Η International Diabetes Federation αναγνωρίζει πλέον μια ξεχωριστή μορφή διαβήτη που εμφανίζεται κυρίως σε νέους, πολύ αδύνατους ανθρώπους με ιστορικό χρόνιας υποθρεψίας. Εκτιμάται ότι μπορεί να αφορά 20–25 εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως.

Για δεκαετίες, όταν μιλούσαμε για διαβήτη, το ενδιαφέρον επικεντρωνόταν κυρίως στους τύπους 1 και 2. Το 2025, όμως, η International Diabetes Federation (Διεθνής Ομοσπονδία Διαβήτη – IDF) αναγνώρισε επίσημα μια διαφορετική μορφή της νόσου: τον διαβήτη τύπου 5. Δεν πρόκειται για μια καινούργια ασθένεια. Γιατροί την είχαν παρατηρήσει ήδη από τη δεκαετία του 1950, κυρίως σε χώρες όπου η χρόνια υποθρεψία είναι συχνή. Αυτό που αλλάζει σήμερα είναι ότι η συγκεκριμένη μορφή αποκτά πλέον δική της ταυτότητα και αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστό κλινικό πρόβλημα.

Όταν το πάγκρεας δεν αναπτύσσεται όπως θα έπρεπε
Ο διαβήτης τύπου 5 εμφανίζεται κυρίως σε νέους και πολύ αδύνατους ανθρώπους, συχνά με δείκτη μάζας σώματος κάτω από 18,5 και με ιστορικό σοβαρής υποθρεψίας από την παιδική ηλικία ή ακόμη και από την εμβρυϊκή ζωή. Η βασική ιδέα είναι σχετικά απλή: όταν ένας οργανισμός αναπτύσσεται για χρόνια χωρίς αρκετή ενέργεια, πρωτεΐνες και απαραίτητα θρεπτικά συστατικά, μπορεί να επηρεαστεί και η φυσιολογική ανάπτυξη του παγκρέατος, του οργάνου που παράγει την ινσουλίνη.
Έτσι, αργότερα στη ζωή, το πάγκρεας μπορεί να μην έχει τη δυνατότητα να παράγει αρκετή ινσουλίνη ώστε να διατηρεί φυσιολογικό το σάκχαρο στο αίμα. Αυτό διαφοροποιεί τον τύπο 5 από τον διαβήτη τύπου 2. Στον τύπο 2, το βασικό πρόβλημα είναι συνήθως η αντίσταση στην ινσουλίνη (τα κύτταρα δεν ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στην ινσουλίνη που παράγει ο οργανισμός). Στον τύπο 5, αντίθετα, ο οργανισμός μπορεί να εξακολουθεί να ανταποκρίνεται σχετικά καλά στην ινσουλίνη. Το πρόβλημα είναι ότι δεν παράγεται αρκετή. Διαφέρει επίσης από τον διαβήτη τύπου 1. Εκεί, το ανοσοποιητικό σύστημα καταστρέφει τα κύτταρα του παγκρέατος που παράγουν ινσουλίνη. Στον τύπο 5 δεν φαίνεται να υπάρχει αυτή η αυτοάνοση κατεύθυνση και συνήθως δεν ανιχνεύονται τα χαρακτηριστικά αυτοαντισώματα (αντισώματα που στρέφονται εναντίον κυττάρων του ίδιου του οργανισμού). PubMed

Μια νόσος γνωστή εδώ και 70 χρόνια
Η συγκεκριμένη μορφή διαβήτη περιγράφηκε επιστημονικά ήδη από το 1955. Το 1985 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας την είχε αναγνωρίσει ως malnutrition-related diabetes mellitus (διαβήτη που σχετίζεται με την υποθρεψία). Το 1999 όμως η κατηγορία αφαιρέθηκε, επειδή δεν υπήρχαν τότε αρκετά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η υποθρεψία μπορούσε να προκαλέσει μια πραγματικά ξεχωριστή μορφή διαβήτη. Τα τελευταία χρόνια η εικόνα άρχισε να αλλάζει. Νεότερες μελέτες έδειξαν ότι αυτοί οι ασθενείς παρουσιάζουν ένα αρκετά ιδιαίτερο μεταβολικό προφίλ: είναι πολύ αδύνατοι, έχουν σοβαρή έλλειψη ινσουλίνης, αλλά δεν παρουσιάζουν την έντονη αντίσταση στην ινσουλίνη που χαρακτηρίζει πολλούς ανθρώπους με διαβήτη τύπου 2. Παράλληλα, δεν έχουν τα ανοσολογικά χαρακτηριστικά του τύπου 1. PubMed
Τον Ιανουάριο του 2025, διεθνής ομάδα ειδικών συναντήθηκε στο Vellore της Ινδίας και πρότεινε την ονομασία «διαβήτης τύπου 5». Λίγους μήνες αργότερα, στο Παγκόσμιο Συνέδριο Διαβήτη της IDF στην Μπανγκόκ, η νέα ταξινόμηση υιοθετήθηκε επίσημα από τη Διεθνή Ομοσπονδία Διαβήτη. International Diabetes Federation Η IDF εκτιμά ότι η συγκεκριμένη μορφή μπορεί να αφορά περίπου 20–25 εκατομμύρια ανθρώπους, κυρίως στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία και στην υποσαχάρια Αφρική.

