Οι νέες ανακαλύψεις στη μοριακή βιολογία έχουν προσθέσει πολλά νέα όπλα στη φαρέτρα της ιατρικής. Η ανοσοθεραπεία είναι ένα από αυτά και, μάλιστα, μεγάλης σπουδαιότητας, καθώς μπορεί να καταστρέψει τα καρκινικά κύτταρα ή και να εμποδίσει τη δημιουργία τους.
Η ανοσοθεραπεία γίνεται η προτιμώμενη θεραπεία για τον καρκίνο έναντι της χημειοθεραπείας. Είναι λιγότερο καταστροφική, καθώς αξιοποιεί την ανοσολογική αντίδραση του ίδιου του οργανισμού για την καταπολέμηση του καρκίνου - αλλά λειτουργεί μόνο σε έναν στους πέντε ασθενείς. Ερευνητές από το Ινστιτούτο Ερευνών Βιοϊατρικής στη Βαρκελώνη θέλησαν να ανακαλύψουν γιατί λειτουργεί μόνο σε ορισμένους ασθενείς και όχι σε άλλους. Αφενός, λειτουργεί καλύτερα σε ορισμένους καρκίνους από ό,τι σε άλλους, αλλά οι ερευνητές λένε ότι δεν είναι μόνο ο τύπος του καρκίνου αλλά και τα χαρακτηριστικά των ίδιων των καρκινικών κυττάρων που μπορούν να καθορίσουν την αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας. Παρακολούθησαν την ανταπόκριση 1.491 καρκινοπαθών σε CPI - αναστολείς σημείων ελέγχου - μία από τις πιο κοινές θεραπείες ανοσοθεραπείας και ανακάλυψαν ότι υπάρχουν πέντε παράγοντες που προσδιορίζουν τα καρκινικά κύτταρα που είναι πιο πιθανό να ανταποκριθούν στην ανοσοθεραπεία. Οι παράγοντες-TMB (μεταλλακτικό φορτίο του όγκου), η αποτελεσματική διήθηση των Τ-κυττάρων, η δραστηριότητα του TGF-B, η προηγούμενη θεραπεία και το δυναμικό ανάπτυξης του όγκου διαμορφώνουν το προφίλ του ασθενούς που είναι πιθανότερο να ωφεληθεί από τη θεραπεία. Μέχρι τώρα, άτομα με συγκεκριμένους καρκίνους έχουν ενταχθεί σε ανοσοθεραπεία, ωστόσο έχει περισσότερο να κάνει με τους πέντε βιοδείκτες μπορούν να βοηθήσουν στην επιλογή του ασθενούς που είναι πιθανότερο να βοηθηθεί, λένε οι ερευνητές.

Η έρευνα: Nature Genetics, 2024;Nature Genetics, 2024;doi: 10.1038/s41588-024-01899-0

Η αντιμετώπιση των δύο «Τ» (τοξίνες & τραύματα) μπορεί να είναι το κλειδί για την ανάκαμψη από την εξουθενωτική κόπωση των επινεφριδίων, υποστηρίζει  η Μαρσέλ Πικ.

Η Λ. ήρθε σε μένα αφού επισκέφθηκε τον έναν ειδικό μετά τον άλλο, οι οποίοι δεν μπορούσαν να της δώσουν απαντήσεις στα σχεδόν αφόρητα συμπτώματα που αντιμετώπιζε. Η έλλειψη ενέργειας, οι πόνοι και η κακή διάθεση δεν αντέχονταν, μου είπε, αλλά το πιο δύσκολο πράγμα που έπρεπε να αντιμετωπίσει ήταν η αίσθηση ότι κατά κάποιο τρόπο δεν ήταν πια ο εαυτός της. Όταν το έλεγε αυτό στους ειδικούς, εκείνοι απλώς το αγνοούσαν.
Ο γιατρός της πρότεινε φαρμακευτική αγωγή για το άγχος και την κατάθλιψη. Αλλά ενώ η Λ. σίγουρα ένιωθε άγχος για όσα συνέβαιναν, δεν πίστευε ότι αυτό ήταν η ρίζα του προβλήματός της -και αυτό ήταν κάτι με το οποίο συμφώνησα. Φυσικά και αισθανόταν άγχος για την απώλεια της προηγούμενης ζωτικότητας και της όρεξής της για ζωή. Ποιος δεν θα είχε;
Μία από τις πιο σημαντικές πτυχές της πρακτικής μου είναι η δέσμευσή μου να εξετάζω τη συνολική εικόνα, κάτι που οι ειδικοί δεν έχουν την δυνατότητα να το κάνουν. Υποπτεύθηκα αμέσως ότι η δυσλειτουργία των επινεφριδίων προκαλούσε τη δυσφορία της. Αυτό που δεν ήξερα ήταν γιατί τα επινεφρίδιά της δεν λειτουργούσαν σωστά εξαρχής.
Σε αντίθεση με τη συμβατική ιατρική, η λειτουργική ιατρική εστιάζει στο να φτάσει στη βασική αιτία ενός προβλήματος αντί να αντιμετωπίζει απλώς τα συμπτώματα. Εξάλλου, η συγκάλυψη των συμπτωμάτων δεν εξαφανίζει το πραγματικό πρόβλημα.
Η λειτουργική ιατρική έχει να κάνει με την ανακάλυψη των λόγων για τους οποίους η υγεία σας έχει πάρει άσχημη τροπή και τη δημιουργία συνηθειών που θα διατηρήσουν την καλή υγεία για μια ολόκληρη ζωή, όχι μόνο όσο παίρνετε ένα χάπι.

