας ραδιενεργής ακτινοβολιας και έχει διαπιστευμένη αντικαταθλιπτική και αγχολυτική δράση. Έχει κοινές δράσεις με το γνωστό μας Βασιλικό (Ocimum basilicum), εφόσον και τα δύο είδη ενισχύουν την κυκλοφορία του εγκεφάλου και βελτιώνουν τη μνήμη και τη νοητική διαύγεια.

• Γκότου Κόλα (Centella asiatica)
  Λέγεται το “Φυτό του φοιτητή” στο Μπαλί, λόγω της επίδρασής του στη μνήμη. Ενεργοποιεί τη δημιουργία νέων εγκεφαλικών κυττάρων και αυξάνει τη νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου, δηλαδή την ικανότητά του να προσαρμόζεται και να αλλάζει. Προστατεύει τους νευρώνες από τις τοξίνες που προκαλούν σύγχυση, διαταραχές διάθεσης και ημικρανίες. 

*Συμβουλευτείτε τον γιατρό σας ή κάποιον ειδικό πριν την θεραπευτική χρήση οποιουδήποτε βοτάνου. Τα περισσότερα έχουν αντενδείξεις και αλληλεπιδρούν με άλλα φάρμακα. Βεβαιωθείτε ότι τηρείτε τις προφυλάξεις για τις χρήσεις  όλων των βοτάνων.

* Η βοτανοθεραπευτική αντιμετώπιση περιλαμβάνει λήψη εκτενούς ιστορικού, ιατρικές εξετάσεις όπου χρειαστεί και συνεργασία με επαγγελματίες υγείας. Η αγωγή που προτείνεται μπορεί να περιλαμβάνει συνδυασμούς βοτάνων και αλλαγές στη διατροφή και στον τρόπο ζωής. Οι παραπάνω πληροφορίες δεν αντικαθιστούν την επαγγελματική γνώμη του εκπαιδευμένου ειδικού.

Συνταγή: Ρόφημα... “Μελέτης”
Αν θέλετε να συγκεντρωθείτε όταν μελετάτε για εξετάσεις ή θέλετε να αποδώσετε καλύτερα στην εργασία σας, μπορείτε να φτιάξετε το παρακάτω ρόφημα:
Συστατικά: 1 κουτ. γλυκού μέντα, 1 κουτ. γλυκού φασκόμηλο, 1 κουτ. γλυκού δεντρολίβανο, ½ κουτ. γλυκού βασιλικό.
Προσθέτετε όλα τα συστατικά σε 1-2 κούπες καυτό νερό (αναλόγως με την ένταση της γεύσης που επιθυμείτε). Σκεπάζετε για 10 λεπτά, σουρώνετε και πίνετε ζεστό ή κρύο.

Η Κωνσταντίνα Λίτσα σπούδασε Βοτανοθεραπεία στη Σχολή Επαγγελμάτων Υγείας του Πανεπιστημίου Napier στο Εδιμβούργο,στη Σκωτία. Έπειτα έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη "Συμβουλευτική Ψυχολογία στη Δημόσια Υγεία" και εκπαιδεύτηκε στη Συμβουλευτική (Solution Focused Counselling και Προσωποκεντρική Συμβουλευτική). Από το 2007 εργάστηκε ως Φυτοθεραπεύτρια στη Βρετανία, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, καθώς και σε κοινοτικά προγράμματα σχεδιασμένα για ευάλωτες ομάδες, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Για 3 χρόνια ήταν μέλος της ομάδας Αγωγής Υγείας του Δήμου του Εδιμβούργου,όπου εργαζόταν με εφήβους σε Γυμνάσια και έλαβε μέρος σε Βρετανικά προγράμματα εκπαίδευσης που αφορούσαν στην ανάπτυξη αυτοπεποίθησης και περιβαλλοντολογικής συνείδησης σε σχολεία. Συμμετείχε για 7 χρόνια στην ομάδα Herbal Scotland, όπου προσέφερε Πρώτες Βοήθειες με Βότανα σε Διεθνή Φεστιβάλ. Από τον Αύγουστο του 2011, ζει στην Ελλάδα, όπου εργάζεται ως Βοτανοθεραπεύτρια και προωθεί τις αρχές της Αειφόρου Καλλιέργειας (Permaculture).Έχει συνεργαστεί με πολλές τοπικές ομάδες και παραδίδει σεμινάρια αυτάρκειας και πρακτικά εργαστήρια με στόχο την εκπαίδευση για την αυτοδιαχείριση της υγείας και την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.