Γιατί η σωστή διάγνωση μπορεί να αλλάξει τη θεραπεία
Η αναγνώριση του τύπου 5 δεν είναι απλώς θέμα ονομασίας. Ένας πολύ αδύνατος νεαρός με υψηλό σάκχαρο μπορεί εύκολα να θεωρηθεί ότι έχει διαβήτη τύπου 1. Ένας άλλος μπορεί να καταταχθεί στον τύπο 2. Όμως οι δύο αυτές θεραπείες βασίζονται σε διαφορετικές υποθέσεις για το τι συμβαίνει στον οργανισμό. Στον τύπο 5 φαίνεται ότι χρειάζεται μια πιο προσεκτική ισορροπία ανάμεσα στη βελτίωση της διατροφικής κατάστασης, στον έλεγχο του σακχάρου και στη χορήγηση της κατάλληλης ποσότητας ινσουλίνης ή άλλων φαρμάκων. Η IDF αναφέρει ότι η αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει διατροφική υποστήριξη, φάρμακα που βοηθούν το πάγκρεας να παράγει περισσότερη ινσουλίνη και, όταν χρειάζεται, χαμηλές δόσεις ινσουλίνης. Οι λεπτομερείς κατευθυντήριες οδηγίες βρίσκονται ακόμη υπό διαμόρφωση. International Diabetes Federation Παράλληλα, η IDF δημιούργησε ειδική διεθνή ομάδα εργασίας για να καθορίσει σαφέστερα διαγνωστικά κριτήρια, να δημιουργήσει παγκόσμιο μητρώο ασθενών και να οργανώσει νέες κλινικές μελέτες. International Diabetes Federation
Η αναγνώριση του διαβήτη τύπου 5 φέρνει έτσι στο προσκήνιο κάτι που συχνά παραβλέπουμε όταν μιλάμε για μεταβολικά νοσήματα: η διατροφή στα πρώτα χρόνια της ζωής μπορεί να αφήσει ένα πολύ μακροχρόνιο αποτύπωμα στον μεταβολισμό. Ο διαβήτης δεν είναι πάντα αποτέλεσμα υπερβολικής πρόσληψης τροφής ή παχυσαρκίας. Σε εκατομμύρια ανθρώπους μπορεί να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: η χρόνια έλλειψη τροφής και θρεπτικών συστατικών κατά την ανάπτυξη μπορεί να αφήσει το πάγκρεας με περιορισμένη ικανότητα να ανταποκριθεί στις ανάγκες μιας ολόκληρης ζωής.

Μια νέα κατηγορία ή και μια νέα αγορά;
Η αναγνώριση του διαβήτη τύπου 5 μπορεί να διορθώσει ένα πραγματικό διαγνωστικό κενό για εκατομμύρια ανθρώπους. Ταυτόχρονα, όμως, είναι θεμιτό να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει όταν μια νέα διαγνωστική κατηγορία αποκτά επίσημη υπόσταση και αφορά έναν πληθυσμό 20–25 εκατομμυρίων ανθρώπων. Η ιατρική βιβλιογραφία έχει ήδη περιγράψει το φαινόμενο του disease mongering (της διεύρυνσης ή προώθησης μιας ασθένειας με τρόπο που μπορεί να δημιουργεί ή να μεγαλώνει αγορές θεραπείας), ενώ συστηματικές ανασκοπήσεις έχουν δείξει ότι οι οικονομικές σχέσεις με τη βιομηχανία συνδέονται συχνότερα με ευνοϊκές συστάσεις για φάρμακα και ιατρικά προϊόντα. PLOS
Αυτό δεν αποτελεί απόδειξη ότι η αναγνώριση του διαβήτη τύπου 5 υπηρετεί κάποιο επιχειρηματικό σχέδιο. Δημιουργεί όμως έναν εύλογο λόγο να παρακολουθούμε με προσοχή ποιοι θα χρηματοδοτήσουν τις επόμενες κλινικές μελέτες, ποιοι θα συμμετέχουν στη διαμόρφωση των θεραπευτικών οδηγιών και αν μια αναγκαία επιστημονική αναγνώριση θα εξελιχθεί παράλληλα σε μια νέα, ιδιαίτερα μεγάλη αγορά φαρμάκων και διαγνωστικών προϊόντων.

Αναφορές

1. Pradnyashree Wadivkar et al., Classifying a distinct form of diabetes in lean individuals with a history of undernutrition: an international consensus statement, The Lancet Global Health, 2025;13:e1771–e1776. DOI: 1016/S2214-109X(25)00263-3. PubMed
2. International Diabetes Federation, IDF launches new Type 5 Diabetes Working Group, 2025. International Diabetes Federation
3. International Diabetes Federation, Type 5 diabetes (MRDM): Causes, symptoms & treatment, updated 2026. International Diabetes Federation

Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life.

Η υγεία δεν είναι μόνο η απουσία ασθένειας. Όλο και περισσότερα δεδομένα δείχνουν ότι σώμα, ψυχισμός, διατροφή, τρόπος ζωής και κοινωνικό περιβάλλον λειτουργούν ως ένα αλληλένδετο σύστημα.