Κόπωση των επινεφριδίων: γεγονός ή φαντασία;
Υπάρχει μεγάλη συζήτηση μεταξύ των συμβατικών θεραπευτών σχετικά με το αν η κόπωση των επινεφριδίων είναι πραγματική. Νομίζω ότι ένα μεγάλο μέρος της αφορά τη σημειολογία. Είναι αλήθεια ότι τα επινεφρίδια σπάνια φτάνουν σε σημείο πλήρους διακοπής λειτουργίας.
Αντίθετα, αυτό που συμβαίνει συχνά είναι ότι τα επινεφρίδια διαστρεβλώνονται προς μία από τις δύο κατευθύνσεις - παράγοντας υπερβολικά πολλή ή υπερβολικά λίγη ορμόνη, ειδικά την ορμόνη του στρες κορτιζόλη. Και, για να περιπλέξουμε περαιτέρω τα πράγματα, πρόκειται για έναν κινούμενο στόχο. Μερικές φορές η παραγωγή είναι πολύ υψηλή. Άλλες φορές είναι πολύ χαμηλή. Και συχνά τα επίπεδα εξακολουθούν να βρίσκονται εντός του «φυσιολογικού» εύρους (το οποίο είναι πολύ ευρύ για να έχει πραγματικά νόημα).
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο συνήθως χρησιμοποιώ τον όρο επινεφριδιακή ανισορροπία ή επινεφριδιακή δυσλειτουργία για να περιγράψω το ζήτημα που είναι ευρέως γνωστό ως επινεφριδιακή κόπωση. Η ουσία είναι ότι αν τα επινεφρίδια δεν παράγουν τη σωστή ποσότητα κάθε ορμόνης, το σώμα θα αντιδράσει αρνητικά.

Σημάδια κόπωσης των επινεφριδίων
Εκ των υστέρων, οι γυναίκες συχνά λένε ότι το πρώτο πράγμα που παρατήρησαν όταν η υγεία τους άρχισε να κατρακυλάει ήταν μια αλλαγή στο επίπεδο της ενέργειάς τους. Διαπίστωσαν ότι χρειάζονταν όλο και περισσότερη καφεΐνη μόνο και μόνο για να βγάλουν τη μέρα. Ή ξυπνούσαν κουρασμένες ακόμη και μετά από μια ολόκληρη νύχτα ύπνου, δυσκολεύονταν να σηκωθούν από το κρεβάτι ή είχαν μια έκρηξη ενέργειας αργά το βράδυ, κάνοντας τον ύπνο δύσκολο.
Αυτές οι αλλαγές στην ενέργεια είναι ένα σημάδι ότι κάτι δεν πάει καλά στα επινεφρίδια. Άλλα συμπτώματα περιλαμβάνουν αλλαγές στη διάθεση (συμπεριλαμβανομένου του άγχους και της κατάθλιψης), πόνους στις αρθρώσεις και τους μυς, ανεξήγητη αύξηση βάρους, τριχόπτωση, δερματικά προβλήματα, χαμηλή αρτηριακή πίεση και ζαλάδα.
Αυτά τα συμπτώματα μπορεί επίσης να είναι αποτέλεσμα άλλων προβλημάτων, αλλά αξίζει να ρωτήσετε για τη λειτουργία των επινεφριδίων αν βρεθείτε αντιμέτωποι με αρκετά από αυτά. Υπάρχουν διάφορα στάδια της κόπωσης των επινεφριδίων και αν εντοπίσετε το πρόβλημα νωρίς, μπορείτε να αποφύγετε να φτάσετε σε κατάσταση πλήρους εξάντλησης και αδυναμίας λειτουργίας.

Τα δύο Τ
Η συζήτηση σχετικά με το τι προκαλεί την κόπωση των επινεφριδίων συχνά επικεντρώνεται στην ορμονική ανισορροπία και/ή σε θέματα εντέρου. Ενώ και οι δύο αυτοί παράγοντες είναι σημαντικοί, η εστίαση αποκλειστικά σε αυτούς χάνει το στόχο.
Αυτό συμβαίνει επειδή καθένα από αυτά είναι ένα άλλο σύμπτωμα, όχι πραγματικά μια βασική αιτία. Γιατί υπάρχει ανισορροπία των ορμονών; Τι κρύβεται πίσω από τη δυσβίωση στο έντερο; Αυτά είναι τα πράγματα που πρέπει πραγματικά να γνωρίζετε. Από πού προέρχονται αυτά τα προβλήματα;
Δύο Τ είναι συχνά οι βασικές αιτίες της δυσλειτουργίας των επινεφριδίων: οι τοξίνες και το τραύμα. Είναι σημαντικό να καταλάβετε πώς μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα στα επινεφρίδια.