Από την ήπια ανησυχία, την ευερεθιστότητα, τη μειωμένη διάθεση και τη δυσκολία στον ύπνο έως τα πιο σοβαρά συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης, αϋπνίας και νευρικής εξάντλησης, οι επιπτώσεις του χρόνιου στρες είναι συχνά σοβαρές, συνεχείς και εξαιρετικά συνηθισμένες.

Εκτιμάται ότι το 29% των ανθρώπων θα υποφέρει κάποια στιγμή από επίμονο άγχος, ένα 18% από σοβαρή κατάθλιψη, ενώ το 25% των ανθρώπων αντιμετωπίζουν σοβαρό άγχος, κόπωση και εξάντληση. Σχεδόν το 20% των ανθρώπων έχουν δυσκολία στον ύπνο, κάτι που σχετίζεται στενά με το χρόνιο στρες.

Το στρες μπορεί να επηρεάσει τη χημεία του εγκεφάλου, δημιουργώντας αίσθημα συνεχούς άγχους, ανησυχίας αλλά και προβλήματα ύπνου. Το χρόνιο στρες μπορεί επίσης να εξελιχθεί σε χρόνια κόπωση, δημιουργώντας απάθεια, κατάθλιψη και συνεχή κόπωση (εξάντληση).

Ευτυχώς, με κάποιες αλλαγές στον τρόπο ζωής και με την υποστήριξη φυσικών συμπληρωμάτων διατροφής, μπορεί να επανέρθει η ισορροπία του νευρικού συστήματος και να ανακάμψει από την επίδραση του στρες.

Ο καθημερινός τρόπος ζωής έχει βαθιά επίδραση στην ικανότητά μας να αντιμετωπίζουμε το στρες. Δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο, όταν είμαστε υπό πίεση η διατροφή και ο τρόπος ζωής μας υποφέρουν συχνά, κάνοντας τα πράγματα πολύ χειρότερα. Η έλλειψη άσκησης, η ανθυγιεινή διατροφή και η απουσία χρόνου για χαλάρωση ή η έλλειψη χρόνου με τους αγαπημένους μας μπορεί να μας οδηγήσουν σε ακόμα μεγαλύτερο άγχος και φυσικά στις σοβαρές συνέπειές του, οπότε είναι χρήσιμες οι παρακάτω 3 σημαντικές συμβουλές:

1. Θρέψτε τον εγκέφαλο και το νευρικό σας σύστημα.
Η σωστή διατροφή βοηθά στη διασφάλιση ενός υγιούς νου και σώματος. Στην πραγματικότητα, η έρευνα έχει δείξει ότι οι φυσικές, ελάχιστα επεξεργασμένες, φυτικές δίαιτες προστατεύουν από την ανάπτυξη σοβαρών ασθενειών που σχετίζονται με το στρες, όπως η διαρκής ανησυχία και η κατάθλιψη. Καταναλώστε πολλά φρέσκα φρούτα, λαχανικά, όσπρια, ξηρούς καρπούς, σπόρους, δημητριακά ολικής αλέσεως και άπαχη πρωτεΐνη και παραλείψτε τα υπόλοιπα.

2. Ενεργοποιήστε την αίσθησης ευεξίας
Η τακτική σωματική δραστηριότητα είναι ένα από τα πιο ισχυρά αντικαταθλιπτικά και έχει αποδειχθεί ότι μειώνει το άγχος και βελτιώνει τον ύπνο. Λειτουργεί ενεργοποιώντας χιλιάδες γονίδια που κυριολεκτικά «ενεργοποιούν» την καλή υγεία. Βάλτε στόχο τουλάχιστον 30 λεπτά μέτριας σωματικής άσκησης, όπως π.χ. έναν γρήγορο περίπατο, καθημερινά. Μπορεί να σας εκπλήξει το πόσο υπέροχα θα νιώσετε.