Για μεγάλο μέρος της σύγχρονης ιατρικής ιστορίας, η θεραπεία οργανώθηκε γύρω από μια λογική που αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματική: εντοπίζουμε τη νόσο, κατανοούμε τον μηχανισμό της και παρεμβαίνουμε όσο το δυνατόν πιο συγκεκριμένα. Η προσέγγιση αυτή μάς έδωσε αντιβιοτικά, εμβόλια, αποτελεσματικές χειρουργικές τεχνικές και θεραπείες που έχουν σώσει εκατομμύρια ζωές. Όμως η πραγματικότητα της υγείας στον 21ο αιώνα είναι διαφορετική. Ένα μεγάλο μέρος της επιβάρυνσης προέρχεται πλέον από χρόνιες παθήσεις, μεταβολικές διαταραχές και προβλήματα ψυχικής υγείας, στα οποία σπάνια υπάρχει μία μόνο αιτία. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει την ίδια διάγνωση με έναν άλλο και παρ’ όλα αυτά να ζει μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Κάπως έτσι επιστρέφει στο προσκήνιο ένα απλό ερώτημα: μήπως για να κατανοήσουμε πραγματικά την ασθένεια χρειάζεται να κοιτάξουμε και τον άνθρωπο που την έχει;

Από τη διάγνωση στο σύνολο του ανθρώπου: Η κατάθλιψη είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η φαρμακευτική αγωγή και η ψυχοθεραπεία αποτελούν σημαντικά εργαλεία και για πολλούς ανθρώπους είναι απαραίτητα. Ταυτόχρονα, η έρευνα των τελευταίων ετών δείχνει ότι παράγοντες που κάποτε θεωρούνταν απλώς «συμπληρωματικοί» μπορούν να αποτελούν ουσιαστικό μέρος της συνολικής φροντίδας. Το 2024, μεγάλη συστηματική ανασκόπηση και δικτυακή μετα-ανάλυση 218 μελετών με περισσότερους από 14.000 συμμετέχοντες βρήκε ότι μορφές άσκησης όπως το περπάτημα ή το τρέξιμο, η γιόγκα και η δυναμική προπόνηση μπορούν να μειώσουν σημαντικά τα συμπτώματα της κατάθλιψης. Αυτό σημαίνει ότι η σωματική δραστηριότητα μπορεί να είναι πραγματικό θεραπευτικό εργαλείο μέσα σε ένα ευρύτερο πλάνο φροντίδας. BMJ
Παρόμοια μετατόπιση βλέπουμε και στη διατροφή. Μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων κλινικών δοκιμών που δημοσιεύθηκε το 2025 διαπίστωσε ότι παρεμβάσεις βασισμένες στη μεσογειακή διατροφή συσχετίστηκαν με μείωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων σε νέους και μεσήλικες ενήλικες. Οι ίδιοι οι ερευνητές, ωστόσο, τόνισαν ότι η ποιότητα των διαθέσιμων δεδομένων παραμένει χαμηλή και ότι χρειάζονται μεγαλύτερες, μακροχρόνιες μελέτες. PubMed Αυτή η επιφύλαξη έχει σημασία. Η νέα ολιστική ματιά στην υγεία δεν πρέπει να μετατραπεί σε έναν νέο κατάλογο υποσχέσεων. Το ότι η διατροφή επηρεάζει τον εγκέφαλο δεν σημαίνει ότι μια συγκεκριμένη τροφή «θεραπεύει» την κατάθλιψη. Το ότι η άσκηση βοηθά δεν σημαίνει ότι αντικαθιστά αυτομάτως την ψυχοθεραπεία ή την φαρμακευτική αγωγή. Σημαίνει κάτι πιο ενδιαφέρον: ο οργανισμός δεν λειτουργεί με ένα πλάνο κατακερματισμού.

Έντερο, εγκέφαλος, μεταβολισμός - ένα δίκτυο σχέσεων: Σήμερα γνωρίζουμε ότι το ανοσοποιητικό, το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα επικοινωνούν συνεχώς μεταξύ τους. Το έντερο επικοινωνεί με τον εγκέφαλο μέσω νευρικών, ορμονικών, ανοσολογικών και μεταβολικών οδών. Η σωματική δραστηριότητα επιδρά όχι μόνο στους μυς και στην καρδιά, αλλά και στον εγκέφαλο, στον μεταβολισμό και στη φλεγμονώδη δραστηριότητα. Ο ύπνος επηρεάζει την όρεξη, τη γλυκόζη, την άμυνα του οργανισμού και τη συναισθηματική ρύθμιση. Η έννοια, λοιπόν, του «ολιστικού» δεν χρειάζεται να βρίσκεται απέναντι στην επιστήμη. Αντίθετα, μπορεί να προκύπτει από την ίδια τη σύγχρονη βιολογία: από την αναγνώριση ότι ένα ζωντανό σύστημα αποτελείται από δίκτυα αλληλεπιδράσεων. Και το δίκτυο δεν σταματά στα όρια του σώματος.
Οι άνθρωποι ζουν σε οικογένειες, γειτονιές, εργασιακούς χώρους και κοινωνίες. Έχουν εισόδημα ή οικονομική ανασφάλεια, πρόσβαση ή όχι σε ποιοτικό φαγητό, ασφαλή κατοικία, πράσινο χώρο και περίθαλψη. Μπορεί να αισθάνονται ότι ανήκουν κάπου ή να βιώνουν μοναξιά και κοινωνική απομόνωση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτηρίζει αυτές τις συνθήκες κοινωνικούς προσδιοριστές της υγείας και επισημαίνει ότι μπορούν να έχουν τεράστια επίδραση στην πιθανότητα να αρρωστήσουμε και στο πόσα χρόνια υγιούς ζωής θα έχουμε. Η εκπαίδευση, η εργασία, το εισόδημα, η κατοικία και η πρόσβαση σε θρεπτική τροφή δεν αποτελούν απλώς κοινωνικά ζητήματα· είναι και ζητήματα υγείας. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας Ακόμη και οι ανθρώπινες σχέσεις φαίνεται να έχουν μετρήσιμη επίδραση. Μετα-ανάλυση 90 προοπτικών μελετών, με περισσότερους από 2,2 εκατομμύρια ανθρώπους, συνέδεσε την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά με αυξημένο κίνδυνο πρόωρου θανάτου. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η μοναξιά προκαλεί από μόνη της συγκεκριμένες ασθένειες, δείχνει όμως ότι η κοινωνική σύνδεση δεν είναι μια πολυτέλεια άσχετη με την ιατρική. PubMed