Τοξικότητα και κόπωση των επινεφριδίων
Είμαστε περιτριγυρισμένοι από τοξίνες στα τρόφιμα, το νερό, τον αέρα και τα προϊόντα προσωπικής φροντίδας. Περισσότερες από 300 συνθετικές χημικές ουσίες έχουν βρεθεί στους ιστούς του ανθρώπινου σώματος – κάποιες από αυτές ακόμη και στα νεογέννητα. Αυτό σημαίνει ότι αυτές οι τοξίνες μπορούν να περάσουν από τη μητέρα στο παιδί και να μεταφερθούν για πολλές γενιές. Αντιμετωπίζουμε επίσης το τοξικό στρες και την τοξικότητα στις σχέσεις.
Μερικές φορές δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για τις τοξίνες στις οποίες είμαστε εκτεθειμένοι. Αν δεν ζείτε σε μια πλαστική φούσκα, για παράδειγμα, δεν έχετε μεγάλο έλεγχο για το τι υπάρχει στον αέρα που αναπνέετε.
Παρόλα αυτά, υπάρχουν πολλά που μπορούμε να ελέγξουμε. Γι' αυτό είναι τόσο σημαντικό να κατανοήσουμε το ρόλο που παίζουν οι τοξίνες στη λειτουργία των επινεφριδίων.
Η δυσλειτουργία των επινεφριδίων προκαλείται συνήθως από το χρόνιο στρες, και αυτό περιλαμβάνει το στρες που υφίσταται το σώμα σας όταν βομβαρδίζεται από περιβαλλοντικές τοξίνες. Η έκθεση σε βαρέα μέταλλα,¹ αμίαντο² και τοξικές χημικές ουσίες όπως τα πλαστικά³ μπορούν να μπλοκάρουν τις φυσικές διεργασίες των επινεφριδίων, ανατρέποντας τη φυσική αντίδραση στο στρες.
Οι τοξικές σχέσεις μπορεί να είναι εξίσου σοβαρές με τις περιβαλλοντικές τοξίνες όσον αφορά τον αντίκτυπο στα επινεφρίδια. Να θυμάστε ότι ο εγκέφαλός σας δεν μπορεί να κάνει διάκριση μεταξύ των τύπων στρες - ξεκινά την ίδια αντίδραση στρες κάθε φορά που γίνεται αντιληπτή μια απειλή, ακόμη και αν αυτή είναι συναισθηματική και όχι σωματική.
Έρευνες έχουν δείξει ότι όταν περιβάλλεστε από την αρνητικότητα των σχέσεων που απλώς δεν λειτουργούν καλά, η υγεία σας θα υποφέρει.

Τραύμα και κόπωση των επινεφριδίων
Το τραύμα -είτε πρόσφατο είτε στο μακρινό παρελθόν- έχει παρατεταμένες επιπτώσεις στο σώμα σας. Το σωματικό τραύμα είναι προφανές και είναι πιθανό να λάβετε τα απαραίτητα μέτρα για την αποκατάστασή του (όπως το να ξεκουράζετε έναν αστράγαλο που έχετε στραμπουλήξει ή να μένετε στο κρεβάτι όταν έχετε ημικρανία). Το συναισθηματικό τραύμα, από την άλλη πλευρά, είναι συχνά βαθιά θαμμένο.
Η μελέτη για τις Ανεπιθύμητες Παιδικές Εμπειρίες (ACEs) έχει καταδείξει με σαφήνεια τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει ένα τραύμα από την παιδική ηλικία στην υγεία των ενηλίκων.⁴ Αλλά εξακολουθεί να είναι δύσκολο για πολλούς από τους ασθενείς μου να επεξεργαστούν την ιδέα ότι κάτι που συνέβη πριν από δεκαετίες μπορεί να κρύβεται πίσω από τα δυσάρεστα συμπτώματά τους.
Συχνά επανέρχομαι στη φράση «Τα προβλήματά μας βρίσκονται στους ιστούς μας». Το σώμα μας κρατάει το τραύμα πολύ καιρό μετά την εξαφάνιση της πηγής. Και τελικά η συσσώρευση του συναισθηματικού τραύματος σε αυτούς τους ιστούς εκδηλώνεται με σωματικούς τρόπους, όπως τα συμπτώματα της κόπωσης των επινεφριδίων.
Το συναισθηματικό τραύμα μπορεί επίσης να δημιουργήσει χρόνιο άγχος που μερικές φορές οδηγεί σε συγκεκριμένες διαταραχές, συμπεριλαμβανομένης της διαταραχής μετατραυματικού στρες. Παρόλο που το οξύ τραύμα έχει περάσει, ο μακροπρόθεσμος αντίκτυπος είναι καταστροφικός.
Η φυσική αντίδραση του εγκεφάλου σε κάθε είδους τραύμα (πραγματικό ή αντιληπτό) είναι να πλημμυρίσει το σώμα με αδρεναλίνη και κορτιζόλη, οδηγώντας στις αντιδράσεις «μάχης, φυγής ή παγώματος». Τα άτομα με μετατραυματικό στρες έχουν ένα υπερδιεγερμένο σύστημα αντίδρασης, πράγμα που σημαίνει ότι ακόμη και η παραμικρή αντίληψη μιας απειλής μπορεί να οδηγήσει σε μια ολοκληρωμένη αντίδραση στρες.
Το να βρίσκεστε σε κατάσταση συναγερμού σημαίνει ότι καλείτε συνεχώς τα επινεφρίδιά σας να παράγουν περισσότερες ορμόνες στρες, οδηγώντας σε αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης (και σε μια σειρά από οδυνηρά συμπτώματα). Όσο περισσότερο διαρκεί αυτό, τόσο πιο δύσκολο είναι για το σώμα σας να παράγει αυτές τις ορμόνες, και τελικά τα επινεφρίδια μπορεί να μην είναι σε θέση να συμβαδίσουν, οδηγώντας σε ένα εντελώς διαφορετικό σύνολο προβλημάτων, συμπεριλαμβανομένων των χρόνιων φλεγμονών και των αυτοάνοσων ασθενειών.