3. Ενεργοποιήστε τον εσωτερικό σας χίπη με πρακτικές νου-σώματος.
Στην πραγματικότητα, οι πρακτικές νου-σώματος δεν θεωρούνται πλέον «εναλλακτικές» και χρησιμοποιούνται στην ιατρική για τη θεραπεία ασθενειών που σχετίζονται με το άγχος και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Η γιόγκα και ο διαλογισμός ειδικότερα είναι πολύ ισχυρά «φάρμακα» για την ψυχοσωματική υγεία. Είναι σημαντικό να μπορείτε να κάνετε αυτές τις πρακτικές μέρος του τρόπου ζωής σας. Βρείτε μια ομάδα γιόγκα ή διαλογισμού κοντά σας, ή κάνετε μαθήματα από το διαδίκτυο. Μόνο 15-30 λεπτά την ημέρα θα σας βοηθήσουν να μεταμορφώσετε τη ζωή σας.

Συμπληρώματα διατροφής που βοηθούν

Μελέτες έχουν δείξει ότι κάποια φυσικά συμπληρώματα μπορούν να βοηθήσουν με ασφάλεια στη γρήγορη ανακούφιση των συμπτωμάτων του στρες βελτιώνοντας την ψυχική εστίαση.

Η L-Theanine (L-θειανίνη), η οποία απαντάται φυσικά στο πράσινο τσάι και το Lemon Balm (μελισσόχορτο), ένα μαγειρικό βότανο που έχει χρησιμοποιείται παραδοσιακά για χαλάρωση, έχουν αποδειχθεί σε μια σειρά επιστημονικών μελετών ότι μειώνουν γρήγορα τις επιπτώσεις του στρες και φαίνεται να το κάνουν αυτό ηρεμώντας το νου και το νευρικό σύστημα. Για παράδειγμα, 300 mg εκχυλίσματος Lemon Balm δύο φορές ημερησίως παρουσιάστηκε σε μια πρόσφατη μελέτη ότι ανακουφίζουν σημαντικά τα συμπτώματα του άγχους και της αϋπνίας μέσα σε 15 μέρες. Έχει αποδειχθεί επίσης ότι 200mg L-Theanine αυξάνουν τα κύματα άλφα στον εγκέφαλο και μειώνουν τα συναισθήματα του στρες, παρόμοια με την επίδραση του διαλογισμού.

Η Ashwagandha (Withania somnifera) αποτελεί ένα τονωτικό που προάγει τη σωματική και ψυχική υγεία, αναζωογονεί το σώμα σε συνθήκες εξασθένησης και αυξάνει τη μακροζωία. Η σύγχρονη έρευνα υποστηρίζει τη χρήση της ως έναν αποτελεσματικό και ασφαλή τρόπο για τη μείωση της ανησυχίας και του άγχους. Μελέτη διαπίστωσε ότι η καθημερινή λήψη 125mg - 250mg ενός εκχυλίσματος Ashwagandha υψηλής ποιότητας (τυποποιημένη με 8% withanolides) μπόρεσε να μειώσει σημαντικά την ορμόνη του στρες κορτιζόλη και να ανακουφίσει από κόπωση, αϋπνία, κακή μνήμη, ευερεθιστότητα, δυσκολία συγκέντρωσης και άλλα συμπτώματα που σχετίζονται με το άγχος, μέσα σε μόλις ένα μήνα κανονικής χρήσης.

Η καθημερινή λήψη ενός συμπληρώματος B-Complex (σύμπλεγμα βιταμινών Β) είναι ένας πολύ καλός τρόπος για τόνωση του νευρικού συστήματος, ενέργεια και βελτίωση της διάθεσης. Επιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι μετά από 30 μέρες λήψης συμπληρώματος B-complex, παρατηρήθηκε βελτίωση στη διάθεση, την ενέργεια, τη νοητική λειτουργία και το πνευματικό σθένος.

Η ανεπάρκεια μαγνησίου είναι πολύ συχνή και έχει συσχετιστεί με συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους και αϋπνίας. Είναι δύσκολο να ληφθεί η συνιστώμενη ημερήσια ποσότητα μόνο από την τροφή και συνήθως υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη σε περιόδους άγχους, οπότε είναι σημαντικό ένα καθημερινό συμπλήρωμα μαγνησίου.

Μια δίαιτα χαμηλή σε ωμέγα-3 δημιουργεί στρες στο σώμα και το νου. Η λήψη ωμέγα-3 λιπαρών συνδέεται με καλύτερη διάθεση, καλύτερη προσαρμογή στο άγχος και καλύτερη συνολική υγεία.