Μια ιατρική που δεν θεραπεύει μόνο τη νόσο: Το ζητούμενο δεν είναι να εγκαταλείψουμε την κλασική ιατρική ούτε να αντικαταστήσουμε τις αποδεδειγμένες θεραπείες με συμβουλές τρόπου ζωής. Το αντίθετο. Μια πραγματικά σύγχρονη προσέγγιση μπορεί να χρησιμοποιεί ένα φάρμακο όταν χρειάζεται, αλλά παράλληλα να ρωτά αν ο άνθρωπος κοιμάται, αν κινείται, πώς τρέφεται, πόσο στρες βιώνει και αν διαθέτει ανθρώπους στους οποίους μπορεί να στηριχθεί. Μπορεί να θεραπεύει την υπέρταση και ταυτόχρονα να ενδιαφέρεται για την παχυσαρκία, τη σωματική αδράνεια ή την οικονομική ανασφάλεια που δυσκολεύει την πρόσβαση σε υγιεινή τροφή. Αυτή η προσέγγιση έχει επίσης ένα σημαντικό πλεονέκτημα: μετακινεί ένα μέρος της προσοχής από τη θεραπεία προς την πρόληψη.
Ο ΠΟΥ επισημαίνει πλέον ότι πολλές από τις συνθήκες που καθορίζουν την υγεία βρίσκονται έξω από το νοσοκομείο και το ιατρείο. Η αντιμετώπισή τους απαιτεί όχι μόνο περισσότερες ιατρικές υπηρεσίες αλλά καλύτερες συνθήκες ζωής, εργασίας και κοινωνικής προστασίας. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας Υπάρχει όμως και μια λεπτή ισορροπία. Η έμφαση στον τρόπο ζωής δεν πρέπει να καταλήγει στην ιδέα ότι ο άνθρωπος ευθύνεται για κάθε ασθένεια επειδή δεν έτρωγε «αρκετά καλά», δεν γυμναζόταν ή δεν διαχειριζόταν σωστά το στρες του. Πολλοί από τους παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία δεν βρίσκονται υπό τον πλήρη έλεγχο του ατόμου. Ο ίδιος ο ΠΟΥ προειδοποιεί ότι το κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον περιορίζει ή διευρύνει τις επιλογές μας. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας Η αλλαγή που συντελείται επομένως είναι βαθύτερη από μια νέα θεραπευτική μόδα. Η σύγχρονη ιατρική αρχίζει να αναγνωρίζει ότι η ασθένεια έχει μηχανισμούς, αλλά ο ασθενής έχει ζωή. Και για να προστατεύσουμε πραγματικά την υγεία, χρειάζεται να βλέπουμε και τα δύο.

Έρευνες και πηγές

1. Noetel M, Sanders T, Gallardo-Gómez D, et al. Effect of exercise for depression: systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. 2024;384:e075847. DOI: 10.1136/bmj-2023-075847 BMJ
2. Bizzozero-Peroni B, Martínez-Vizcaíno V, Fernández-Rodríguez R, et al. The impact of the Mediterranean diet on alleviating depressive symptoms in adults: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Nutrition Reviews. 2025;83(1):29–39. DOI: 1093/nutrit/nuad176 PubMed
3. Wang F, Gao Y, Han Z, et al. A systematic review and meta-analysis of 90 cohort studies of social isolation, loneliness and mortality. Nature Human Behaviour. 2023. PubMed
4. World Health Organization. Social determinants of health. WHO – Social determinants of health
5. World Health Organization. World report on social determinants of health equity. WHO – World report

Απόδοση, μετάφραση και επιμέλεια: Συντακτική Ομάδα Holistic Life. © 2026 Holistic Life.

Το έντερο δεν γερνά απλώς επειδή περνούν τα χρόνια. Μεταβάλλεται μαζί με τη διατροφή, τα φάρμακα, τη φυσική δραστηριότητα και τον τρόπο ζωής μας. Καθώς η επιστήμη αποκαλύπτει τη στενή σχέση του μικροβιώματος με τη φλεγμονή, την ανοσία και τη λειτουργία του εγκεφάλου, ένα νέο ερώτημα έρχεται στο προσκήνιο: μπορούμε να φροντίσουμε τους μικροοργανισμούς του εντέρου μας ώστε να μεγαλώνουμε με καλύτερη υγεία;

Τα βακτήρια του εντέρου αποτελούν ένα δραστήριο οικοσύστημα, το οποίο συμμετέχει στην πέψη, στην παραγωγή βιταμινών και άλλων βιοδραστικών ουσιών, στην εκπαίδευση του ανοσοποιητικού συστήματος και στη διατήρηση του εντερικού φραγμού. Η μικροβιακή αυτή κοινότητα δεν παραμένει αμετάβλητη. Διαμορφώνεται από τη γέννηση, αποκτά σχετική σταθερότητα στην ενήλικη ζωή και μεταβάλλεται ξανά καθώς μεγαλώνουμε. Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν φαίνεται να υπάρχει ένα μοναδικό «μικροβίωμα της τρίτης ηλικίας». Οι μεταβολές διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο και επηρεάζονται περισσότερο απ’ όσο πιστεύαμε από την κατάσταση της υγείας, τη διατροφή και το περιβάλλον.