Μείωση των επιπτώσεων των τοξινών και του τραύματος
Τα καλά νέα είναι ότι μόλις καταλάβετε ότι τα προβλήματά σας μπορεί να έχουν ξεκινήσει από τις τοξίνες και τα τραύματα στα οποία έχετε εκτεθεί, μπορείτε να αρχίσετε να παίρνετε μέτρα προς την κατεύθυνση της θεραπείας. Αν και δεν μπορείτε να εξαλείψετε όλη την έκθεση σε τοξικές ουσίες, μπορείτε σίγουρα να τις μειώσετε. Και παρόλο που τα τραύματα του παρελθόντος δεν μπορούν να αλλάξουν, μπορούν να αντιμετωπιστούν, ώστε να μην πυροδοτούν συνεχώς την αντίδραση του στρες σας.

Φυλάξτε το σώμα σας
Πολλές από τις συμβουλές μου καταλήγουν στο να βεβαιωθείτε ότι επιλέγετε συνειδητά τι εισέρχεται στο σώμα σας. Τα επεξεργασμένα τρόφιμα δεν είναι ποτέ η καλύτερη επιλογή. Τα προϊόντα ολικής και τα βιολογικά προϊόντα είναι ο καλύτερος τρόπος για να αποφύγετε τα φυτοφάρμακα, τις αυξητικές ορμόνες και τα αντιβιοτικά που είναι τόσο διαδεδομένα στα τρόφιμα του εμπορίου.
Το νερό είναι απαραίτητο για την καλή υγεία, αλλά αν προέρχεται από πλαστικά μπουκάλια, μπορεί συχνά να περιέχει ανεπιθύμητες χημικές ουσίες. Συνιστώ το φιλτραρισμένο νερό έναντι του εμφιαλωμένου νερού για αυτόν ακριβώς το λόγο. Αν μπορείτε να επενδύσετε σε ένα σύστημα φιλτραρίσματος για όλο το σπίτι, δεν θα κάνετε ντους με ανεπιθύμητες τοξίνες.
Αποφύγετε τα ποτά που είναι φορτωμένα με ζάχαρη, τεχνητά αρώματα ή χρωστικές ουσίες. Αν το σκέτο νερό σας φαίνεται βαρετό, δοκιμάστε να προσθέσετε μερικά φρέσκα φρούτα ή να το εμπλουτίσετε με μέντα. Το τσάι από βότανα είναι επίσης εξαιρετική επιλογή.
Σε δημόσιο χώρο, δεν μπορείτε να κάνετε πολλά για την ποιότητα του αέρα. Αλλά στο σπίτι μπορείτε να χρησιμοποιήσετε φίλτρο αέρα, να περιορίσετε στο ελάχιστο τη σκόνη και να αντιμετωπίσετε άμεσα τυχόν περιοχές με μούχλα.

Εξετάστε τις σχέσεις σας
Αυτό είναι πολύ πιο εύκολο να το λες παρά να το κάνεις μερικές φορές, αλλά αν αισθάνεσαι ότι μια σχέση δεν είναι αυτό που θα ήθελες να είναι, ήρθε η ώρα να δεις προσεκτικά πώς σε επηρεάζει. Το να εκθέτετε τον εαυτό σας σε τοξικούς ανθρώπους μόνο και μόνο επειδή είναι συγγενείς, για παράδειγμα, κάνει μεγάλο κακό στον εαυτό σας.
Βρείτε τρόπους να θέσετε υγιή όρια με τους γονείς, τα αδέλφια, τους φίλους και τους σημαντικούς άλλους. Δεν πειράζει να αφήσετε τις σχέσεις που δεν σας εξυπηρετούν, ειδικά αν έχετε προσπαθήσει να θέσετε όρια χωρίς επιτυχία.
Ξέρω ότι πολλές γυναίκες μου λένε ότι απλά δεν μπορούν να δουν διέξοδο από μια κακή σχέση. Αυτή είναι μια στιγμή που το να βάζετε τον εαυτό σας μπροστά από τους άλλους είναι απαραίτητο. Όσο περισσότερο περιμένετε, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να φύγετε, ιδίως όταν εμπλέκονται παιδιά ή υπάρχουν οικονομικά ζητήματα. Αλλά ακόμη και αν είστε σε μια τοξική σχέση για χρόνια, μπορείτε να βγείτε.
Αν η σχέση έχει γίνει βίαιη -φυσικά ή συναισθηματικά- σας προτρέπω να απευθυνθείτε σε μια υπηρεσία ενδοοικογενειακής βίας για βοήθεια. Αν η σχέση είναι ανθυγιεινή αλλά όχι καταχρηστική, μπορείτε να απευθυνθείτε σε έναν έμπιστο φίλο ή να αναζητήσετε θεραπεία ή άλλες πηγές για να αποφασίσετε τι είναι καλύτερο για εσάς.

