Η σύγχρονη ιατρική έχει ταυτίσει σε μεγάλο βαθμό την πρόληψη με την πρώιμη διάγνωση. Εξετάσεις αίματος, απεικονίσεις, προληπτικοί έλεγχοι, γενετικά τεστ, εφαρμογές που παρακολουθούν τον καρδιακό ρυθμό και ολοένα πιο ευαίσθητες τεχνολογίες μάς υπόσχονται ότι, αν ψάξουμε αρκετά, μπορούμε να εντοπίσουμε τη νόσο πριν ακόμη εκδηλωθεί. Αλλά υπάρχει ένα ερώτημα που τίθεται πολύ λιγότερο συχνά: μπορεί κάποτε η αναζήτηση της νόσου να γίνει υπερβολική;
Ο Αμερικανός γιατρός και ερευνητής πολιτικής υγείας H. Gilbert Welch, γνωστός εδώ και χρόνια για το έργο του γύρω από την υπερδιάγνωση, απαντά καταφατικά. Σε πρόσφατο άρθρο του υποστηρίζει ότι η ιδέα «περισσότερες εξετάσεις σημαίνουν περισσότερη υγεία» δεν είναι τόσο αυτονόητη όσο φαίνεται. Αντίθετα, η συνεχής αναζήτηση πιθανών ασθενειών σε ανθρώπους χωρίς συμπτώματα μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να δημιουργήσει προβλήματα που διαφορετικά δεν θα υπήρχαν. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υπερδιάγνωση.
Οι σύγχρονες τεχνολογίες μπορούν να ανιχνεύσουν εξαιρετικά μικρές αλλοιώσεις, όζους ή ακόμη και καρκίνους πολύ πριν προκαλέσουν συμπτώματα. Το γεγονός όμως ότι μια παθολογική μεταβολή υπάρχει δεν σημαίνει πάντοτε ότι θα εξελιχθεί σε νόσο που θα απειλήσει τη ζωή ή την ποιότητα ζωής του ανθρώπου. Κάποιοι καρκίνοι, για παράδειγμα, μπορεί να αναπτύσσονται τόσο αργά ώστε ο άνθρωπος να μην αντιληφθεί ποτέ την ύπαρξή τους. Όταν όμως εντοπιστούν, αποκτούν αμέσως τη βαρύτητα μιας διάγνωσης. Και τότε αρχίζει μια ολόκληρη αλυσίδα.
Μια ύποπτη εξέταση οδηγεί σε νέα εξέταση. Η νέα εξέταση μπορεί να οδηγήσει σε βιοψία. Η βιοψία μπορεί να οδηγήσει σε χειρουργείο, ακτινοθεραπεία ή φαρμακευτική αγωγή. Κάθε μία από αυτές τις παρεμβάσεις έχει τις δικές της πιθανές επιπλοκές και ανεπιθύμητες ενέργειες. Έτσι, ένας άνθρωπος που αισθανόταν απολύτως υγιής μπορεί μέσα σε λίγες εβδομάδες να μετατραπεί σε «ασθενή», όχι επειδή εμφάνισε συμπτώματα, αλλά επειδή η ιατρική τεχνολογία ανακάλυψε κάτι που ίσως δεν θα τον ενοχλούσε ποτέ.
Ο Welch επισημαίνει ακόμη μία λιγότερο συζητημένη συνέπεια: το ψυχολογικό κόστος της συνεχούς επιτήρησης. Για να πειστεί ένας υγιής άνθρωπος να εξετάζεται συνεχώς, πρέπει πρώτα να αποδεχθεί ότι κάπου μέσα στο σώμα του μπορεί να κρύβεται μια ασθένεια που δεν γνωρίζει ακόμη. Η πρόληψη μπορεί έτσι να μετατραπεί από εργαλείο φροντίδας σε μια μόνιμη κατάσταση αναμονής του επόμενου προβλήματος. «Είμαι πραγματικά υγιής ή απλώς δεν έχουμε ψάξει αρκετά;» Αυτό το ερώτημα χαρακτηρίζει ολοένα περισσότερο τη σχέση μας με την υγεία.