Όταν γερνά το μικροβιακό οικοσύστημα: Σε αρκετούς ηλικιωμένους παρατηρείται μείωση ορισμένων ωφέλιμων βακτηρίων και αύξηση μικροοργανισμών που, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, μπορούν να ενισχύσουν τη φλεγμονή. Συχνά μειώνεται επίσης η παραγωγή λιπαρών οξέων βραχείας αλύσου, όπως το βουτυρικό οξύ, τα οποία σχηματίζονται όταν τα βακτήρια ζυμώνουν τις φυτικές ίνες. Οι ουσίες αυτές δεν αποτελούν απλώς υποπροϊόντα της πέψης. Το βουτυρικό οξύ είναι σημαντική πηγή ενέργειας για τα κύτταρα του παχέος εντέρου, συμβάλλει στη διατήρηση του εντερικού φραγμού και συμμετέχει στη ρύθμιση της ανοσολογικής και φλεγμονώδους απόκρισης. Όταν ο εντερικός φραγμός αποδυναμώνεται, μικροβιακά μόρια μπορούν να περνούν ευκολότερα στην κυκλοφορία του αίματος, διατηρώντας μια χαμηλής έντασης χρόνια φλεγμονή. Η κατάσταση αυτή συχνά περιγράφεται με τον όρο inflammaging (φλεγμονώδης γήρανση), και έχει συσχετιστεί με την ευπάθεια, τις μεταβολικές διαταραχές, τις καρδιαγγειακές παθήσεις και τη γνωστική έκπτωση. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι το μικροβίωμα αποτελεί τη μοναδική αιτία αυτών των καταστάσεων· δείχνει όμως ότι μπορεί να είναι ένας από τους παράγοντες που επηρεάζουν την πορεία τους.

Δεν φταίει μόνο η ηλικία: Οι αλλαγές που αποδίδουμε στη γήρανση μπορεί να προέρχονται, σε σημαντικό βαθμό, από όσα τη συνοδεύουν. Η μικρότερη ποικιλία στη διατροφή, η χαμηλή κατανάλωση φυτικών ινών, η μειωμένη φυσική δραστηριότητα, οι επαναλαμβανόμενες νοσηλείες και η λήψη πολλών φαρμάκων μπορούν να μεταβάλουν το εντερικό οικοσύστημα.
Αντιβιοτικά, αναστολείς αντλίας πρωτονίων, καθαρτικά και ορισμένα μεταβολικά φάρμακα επηρεάζουν με διαφορετικούς τρόπους τη σύνθεσή του. Ρόλο μπορεί ακόμη να έχουν η απώλεια δοντιών, η δυσκολία στη μάσηση, η μοναξιά και η μετάβαση από την ανεξάρτητη διαβίωση σε ένα ίδρυμα φροντίδας. Επομένως, ένα «γηρασμένο» μικροβίωμα δεν είναι πάντοτε αναπόφευκτο αποτέλεσμα της ηλικίας. Μπορεί να αποτελεί, εν μέρει, αποτύπωμα του τρόπου με τον οποίο ζει και τρέφεται ένας άνθρωπος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αιωνόβιοι. Μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι αρκετοί από αυτούς διατηρούν πιο ιδιαίτερα και δυναμικά μικροβιακά οικοσυστήματα, με μικροοργανισμούς όπως το Akkermansia muciniphila και είδη που παράγουν ωφέλιμους μεταβολίτες. Δεν γνωρίζουμε ακόμη εάν αυτά τα βακτήρια συμβάλλουν στη μακροζωία ή αν απλώς ευδοκιμούν σε ανθρώπους που γερνούν υγιέστερα. Πιθανότατα ισχύουν, σε κάποιο βαθμό, και τα δύο.

Πρεβιοτικά, τροφή για τους μικροοργανισμούς: Τα πρεβιοτικά είναι ουσίες τις οποίες χρησιμοποιούν επιλεκτικά ορισμένοι μικροοργανισμοί, προσφέροντας όφελος στην υγεία. Συνήθως πρόκειται για συγκεκριμένους τύπους φυτικών ινών και σύνθετων υδατανθράκων που δεν πέπτονται πλήρως στο λεπτό έντερο και φτάνουν στο παχύ έντερο, όπου ζυμώνονται. Πηγές τους είναι, μεταξύ άλλων:

• τα κρεμμύδια, το σκόρδο και τα πράσα,
• τα σπαράγγια και οι αγκινάρες,
• τα όσπρια,
• η βρώμη και το κριθάρι,
• οι ελαφρώς άγουρες μπανάνες,
• τα μήλα,
• οι ξηροί καρποί και οι σπόροι,
• οι μαγειρεμένες και στη συνέχεια κρύες πατάτες ή το ρύζι, που περιέχουν περισσότερο ανθεκτικό άμυλο.

Τα πρεβιοτικά ενισχύουν τα βακτήρια που κατοικούν ήδη στο έντερο και μπορούν να αυξήσουν την παραγωγή ουσιών όπως το βουτυρικό οξύ. Η απότομη, όμως, αύξηση των φυτικών ινών μπορεί να προκαλέσει φούσκωμα, αέρια ή κοιλιακή δυσφορία. Η προσαρμογή χρειάζεται να γίνεται σταδιακά και να συνοδεύεται από επαρκή πρόσληψη νερού. Σε άτομα με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου ή άλλες γαστρεντερικές παθήσεις απαιτείται περισσότερο εξατομικευμένη προσέγγιση.