Αντιμετωπίστε κατά μέτωπο το τραύμα του παρελθόντος
Ξέρω πόσο δελεαστικό μπορεί να είναι να θάψετε το κεφάλι σας στην άμμο. Πολλές γυναίκες μου λένε ότι ένα τραύμα του παρελθόντος είναι πίσω τους και θέλουν απλώς να το ξεχάσουν. Δυστυχώς, το σώμα σας δεν θα σας αφήσει. Αν δεν έχετε αντιμετωπίσει πραγματικά το θέμα, θα συνεχίσετε να αισθάνεστε τις επιπτώσεις, ακόμη και χρόνια αργότερα.
Η θεραπεία από το τραύμα γίνεται καλύτερα με τη βοήθεια ενός επαγγελματία. Υπάρχουν πολλά καταπληκτικά προγράμματα με τα οποία οι ασθενείς έχουν βρει επιτυχία, όπως η διαδικασία Hoffman και η τεχνική συναισθηματικής απελευθέρωσης (EFT). Οι ψυχοθεραπευτές έχουν στη διάθεσή τους μια σειρά από προγράμματα και εργαλεία. Ίσως χρειαστεί να δοκιμάσετε μερικές επιλογές προτού βρείτε αυτή που σας ταιριάζει. Αλλά μην το βάζετε κάτω.

Επιλέξτε καλύτερα προϊόντα οικιακής χρήσης
Πολλές από τις γυναίκες με τις οποίες μιλάω μου λένε ότι δεν έχουν καν σκεφτεί ποτέ τι περιέχουν τα προϊόντα καθαρισμού, τα απορρυπαντικά ρούχων ή τα προϊόντα προσωπικής περιποίησης. Αυτό είναι λάθος. Πάρα πολλά έχουν χημικές ουσίες που μπορούν πραγματικά να προκαλέσουν πρόβλημα στην υγεία. Από εκεί προέρχονται πολλές από αυτές τις τοξίνες που καταλήγουν στο σώμα μας.
Υπάρχουν τόσες πολλές εξαιρετικές φυσικές επιλογές για καθαρισμό και προσωπική περιποίηση—και πολλές από αυτές είναι λιγότερο ακριβές από τα εμπορικά προϊόντα. Η μαγειρική σόδα και το ξύδι είναι τα δύο κορυφαία συστατικά για τη δημιουργία προϊόντων καθαρισμού και απορρυπαντικών που δεν θα προσθέσουν στο τοξικό σας φορτίο.
Εάν προτιμάτε εμπορικά προϊόντα, ανατρέξτε στον Οδηγό του  Environmental Working Group's Guide to Healthy Cleaning για τις καλύτερες επιλογές. Ο ιστότοπός τους (ewg.org) προσφέρει επίσης πολύτιμες συμβουλές για την ανάγνωση ετικετών και την επιλογή προϊόντων.
Φροντίστε να διαβάσετε τις ετικέτες όταν επιλέγετε προϊόντα περιποίησης δέρματος και καλλυντικά. Εάν χρειάζεστε καθοδήγηση για την επιλογή των καλύτερων προϊόντων για τις ανάγκες σας, ελέγξτε τη βάση δεδομένων Skin Deep στον ιστότοπο της Environmental Working Group.

Επιλέξτε συνήθειες πιο υγιεινού τρόπου ζωής
Ο καλύτερος τρόπος για την καταπολέμηση των επιπτώσεων του τραύματος και της τοξικότητας είναι να ζήσετε μία πιο υγιεινή ζωή. Αυτό περιλαμβάνει το κόψιμο των κακών συνηθειών, όπως το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και η κακή διατροφή.
Σημαίνει επίσης την οικοδόμηση υγιεινών συνηθειών, όπως η διαμόρφωση ρουτίνας που προάγουν τον ποιοτικό ύπνο και την σωματική δραστηριότητα. Το να περνάτε χρόνο σε εξωτερικούς χώρους είναι μια επιλογή υγιεινού τρόπου ζωής που ενισχύει φυσικά τη βιταμίνη D (όταν εκτίθεστε στον ήλιο χωρίς αντηλιακό για 20 λεπτά την ημέρα).
Η μείωση του στρες είναι ένα άλλο κρίσιμο στοιχείο για την υποστήριξη των επινεφριδίων σας, επομένως η εύρεση τρόπων χαλάρωσης και αναζωογόνησης είναι ιδιαίτερα σημαντική. Το να κάνετε γιόγκα ή διαλογισμό, να ασκείτε ευγνωμοσύνη και να αφιερώνετε χρόνο μόνο για τον εαυτό σας κάθε μέρα συμβάλλουν σημαντικά στη μείωση του άγχους.

Πραγματικά αποτελέσματα
Θυμάσαι τη Λ.; Είμαι στην ευχάριστη θέση να πω ότι μπόρεσα να τη βοηθήσω όταν κανείς άλλος δεν μπορούσε. Χρειάστηκε λίγος χρόνος και μια δέσμευση για αλλαγή από την πλευρά της, αλλά τα καταφέραμε. Και κοιτάζοντας το τοξικό της φορτίο και τα τραύματα του παρελθόντος έπαιξαν μεγάλο ρόλο στην επιτυχία της.
Η κόπωση των επινεφριδίων μπορεί να είναι εξουθενωτική, αλλά όταν κατανοήσετε τους υποκείμενους παράγοντες που μπορούν να οδηγήσουν σε ορμονικές ανισορροπίες πίσω από την πάθηση, μπορείτε να κάνετε τη διαφορά στη ζωή σας.
Η αντιμετώπιση των τοξινών και του τραύματος μπορεί να σας βοηθήσει να αποκτήσετε καλή υγεία πιο γρήγορα, επιτρέποντάς σας να ζήσετε την υγιή ζωή που σας αξίζει.