Η αρκτική ρίζα γνωστή ως Rhodiola rosea στο φυσικό της περιβάλλον στη Σιβηρία, είναι ένα σκληρό μικρό φυτό που έχει αποδεδειγμένη και γρήγορη δράση κατά του στρες και της κόπωσης, ενώ βελτιώνει αισθητά τη διάθεση.

Υπάρχουν πολλές κλινικές μελέτες σε ανθρώπους που δείχνουν ότι μόνο 30mg εκχυλίσματος σαφράν καθημερινά είναι εξίσου αποτελεσματικό με τη φαρμακευτική αγωγή για την ανακούφιση της ήπιας κατάθλιψης ενώ δεν έχει παρενέργειες.

Αρκετές μελέτες τις τελευταίες τρεις δεκαετίες έδειξαν ότι το 5-HTP βελτιώνει τη διάθεση και υποστηρίζει την ψυχική υγεία.

 Ο Ben Brown είναι φυσιοπαθητικός, διατροφολόγος, συγγραφέας του βιβλίου "The Digestive Health Solution" και αρθρογραφεί τακτικά σε επιστημονικά περιοδικά. Είναι εκδότης του περιοδικού Journal of Orthomolecular Medicine, συντάκτης του "Integrative Healthcare and Applied Nutrition" και είναι μέλος του Συμβουλίου του BCNH College of Nutrition and Health όπου είναι επίσης λέκτορας.

Ας εισέλθουμε σε ένα εντυπωσιακό πεδίο. Η Αμερικανίδα νευρολόγος Κάντις Μπ. Περτ, που πέθανε το 2013, διευθύντρια του ΝΙΜΗ (Εθνικό Ινστιτούτο Πνευματικής Υγείας των ΗΠΑ) και συγγραφέας του μπεστ σέλερ Molecules of Emotion (Τα μόρια των συναισθημάτων) σχετικά με την επιρροή των μορίων αυτών στην υγεία, έφερε μια πραγματική επανάσταση με τις μελέτες της γύρω από τη σχέση πνεύματος-σώματος. Εκείνη ανακάλυψε τον υποδοχέα οπιοειδών.

Ας εξηγήσουμε, λοιπόν, με απλό τρόπο την ανακάλυψή της. Οι υποδοχείς οπιοειδών βρίσκονται στην επιφάνεια της κυτταρικής μεμβράνης και ενώνονται επιλεκτικά με συγκεκριμένα μόρια – όπως ένα κλειδί με την κλειδαριά. Τα μόρια αυτά που φτάνουν στους υποδοχείς ονομάζονται νευροπεπτίδια. Τα τελευταία είναι τα βασικά υποστρώματα του συναισθήματος.

Το ενδιαφέρον είναι πως κάθε συναίσθημα ενεργοποιεί την παραγωγή αυτών των νευροπεπτιδίων. Όταν ο υποδοχέας της μεμβράνης δέχεται αυτό το μόριο –το νευροπεπτίδιο– του συναισθήματος, μεταδίδει ένα μήνυμα στο εσωτερικό του κυττάρου. Το μήνυμα αυτό έχει την ικανότητα να αλλάξει την κυτταρική συχνότητα και βιοχημεία, επηρεάζοντας την κυτταρική συμπεριφορά.

Τι περιλαμβάνει η κυτταρική συμπεριφορά; Από τη δημιουργία νέων πρωτεϊνών ή την κυτταρική διαίρεση ως το άνοιγμα ή το κλείσιμο των ιονικών διαύλων, ή ακόμα και την τροποποίηση της επιγενετικής έκφρασης – γονίδια! Δηλαδή, αυτά τα νευροπεπτίδια λειτουργούν ως μηχανισμοί που αλλοιώνουν τη φυσιολογία μας, τη συμπεριφορά μας και τη γενετική μας. Μέρος της «ιστορίας» ενός κυττάρου προκύπτει από τα σημάδια που στέλνουν τα νευροπεπτίδια του συναισθήματος στη μεμβράνη.

Σύμφωνα με τα λόγια της γιατρού Περτ, «οι νευροδιαβιβαστές με το όνομα πεπτίδια φέρουν συναισθηματικά μηνύματα. Όσο αλλάζουν τα συναισθήματά μας, αυτό το μείγμα των πεπτιδίων ταξιδεύει σε όλο το σώμα και τον εγκέφαλο. Κυριολεκτικά αλλάζουν τη χημεία κάθε κυττάρου του σώματος».