Προβιοτικά: ζωντανοί μικροοργανισμοί με συγκεκριμένη δράση: Τα προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί οι οποίοι, όταν χορηγούνται σε επαρκείς ποσότητες, προσφέρουν αποδεδειγμένο όφελος στην υγεία. Η λέξη «αποδεδειγμένο» έχει ιδιαίτερη σημασία: δεν αρκεί ένα προϊόν να περιέχει κάποιο Lactobacillus ή Bifidobacterium. Η δράση εξαρτάται από το συγκεκριμένο στέλεχος, τη δοσολογία, τη διάρκεια χορήγησης και την κατάσταση για την οποία χρησιμοποιείται. Μέχρι σήμερα, οι δοκιμές σε ηλικιωμένους έχουν δώσει ορισμένα ενθαρρυντικά αποτελέσματα ως προς τη λειτουργία του εντέρου, ορισμένους φλεγμονώδεις δείκτες και την ανοσολογική απόκριση. Τα δεδομένα για την πρόληψη της ευπάθειας, της γνωστικής έκπτωσης ή των χρόνιων νοσημάτων παραμένουν, ωστόσο, περιορισμένα και ανομοιογενή. Τα τρόφιμα που έχουν υποστεί ζύμωση —γιαούρτι με ζωντανές καλλιέργειες, κεφίρ, ξινολάχανο ή kimchi— μπορούν να αποτελούν μέρος μιας υγιεινής διατροφής. Δεν πρέπει όμως να χαρακτηρίζονται αυτομάτως «προβιοτικά», εάν τα στελέχη και τα οφέλη τους δεν έχουν μελετηθεί.
Χρειάζεται επίσης προσοχή σε άτομα με σοβαρή ανοσοκαταστολή, βαριά νόσο ή κεντρικούς φλεβικούς καθετήρες. Παρότι τα προβιοτικά θεωρούνται γενικά ασφαλή για τον υγιή πληθυσμό, σε αυτές τις περιπτώσεις η χρήση συμπληρώματος πρέπει να συζητείται με τον θεράποντα ιατρό.

Μεταβιοτικά, όταν δεν απαιτούνται ζωντανά βακτήρια: Τα μεταβιοτικά αποτελούν τη νεότερη κατηγορία. Σύμφωνα με τον διεθνή επιστημονικό ορισμό, είναι παρασκευάσματα αδρανοποιημένων μικροοργανισμών ή συστατικών τους που προσφέρουν αποδεδειγμένο όφελος στον ξενιστή. Δεν πρόκειται, επομένως, απλώς για οποιοδήποτε βακτηριακό μεταβολικό προϊόν. Επειδή δεν περιέχουν ζωντανά μικρόβια, μπορεί να είναι πιο σταθερά στην αποθήκευση και δυνητικά ασφαλέστερα για ορισμένες ευάλωτες ομάδες. Εργαστηριακές και πρώιμες κλινικές μελέτες δείχνουν ότι μπορούν να επηρεάσουν τον εντερικό φραγμό και την ανοσολογική απόκριση. Ωστόσο, τα μεταβιοτικά βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο έρευνας. Δεν γνωρίζουμε ποια παρασκευάσματα, σε ποιες δόσεις και για ποιους ανθρώπους θα μπορούσαν να προσφέρουν ουσιαστικό όφελος στη γήρανση. Ο όρος έχει ήδη αρχίσει να χρησιμοποιείται εμπορικά ταχύτερα απ’ όσο προχωρούν τα κλινικά δεδομένα.

Το μικροβίωμα δεν χρειάζεται ένα «μαγικό» συμπλήρωμα: Η μεγάλη πρόκληση είναι ότι κάθε άνθρωπος διαθέτει ένα διαφορετικό μικροβιακό οικοσύστημα. Ένα προβιοτικό που ωφελεί κάποιον μπορεί να μην έχει την ίδια επίδραση σε έναν άλλον. Επιπλέον, ένα συμπλήρωμα δύσκολα μπορεί να αντισταθμίσει μια μονότονη διατροφή, την ακινησία, τον ανεπαρκή ύπνο ή την αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών. Οι πιο ισχυρές ενδείξεις εξακολουθούν να υποστηρίζουν μια συνολική προσέγγιση: ποικιλία φυτικών τροφών, όσπρια και δημητριακά ολικής άλεσης, ξηροί καρποί, ελαιόλαδο, μέτρια κατανάλωση τροφίμων που έχουν υποστεί ζύμωση, τακτική κίνηση και καλή στοματική υγεία. Η μεσογειακή διατροφή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός προτύπου που δεν τροφοδοτεί έναν μόνο «καλό» μικροοργανισμό, αλλά ολόκληρο το εντερικό οικοσύστημα. Το ζητούμενο, άλλωστε, δεν είναι απλώς η μεγαλύτερη μικροβιακή ποικιλότητα. Είναι η λειτουργικότητα και η ανθεκτικότητα: η ικανότητα του οικοσυστήματος να παράγει ωφέλιμες ουσίες, να αντιστέκεται στην υπερανάπτυξη δυνητικά επιβλαβών μικροβίων και να επανέρχεται μετά από μια διαταραχή.

Η φροντίδα του εσωτερικού μας οικοσυστήματος: Το μικροβίωμα δεν αποτελεί ένα ξεχωριστό όργανο που μπορούμε να «επισκευάσουμε» με ένα χάπι. Είναι μέρος μιας διαρκούς συνομιλίας ανάμεσα στη διατροφή, στο ανοσοποιητικό σύστημα, στον εγκέφαλο, στο περιβάλλον και στις καθημερινές μας συνήθειες. Τα πρεβιοτικά φαίνεται σήμερα να διαθέτουν το πιο άμεσο και φυσικό πλεονέκτημα: τρέφουν ένα ευρύ φάσμα μικροοργανισμών μέσα από πραγματικές τροφές. Τα προβιοτικά μπορούν να είναι χρήσιμα όταν επιλέγονται για συγκεκριμένο σκοπό και στηρίζονται σε μελέτες του συγκεκριμένου στελέχους. Τα μεταβιοτικά ανοίγουν μια πολλά υποσχόμενη περιοχή έρευνας, αλλά δεν αποτελούν ακόμη καθιερωμένη αντιγηραντική παρέμβαση. Ίσως, τελικά, η υγιής γήρανση του μικροβιώματος να μην εξαρτάται από το ποιο προϊόν θα προσθέσουμε στη ζωή μας, αλλά από το πόσο πλούσιο και σταθερό περιβάλλον δημιουργούμε καθημερινά μέσα μας.