Συμπτώματα κόπωσης των επινεφριδίων
Ανεξάρτητα από το στάδιο στο οποίο βρίσκεστε, είναι πιθανό να μπορέσετε να ανακάμψετε ακολουθώντας τις συμβουλές υγιεινής διατροφής και τρόπου ζωής που έχω μοιραστεί. Μπορεί να χρειαστεί περισσότερος χρόνος αν βρίσκεστε σε μεταγενέστερο στάδιο, αλλά θα αξίζει τον κόπο.

ΣΤΑΔΙΟ 1

Κυμαινόμενα επίπεδα ενέργειας

Αίσθημα ταραχής

Δυσκολία στον ύπνο

Ήπια πεπτικά προβλήματα

ΣΤΑΔΙΟ 2

Αίσθημα ότι είσαι «κουρασμένος/η αλλά συνδεδεμένος/η»

Δυσκολία στον ύπνο

Αισθήματα άγχους

Ανησυχία

Συχνές μάχες με ιούς ή μολύνσεις

ΣΤΑΔΙΟ 3

Συνεχής κόπωση

Πρόβλημα εστίασης

Κυκλοθυμία ή ευερεθιστότητα

Χαμηλή σεξουαλική ορμή

Δυσκολία στον ύπνο

Υπογονιμότητα

Επιδεινωμένο PMS

Αντίσταση στην ινσουλίνη ή ανισορροπίες σακχάρου στο αίμα

ΣΤΑΔΙΟ 4

Εξάντληση ή υπερβολική/διαρκής κόπωση

Ευερεθιστότητα

Κατάθλιψη

Ανησυχία

Χαμηλή σεξουαλική ορμή

«Ομίχλη» εγκεφάλου

Διαρρέον έντερο

Σοβαρές ορμονικές ανισορροπίες

Αυτοάνοσες καταστάσεις

Πεπτικές διαταραχές

Υπογονιμότητα

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. J Prev Med Public Health, 2014; 47(2): 74–83; Biol Trace Elem Res, 2014; 160(1): 1–14
2. BMC Cancer, 2020; 20(1): 1210
3. Environ Res, 2016: 151: 689–697
4. Am J Prev Med, 1998; 14(4): 245–58

Στη δυτική βοτανοθεραπεία πολλά γυναικολογικά προβλήματα θεωρείται ότι σχετίζονται με ορμονική ανισορροπία. Τέτοια προβλήματα μπορεί να είναι οι διαταραχές περιόδου, η αμηνόρροια ή δυσμηνόρροια, το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο και τα σχετικά συμπτώματα όπως οι πόνοι περιόδου, η υπερένταση, το άγχος, οι ημικρανίες, οι αϋπνίες και οι διαταραχές της διάθεσης. Επίσης επιπλοκές που ίσως εμφανίζονται στην αρχή ή και στα τελικά στάδια της εποχής της γονιμότητας, δηλαδή στην εφηβεία και τελικά στην κλιμακτήριο και στην εμμηνόπαυση. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να είναι από ήπια έως πιο έντονα και να επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής μιας γυναίκας. Προβλήματα, όπως η υπογονιμότητα, οι πολυκυστικές ωοθήκες, τα ινομυώματα, η ενδομητρίωση και οι ορμονοεξαρτώμενοι όγκοι επίσης σχετίζονται με ορμονική ανισορροπία, δηλαδή με την υπερβολή ή την έλλειψη κάποιων ορμονών.

Για την εξισορρόπηση των ορμονών αρχικά χρησιμοποιούνται βότανα που συμβάλλουν στην αποτοξίνωση του οργανισμού. Τα λεμφαγωγά βότανα, δηλαδή αυτά που ενεργοποιούν την κυκλοφορία της λέμφου, θεωρούνται από τα σημαντικότερα στην αντιμετώπιση ορμονικών προβλημάτων, επειδή η λέμφος μεταφέρει και ορμόνες. Αντίστοιχα, βότανα αποτοξινωτικά του ήπατος βοηθούν το ήπαρ να αποβάλλει την περίσσεια οιστρογόνων. Αποτοξινωτικά του ήπατος θεωρούνται το ραδίκι (Taraxacum officinale) και η αγκινάρα (Cynara scolymus), ενώ λεμφαγωγά θεωρούνται η κολλιτσίδα (Galium aparine), το κόκκινο τριφύλλι (Trifolium pratense), το τσιμένι (Trigonella foenum-graecum) και η καλέντουλα (Calendula officinalis).

Γενικότερα, η προσέγγιση της βοτανοθεραπείας είναι ότι προσπαθούμε να ισορροπήσουμε τις ορμόνες μέσω της αποτοξίνωσης, μέσω της διαχείρισης του στρες, μέσω του κατάλληλου πλάνου διατροφής και με ρυθμιστικά ορμονών.