Χάρη σε αυτές και άλλες ανακαλύψεις θεωρείται η ιδρύτρια αυτού που σήμερα ονομάζουμε «ψυχονευροανοσολογία».

Η ασθένεια ταυτίζεται αναπόφευκτα με τα συναισθήματα. Όταν εκφράζεται ένα συναίσθημα, ο οργανισμός αντιδρά. Όταν αρνιόμαστε ή καταπνίγουμε ένα συναίσθημα, παραμένει παγιδευμένο, βλάπτοντάς μας σημαντικά. Όπως λέει η Περτ, κάθε συναίσθημα έχει μια βιοχημική αντανάκλαση στο σώμα.

Απόσπασμα από το βιβλίο: «Πως θα αφήσεις το καλό να μπει στη ζωή σου». Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πεδίο (συγγραφέας: Marian Rojas Estape)

Περίπου 10-15 χρόνια πριν, τα συμπληρώματα πρωτεΐνης καταναλώνονταν αποκλειστικά από τους bodybuilders και άλλα άτομα που ασχολούνταν με βαριά άσκηση. Σήμερα έχουν ευρεία αποδοχή σε όσους γυμνάζονται αλλά και στο ευρύ κοινό. Ένα μεγάλο τμήμα του γενικού πληθυσμού βασίζεται στα συμπληρώματα πρωτεΐνης για την αντικατάσταση γεύματος και τη μείωση του βάρους του (Bartels & Miller, 2003).

Με συντριπτική πλειοψηφία, μελέτες έχουν καταδείξει με συνέπεια τα οξέα πλεονεκτήματα της συμπλήρωσης πρωτεϊνών στον μεταβολισμό των μυών μετά την άσκηση, η οποία θεωρητικά μπορεί να διευκολύνει την ανάκτηση της μυϊκής λειτουργίας και της απόδοσης. (Stefan M. Pasiakos et al 2014)

Στην έρευνα με θέμα «Whey Protein Improves Marathon-Induced Injury and Exercise Performance in Elite Track Runners», ο Wen-Ching Huang και οι συνεργάτες του (2017), απέδειξαν ότι τα συμπληρώματα πρωτεΐνης μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν στην αερόβια άσκηση για καλύτερη φυσιολογική προσαρμογή. Είναι ένα δυνητικό συμπλήρωμα θρεπτικών ουσιών με ποικίλα οφέλη για ερασιτέχνες δρομείς, την στιγμή που οι δρομικοί αγώνες (Μαραθώνιοι, Ημιμαραθώνιοι, 10 και 5 χιλιόμετρα) έχουν γίνει μια δημοφιλής άσκηση τα τελευταία χρόνια, λόγω του ότι οι άνθρωποι αναγνωρίζουν τις θετικές επιδράσεις της αερόβιας άσκησης και της άσκησης αντοχής στην προαγωγή της υγείας τους.

Στην αποκατάσταση των αθλητικών τραυματισμών, έρευνες αποδεικνύουν ότι οι τα συμπληρώματα πρωτεϊνών κατά την διάρκεια του προγράμματος κινησιοθεραπείας, μπορούν να συνεισφέρουν αποτελεσματικά στην επιτυχημένη διαχείριση της υποτροφίας του τετρακέφαλου μετά από αρθροσκόπηση στο γόνατο σε ποδοσφαιριστές. (Nikola Boyajiev et al. 2004)

Εντυπωσιακά είναι και τα αποτελέσματα σε ανθρώπους της λεγόμενης τρίτης ηλικίας. Πολλοί ηλικιωμένοι ασθενείς αποτυγχάνουν να ανακτήσουν το επίπεδο προ-νοσηλείας τους, ιδίως μετά από χειρουργεία ή τραυματισμούς. Η παραμονή στο κρεβάτι και η ακινητοποίηση συμβάλλουν στις ιατρογενείς διαταραχές, συμπεριλαμβανομένων των ελκών πίεσης, των βαθιών φλεβικών θρομβώσεων, της ακράτειας και συνήθως οδηγούν σε λειτουργική παρακμή και αναπηρία που οδηγούν σε περαιτέρω κλινική υποβάθμιση ή θάνατο. Η μείωση των διαιτητικών προσλήψεων συμβάλλει στην περαιτέρω λειτουργική παρακμή. Τα ελλείμματα στη μυϊκή δύναμη και η εξασθένηση της λειτουργικής απόδοσης επιδεινώνονται κατά τη διάρκεια της νοσηλείας και εμφανίζονται κατά την πρώτη εβδομάδα ακινητοποίησης που επηρεάζει το μέγεθος των μυών και τη νευρική λειτουργία. Μελέτες εξέτασαν τις θετικές επιπτώσεις των συμβατικών προγραμμάτων αποκατάστασης σε ορθοπεδικούς ασθενείς, συμπεριλαμβανομένης της περιπατητικής δυνατότητας, της μεταφοράς τους, της ισορροπίας και της αυτοεξυπηρέτησής τους σε σχέση με την διατροφή. Αποδείχθηκε ότι η φυσικοθεραπευτική παρέμβαση που συνδυάζεται με ισορροπημένη διατροφή και με αυξημένες πηγές πρωτεΐνης, ήταν αποτελεσματικότερη στην ανάκτηση της μυϊκής δύναμης.(C. Blanc - Bisson et al.2008)