Και υπάρχει εδώ ένα ενδιαφέρον παράδοξο: όσο περισσότερο εξετάζουμε υγιείς ανθρώπους, τόσο περισσότερες ανωμαλίες βρίσκουμε. Όχι απαραίτητα επειδή ο πληθυσμός γίνεται περισσότερο άρρωστος, αλλά επειδή η τεχνολογία γίνεται καλύτερη στο να ανακαλύπτει μικρές αποκλίσεις από το «φυσιολογικό». Η απάντηση, φυσικά, δεν είναι να απορρίψουμε τον προσυμπτωματικό έλεγχο.
Ορισμένα προγράμματα screening μπορούν να είναι πολύτιμα όταν εφαρμόζονται στις κατάλληλες ηλικίες και ομάδες κινδύνου. Το κρίσιμο ζήτημα είναι να εγκαταλείψουμε την απλοϊκή αντίληψη ότι κάθε εξέταση είναι καλή απλώς και μόνο επειδή γίνεται «προληπτικά».
Κάθε screening έχει πιθανά οφέλη αλλά και πιθανές βλάβες: ψευδώς θετικά αποτελέσματα, υπερδιάγνωση, περιττές επεμβάσεις, άγχος και οικονομικό κόστος. Το ίδιο το άρθρο του Welch επισημαίνει ότι το κόστος του screening για καρκίνο στις ΗΠΑ έχει υπολογιστεί σε τουλάχιστον 43 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, ενώ ο ίδιος θεωρεί ότι το πραγματικό συνολικό κόστος μπορεί να πλησιάζει τα 100 δισεκατομμύρια. Το ζήτημα επομένως δεν είναι «εξετάσεις ή όχι εξετάσεις». Είναι ποιες εξετάσεις, για ποιον άνθρωπο, σε ποια ηλικία, με ποιον πραγματικό κίνδυνο και κυρίως, με ποια τεκμηρίωση ότι το πιθανό όφελος υπερβαίνει τη βλάβη.
Οπότε είναι απαραίτητο να επαναπροσδιορίσουμε τι εννοούμε όταν μιλάμε για πρόληψη. Υγεία δεν σημαίνει ότι έχουμε εξετάσει κάθε όργανο, μετρήσει κάθε βιοδείκτη και αποκλείσει κάθε πιθανή μελλοντική ασθένεια. Ούτε μπορεί να υπάρξει μια στιγμή κατά την οποία μια σειρά εξετάσεων θα μας διαβεβαιώσει οριστικά ότι τίποτε δεν πρόκειται να συμβεί.
Η υγεία περιλαμβάνει αναπόφευκτα και ένα στοιχείο αβεβαιότητας. Η καλή ιατρική επομένως δεν βρίσκεται μόνο στην ικανότητά της να αναζητά τη νόσο. Βρίσκεται και στην ικανότητά της να γνωρίζει πότε αξίζει να την αναζητήσει και πότε είναι καλύτερο να αφήσει έναν υγιή άνθρωπο να παραμείνει απλώς υγιής.
Έρευνες και πηγές
- Welch HG, Black WC. Overdiagnosis in Cancer. Journal of the National Cancer Institute. 2010;102(9):605–613. DOI: https://doi.org/10.1093/jnci/djq099
- Carter JL, Coletti RJ, Harris RP. Quantifying and monitoring overdiagnosis in cancer screening: a systematic review of methods. 2015;350:g7773. DOI: https://doi.org/10.1136/bmj.g7773
- Heleno B, Thomsen MF, Rodrigues DS, Jørgensen KJ, Brodersen J. Quantification of harms in cancer screening trials: literature review. 2013;347:f5334. DOI: https://doi.org/10.1136/bmj.f5334
- Jørgensen KJ, Gøtzsche PC. Overdiagnosis in publicly organised mammography screening programmes: systematic review of incidence trends. 2009;339:b2587. DOI: https://doi.org/10.1136/bmj.b2587
- Bretthauer M, et al. Estimated Lifetime Gained With Cancer Screening Tests: A Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. JAMA Internal Medicine. 2023. DOI: https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2023.3798
- Halpern MT, et al. The Annual Cost of Cancer Screening in the United States. Annals of Internal Medicine. 2024. DOI: https://doi.org/10.7326/M24-0375
- Welch HG. You Can't Test Your Way to Health. Institute of Art and Ideas. https://iai.tv/articles/you-cant-test-your-way-to-health-auid-3271