Ας διευκρινιστεί ότι ο όρος ρυθμιστικά ορμονών προκύπτει κυρίως από το αποτέλεσμα που προκαλούν και την ανακούφιση των συμπτωμάτων μετά τη λήψη τους σε θεραπευτικές δόσεις και για αρκετό χρονικό διάστημα. Οι ακριβείς μηχανισμοί που επιδρούν στις γυναικείες ορμόνες μπορεί να είναι πολύπλοκοι. Τα βότανα που περιέχουν φυτοοιστρογόνα, θεωρούνται τα σημαντικότερα ρυθμιστικά ορμονών. Ο κυριότερος μηχανισμός δράσης τους είναι ότι θηλυκώνουν στους υποδοχείς οιστρογόνων και λειτουργούν ως ασθενέστεροι ανταγωνιστές. Αυτό σημαίνει ότι δεν επιτρέπουν περαιτέρω πρόσληψη οιστρογόνων όταν υπάρχει περίσσεια και ότι καλύπτουν την έλλειψη όταν δεν υπάρχουν αρκετά. Ωστόσο δεν φαίνεται να αλλάζουν τις συγκεντρώσεις οιστρογόνων και προγεστερόνης άμεσα στο αίμα και η δράση τους είναι πολύ ηπιότερη από αυτή των ορμονών που παράγονται στο σώμα ή σε βιοχημικά εργαστήρια.

Ας δούμε πώς χρησιμεύουν κάποια από τα πιο γνωστά ρυθμιστικά ορμονών για το γυναικολογικό σύστημα.
 

Ακταία- Black cohosh (Actaea/Cimicifuga racemosa)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Χρησιμοποιείται ως σπασμολυτικό, εμμηναγωγό, χαλαρωτικό, αντιφλεγμονώδες, και παυσίπονο για συμπτώματα της κλιμακτηρίου (εξάψεις, οστεοπόρωση, άγχος, διαταραχές διάθεσης), τη δυσμηνόρροια (πόνοι περιόδου), την αμηνόρροια, τη φλεγμονώδη νόσο της πυέλου, το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο, τους σπασμούς της μήτρας, τα ινομυώματα και ως βοήθημα στον τοκετό.

Πώς λειτουργεί: Ρυθμίζει τη σεροτονίνη και ανακουφίζει από το στρες. Mέσω της αντιοξειδωτικής και αντιφλεγμονώδους δράσης του επιδρά στο νευρικό, στο μυοσκελετικό αλλά και στο γυναικολογικό σύστημα. Τα φυτοοιστρογόνα που περιέχει λειτουργούν ως ρυθμιστικά ορμονών και ταιριάζουν σε ένα συγκεκριμένο είδος υποδοχέα, επιδρώντας μόνο στα κόκαλα και στον εγκέφαλο, αλλά όχι στο στήθος και στη μήτρα, που σημαίνει ότι δε φαίνεται να προκαλεί ορμονοεξαρτώμενους όγκους ή άλλες αντίστοιχες επιπλοκές.

Προφυλάξεις: Παρότι θεωρείται αρκετά ασφαλές βότανο προτείνεται να μη λαμβάνεται στο πρώτο τρίμηνο εγκυμοσύνης, ούτε παράλληλα με φάρμακα που περιέχουν προγεστερόνη ή οιστρογόνα, ούτε από γυναίκες που έχουν ορμονοεξαρτώμενους όγκους ή λαμβάνουν θεραπεία για την αντιμετώπισή τους χωρίς την έγκριση του/της ιατρού τους. Καλύτερα να μη λαμβάνεται για διάστημα μεγαλύτερο των 6 μηνών συνεχόμενα σε θεραπευτική δόση, χωρίς παρακολούθηση.

Λυγαριά (Vitex agnus-castus)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση του προεμμηνορροϊκού συνδρόμου, των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης, την αμηνόρροια, την έντονη αιμορραγία της μήτρας (μηνορραγία), την υπογονιμότητα, τις πολυκυστικές ωοθήκες και την ακμή που σχετίζεται με τις ορμόνες. Γενικότερα ανακουφίζει από τα συμπτώματα της έλλειψης προγεστερόνης, που είναι απαραίτητη για τη γυναικεία γονιμότητα ή την υπερβολή οιστρογόνων, που σχετίζεται με την έλλειψη ερωτικής διάθεσης και από τα συμπτώματα του προεμμηνορροϊκού συνδρόμου και της εμμηνόπαυσης. Έχει χρησιμοποιηθεί για την παύση της παραγωγής γάλακτος στο θηλασμό και ενισχύει τη γονιμότητα

Πώς λειτουργεί: Ρυθμίζει τις ορμόνες μέσω της επίδρασης που έχει στον υποθάλαμο και στην υπόφυση, που συντονίζουν το ενδοκρινικό σύστημα. Αναστέλλει την υπερπαραγωγή της προλακτίνης, μιας ορμόνης που χρησιμεύει στην παραγωγή γάλακτος αλλά η οποία σε υπερβολή μπορεί να προκαλέσει υπογονιμότητα και να αυξήσει τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, όπως τις εξάψεις, την ξηρότητα του κόλπου και την οστεοπενία. Επίσης μειώνει την ωοθυλακιοτρόπο ορμόνη (FSH) και αυξάνει την ωχρινοτρόπο ορμόνη (LH), μειώνοντας έτσι την παραγωγή οιστρογόνων και τεστοστερόνης και αυξάνοντας την παραγωγή προγεστερόνης. 

Προφυλάξεις: Να μη λαμβάνεται κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και του θηλασμού. Οι μεγάλες δόσεις (20 φορές μεγαλύτερες της προτεινόμενης δοσολογίας) μπορεί να δημιουργήσουν επιπλοκές στη λειτουργία της υπόφυσης, των επινεφριδίων και της μήτρας. Συνεπώς χρειάζεται να λαμβάνεται στις προτεινόμενες δοσολογίες και να διακόπτεται η χρήση αν τυχόν παρουσιαστούν παρενέργειες, όπως πονοκέφαλοι, ναυτία, στομαχικές διαταραχές και υπερένταση.