Έχει συζητηθεί ότι η πρόσληψη συμπληρώματος πρωτεΐνης μπορεί να μειώνει τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου (Zhang et al., 2016). Ωστόσο, σε άλλη έρευνα προτάθηκε ότι η πρόσληψη φυτικών πρωτεϊνών μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου, οι μηχανισμοί των οποίων δεν είναι ακόμα πλήρως κατανοητοί. Ωστόσο, όλοι οι συμμετέχοντες στις μελέτες που συμπεριλήφθηκαν, συμμετείχαν επίσης στην πρόσληψη άλλων θρεπτικών φυτικών συστατικών για μείωση της χοληστερόλης και του λίπους ταυτόχρονα, τα οποία θα μπορούσαν να επηρεάσουν τα αποτελέσματα. (Wang et al., 2016)

Η δοσολογία στα συμπληρώματα πρωτεϊνών δεν είναι ένα μέγεθος που ταιριάζει σε όλους. Η διατροφή πρέπει να εξατομικεύεται με βάση τις απαιτήσεις θρεπτικών ουσιών που εξαρτώνται από το είδος του προγράμματος προπόνησης ή αποκατάστασης και των επιμέρους στόχων (Martin Huecker et al. 2019)

Η International Society for Sports Nutrition δημοσίευσε Κατευθυντήριες Οδηγίες το 2017 για την πρωτεΐνη και την άσκηση, συνιστώντας 1,4-2,0 g ανά 1kg σωματικού βάρους την ημέρα ως ασφαλές στόχο για τους περισσότερους αθλητές.

Θα πρέπει να θεωρηθεί ότι τα συμπληρώματα πρωτεΐνης του εμπορίου είναι μεταποιημένα υλικά και συχνά δεν περιέχουν άλλα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά που απαιτούνται για τη διατήρηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής.

Προτείνεται ότι η απαιτούμενη πρόσληψη πρωτεΐνης θα πρέπει να λαμβάνεται από φυσικές πηγές τροφής και στη συμπλήρωση πρωτεΐνης θα πρέπει να προσφύγετε όταν δεν υπάρχουν επαρκείς πρωτεΐνες στη φυσιολογική δίαιτα.

Πέρα από το κόστος και την ευκολία εύρεσης των συμπληρωμάτων πρωτεΐνης συνιστάται να χρησιμοποιείτε πηγές που δεν έχουν υποστεί επεξεργασία με θερμότητα, οξέα / βάσεις ή χημικά, να ελέγξετε την καθαρότητα του προϊόντος και να αποφύγετε τοξικές ουσίες. (Martin Huecker et al. 2019)

Στην σημερινή εποχή η αποκατάσταση είναι δουλειά της διεπιστημονικής ομάδας. Ο φυσικοθεραπευτής ανάλογα με τους θεραπευτικούς στόχους και τα πρωτόκολλα που ακολουθεί, ενημερώνει τον/την διατροφολόγο συνεργάτη, ο οποίος είναι υπεύθυνος για το πρόγραμμα διατροφής του αθλητή ή του ασθενή. Ο διατροφολόγος καθορίζει την ανάλογη δίαιτα και την σχετική πρόσληψη των συμπληρωμάτων διατροφής.

Γκέλσης Ιωάννης
Φυσικοθεραπευτής, ΟΜΤ
Επιστημονικά Υπεύθυνος Κέντρου Φυσικοθεραπείας «Kinesiotherapy»
Επιστημονικός Συνεργάτης Α.Π.Θ.