Έρευνες & Πηγές

1. Ghosh TS, Shanahan F, O’Toole PW. The gut microbiome as a modulator of healthy ageing. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2022;19:565–584.
2. Bosco N, Noti M. The aging gut microbiome and its impact on host immunity. Genes & Immunity. 2021;22:289–303. https://org/10.1038/s41435-021-00126-8
3. Badal VD, Vaccariello ED, Murray ER, et al. The gut microbiome, aging, and longevity: a systematic review. Nutrients. 2020;12(12):3759.
4. Claesson MJ, Jeffery IB, Conde S, et al. Gut microbiota composition correlates with diet and health in the elderly. Nature. 2012;488:178–184. https://org/10.1038/nature11319
5. Wilmanski T, Diener C, Rappaport N, et al. Gut microbiome pattern reflects healthy ageing and predicts survival in humans. Nature Metabolism. 2021;3:274–286. https://org/10.1038/s42255-021-00348-0
6. Sato Y, Atarashi K, Plichta DR, et al. Novel bile acid biosynthetic pathways are enriched in the microbiome of centenarians. Nature. 2021;599:458–464. https://org/10.1038/s41586-021-03832-5
7. Ghosh TS, Rampelli S, Jeffery IB, et al. Mediterranean diet intervention alters the gut microbiome in older people, reducing frailty and improving health status: the NU-AGE one-year dietary intervention across five European countries. Gut. 2020;69:1218–1228.
8. Ni Lochlainn M, Bowyer RCE, Moll JM, et al. Effect of gut microbiome modulation on muscle function and cognition: the PROMOTe randomised controlled trial. Nature Communications. 2024;15:1859.
9. Jayanama K, Theou O. Effects of probiotics and prebiotics on frailty and ageing: a narrative review. Current Clinical Pharmacology. 2020;15(3):183–192.
10. Gibson GR, Hutkins R, Sanders ME, et al. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the definition and scope of prebiotics. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2017;14:491–502.
11. Hill C, Guarner F, Reid G, et al. Expert consensus document: the scope and appropriate use of the term probiotic. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2014;11:506–514.
12. Salminen S, Collado MC, Endo A, et al. The International Scientific Association of Probiotics and Prebiotics consensus statement on the definition and scope of postbiotics. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2021;18:649–667.

Η σύγχρονη ιατρική έχει ταυτίσει σε μεγάλο βαθμό την πρόληψη με την πρώιμη διάγνωση. Εξετάσεις αίματος, απεικονίσεις, προληπτικοί έλεγχοι, γενετικά τεστ, εφαρμογές που παρακολουθούν τον καρδιακό ρυθμό και ολοένα πιο ευαίσθητες τεχνολογίες μάς υπόσχονται ότι, αν ψάξουμε αρκετά, μπορούμε να εντοπίσουμε τη νόσο πριν ακόμη εκδηλωθεί. Αλλά υπάρχει ένα ερώτημα που τίθεται πολύ λιγότερο συχνά: μπορεί κάποτε η αναζήτηση της νόσου να γίνει υπερβολική;

Ο Αμερικανός γιατρός και ερευνητής πολιτικής υγείας H. Gilbert Welch, γνωστός εδώ και χρόνια για το έργο του γύρω από την υπερδιάγνωση, απαντά καταφατικά. Σε πρόσφατο άρθρο του υποστηρίζει ότι η ιδέα «περισσότερες εξετάσεις σημαίνουν περισσότερη υγεία» δεν είναι τόσο αυτονόητη όσο φαίνεται. Αντίθετα, η συνεχής αναζήτηση πιθανών ασθενειών σε ανθρώπους χωρίς συμπτώματα μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να δημιουργήσει προβλήματα που διαφορετικά δεν θα υπήρχαν. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υπερδιάγνωση.
Οι σύγχρονες τεχνολογίες μπορούν να ανιχνεύσουν εξαιρετικά μικρές αλλοιώσεις, όζους ή ακόμη και καρκίνους πολύ πριν προκαλέσουν συμπτώματα. Το γεγονός όμως ότι μια παθολογική μεταβολή υπάρχει δεν σημαίνει πάντοτε ότι θα εξελιχθεί σε νόσο που θα απειλήσει τη ζωή ή την ποιότητα ζωής του ανθρώπου. Κάποιοι καρκίνοι, για παράδειγμα, μπορεί να αναπτύσσονται τόσο αργά ώστε ο άνθρωπος να μην αντιληφθεί ποτέ την ύπαρξή τους. Όταν όμως εντοπιστούν, αποκτούν αμέσως τη βαρύτητα μιας διάγνωσης. Και τότε αρχίζει μια ολόκληρη αλυσίδα.
Μια ύποπτη εξέταση οδηγεί σε νέα εξέταση. Η νέα εξέταση μπορεί να οδηγήσει σε βιοψία. Η βιοψία μπορεί να οδηγήσει σε χειρουργείο, ακτινοθεραπεία ή φαρμακευτική αγωγή. Κάθε μία από αυτές τις παρεμβάσεις έχει τις δικές της πιθανές επιπλοκές και ανεπιθύμητες ενέργειες. Έτσι, ένας άνθρωπος που αισθανόταν απολύτως υγιής μπορεί μέσα σε λίγες εβδομάδες να μετατραπεί σε «ασθενή», όχι επειδή εμφάνισε συμπτώματα, αλλά επειδή η ιατρική τεχνολογία ανακάλυψε κάτι που ίσως δεν θα τον ενοχλούσε ποτέ.
Ο Welch επισημαίνει ακόμη μία λιγότερο συζητημένη συνέπεια: το ψυχολογικό κόστος της συνεχούς επιτήρησης. Για να πειστεί ένας υγιής άνθρωπος να εξετάζεται συνεχώς, πρέπει πρώτα να αποδεχθεί ότι κάπου μέσα στο σώμα του μπορεί να κρύβεται μια ασθένεια που δεν γνωρίζει ακόμη. Η πρόληψη μπορεί έτσι να μετατραπεί από εργαλείο φροντίδας σε μια μόνιμη κατάσταση αναμονής του επόμενου προβλήματος. «Είμαι πραγματικά υγιής ή απλώς δεν έχουμε ψάξει αρκετά;» Αυτό το ερώτημα χαρακτηρίζει ολοένα περισσότερο τη σχέση μας με την υγεία.
Και υπάρχει εδώ ένα ενδιαφέρον παράδοξο: όσο περισσότερο εξετάζουμε υγιείς ανθρώπους, τόσο περισσότερες ανωμαλίες βρίσκουμε. Όχι απαραίτητα επειδή ο πληθυσμός γίνεται περισσότερο άρρωστος, αλλά επειδή η τεχνολογία γίνεται καλύτερη στο να ανακαλύπτει μικρές αποκλίσεις από το «φυσιολογικό». Η απάντηση, φυσικά, δεν είναι να απορρίψουμε τον προσυμπτωματικό έλεγχο.
Ορισμένα προγράμματα screening μπορούν να είναι πολύτιμα όταν εφαρμόζονται στις κατάλληλες ηλικίες και ομάδες κινδύνου. Το κρίσιμο ζήτημα είναι να εγκαταλείψουμε την απλοϊκή αντίληψη ότι κάθε εξέταση είναι καλή απλώς και μόνο επειδή γίνεται «προληπτικά».
Κάθε screening έχει πιθανά οφέλη αλλά και πιθανές βλάβες: ψευδώς θετικά αποτελέσματα, υπερδιάγνωση, περιττές επεμβάσεις, άγχος και οικονομικό κόστος. Το ίδιο το άρθρο του Welch επισημαίνει ότι το κόστος του screening για καρκίνο στις ΗΠΑ έχει υπολογιστεί σε τουλάχιστον 43 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, ενώ ο ίδιος θεωρεί ότι το πραγματικό συνολικό κόστος μπορεί να πλησιάζει τα 100 δισεκατομμύρια. Το ζήτημα επομένως δεν είναι «εξετάσεις ή όχι εξετάσεις». Είναι ποιες εξετάσεις, για ποιον άνθρωπο, σε ποια ηλικία, με ποιον πραγματικό κίνδυνο και κυρίως, με ποια τεκμηρίωση ότι το πιθανό όφελος υπερβαίνει τη βλάβη.
Οπότε είναι απαραίτητο να επαναπροσδιορίσουμε τι εννοούμε όταν μιλάμε για πρόληψη. Υγεία δεν σημαίνει ότι έχουμε εξετάσει κάθε όργανο, μετρήσει κάθε βιοδείκτη και αποκλείσει κάθε πιθανή μελλοντική ασθένεια. Ούτε μπορεί να υπάρξει μια στιγμή κατά την οποία μια σειρά εξετάσεων θα μας διαβεβαιώσει οριστικά ότι τίποτε δεν πρόκειται να συμβεί.
Η υγεία περιλαμβάνει αναπόφευκτα και ένα στοιχείο αβεβαιότητας. Η καλή ιατρική επομένως δεν βρίσκεται μόνο στην ικανότητά της να αναζητά τη νόσο. Βρίσκεται και στην ικανότητά της να γνωρίζει πότε αξίζει να την αναζητήσει και πότε είναι καλύτερο να αφήσει έναν υγιή άνθρωπο να παραμείνει απλώς υγιής.

Έρευνες και πηγές

1. Welch HG, Black WC. Overdiagnosis in Cancer. Journal of the National Cancer Institute. 2010;102(9):605–613. DOI: https://doi.org/10.1093/jnci/djq099
2. Carter JL, Coletti RJ, Harris RP. Quantifying and monitoring overdiagnosis in cancer screening: a systematic review of methods. 2015;350:g7773. DOI: https://doi.org/10.1136/bmj.g7773
3. Heleno B, Thomsen MF, Rodrigues DS, Jørgensen KJ, Brodersen J. Quantification of harms in cancer screening trials: literature review. 2013;347:f5334. DOI: https://doi.org/10.1136/bmj.f5334
4. Jørgensen KJ, Gøtzsche PC. Overdiagnosis in publicly organised mammography screening programmes: systematic review of incidence trends. 2009;339:b2587. DOI: https://doi.org/10.1136/bmj.b2587
5. Bretthauer M, et al. Estimated Lifetime Gained With Cancer Screening Tests: A Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. JAMA Internal Medicine. 2023. DOI: https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2023.3798
6. Halpern MT, et al. The Annual Cost of Cancer Screening in the United States. Annals of Internal Medicine. 2024. DOI: https://doi.org/10.7326/M24-0375
7. Welch HG. You Can't Test Your Way to Health. Institute of Art and Ideas. https://iai.tv/articles/you-cant-test-your-way-to-health-auid-3271