Μαυροκούκι (Nigella sativa)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Έχει χρησιμοποιηθεί κυρίως για την αντιμετώπιση της αμηνόρροιας, της δυσμηνόρροιας και της γυναικείας υπογονιμότητας. Έχει γίνει γνωστό ως τονωτικό του νευρικού συστήματος, ρυθμιστικό των ορμονών και του σακχάρου. Έχει επίσης, αντικαρκινική, ηπατοπροστατευτική και αντιφλεγμονώδη δράση και μειώνει το οίδημα (πρήξιμο).

Πώς λειτουργεί: Έχει αντιοξειδωτική και προστατευτική δράση στους ιστούς και σε ειδικά κύτταρα του ενδοκρινικού συστήματος, χρησιμεύοντας πιθανώς στην αντιμετώπιση προβλημάτων του θυρεοειδούς αλλά και των αναπαραγωγικών ορμονών για τα δύο φύλλα. Φαίνεται να ενισχύει τη στεροειδογένεση, τη διαδικασία της δημιουργίας στεροειδών ορμονών δηλαδή ανδρογόνων, προγεστερόνης, οιστρογόνων, κορτιζόνης και αλδοστερόνης, που είναι απαραίτητες για την ομαλή λειτουργία και ανάπτυξη των ωοθηκών, των όρχεων, των επινεφριδίων και του πλακούντα. Το έλαιο επιδεικνύει οιστρογονική δράση και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που χρησιμεύει ως τονωτικό της λίμπιντο και της γονιμότητας για τις γυναίκες.

Προφυλάξεις: Η μακροπρόθεσμη χρήση του ελαίου σε μεγάλες δόσεις υπάρχει πιθανότητα να επηρεάσει τη γονιμότητα στους άντρες. Να μη λαμβάνεται σε μεγάλες δόσεις κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Προτείνεται προσοχή όταν λαμβάνεται με αντιπηκτική αγωγή, λόγω της αντιπηκτικής του δράσης.

Ασγουαγκάντα Ashwagandha (Withania somnifera)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Λειτουργεί κυρίως ως προσαρμογόνο, βοηθά δηλαδή ολόκληρο τον οργανισμό να ανταπεξέλθει στο στρες. Ειδικά για το γυναικολογικό σύστημα χρησιμοποιείται για την υπογονιμότητα και ανακουφίζει από συμπτώματα που σχετίζονται με το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο και την εμμηνόπαυση. Τονώνει τη λίμπιντο, μειώνει την όρεξη, ειδικά για υδατάνθρακες, και ανακουφίζει από την αϋπνία, το άγχος και την ευερεθιστότητα, τις εξάψεις, την ξηρότητα του κόλπου, την τριχόπτωση, τη σωματική και τη νοητική εξάντληση. Χρησιμοποιείται ως ρυθμιστικό του κύκλου περιόδου στην ενδομητρίωση και στις πολυκυστικές ωοθήκες.

Πώς λειτουργεί: Φαίνεται πως κατά την εμμηνόπαυση βοηθά στη διατήρηση των οιστρογόνων και τη μείωση της ωοθυλακιοτρόπου ορμόνης (FSH), δηλαδή καθυστερεί και μειώνει την εμφάνιση των συμπτωμάτων που σχετίζονται με την εμμηνόπαυση. Μειώνει τα επίπεδα του σακχάρου και της ινσουλίνης, που επηρεάζει την όρεξη ειδικά για γλυκά. Φαίνεται πως περιορίζει την παραγωγή κορτιζόλης, που παράγεται σε καταστάσεις στρες και η οποία όταν βρίσκεται σε υπερβολή επηρεάζει τον ρυθμό του ύπνου και τα επίπεδα ενέργειας και αναστέλλει την παραγωγή προγεστερόνης, που συμβάλλει στη γονιμότητα. Με αυτόν τον τρόπο ανακουφίζει από το άγχος και τις  έντονες εναλλαγές της διάθεσης.

Προφυλάξεις: Σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσει ευαισθησία στο στομάχι και δυσπεψία. Να μη λαμβάνεται κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.

Μάκα (Lepidium meyenii)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Χρησιμοποιείται ως γενικότερο τονωτικό ολόκληρου του οργανισμού που επίσης βελτιώνει τη γονιμότητα, τονώνει τη λίμπιντο, ανακουφίζει από τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης και τη δυσμηνόρροια. Χρησιμεύει επίσης ως τονωτικό της μήτρας, ρυθμίζει τον κύκλο περιόδου και ανακουφίζει από την εξάντληση, τη χρόνια κόπωση και την κατάθλιψη. Είναι αντιφλεγμονώδες και χρησιμοποιείται για τη μαστίτιδα και τις φλεγμονές του μυοσκελετικού. Χρησιμοποιείται επίσης προληπτικά κατά του καρκίνου του μαστού και άλλων μορφών καρκίνου και έχει ηπατοπροστατευτική δράση.

Πώς λειτουργεί: Ως προσαρμογόνο, έχει γενικευμένη επίδραση στον οργανισμό. Έχει αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις δράσεις στο νευρικό, στο πεπτικό, στο κυκλοφορικό, στο μυοσκελετικό αλλά και στο γυναικολογικό σύστημα. Εξισορροπεί τις ορμόνες επιδρώντας ως προστατευτικό στις διαδικασίες του αναπαραγωγικού άξονα (υποθαλάμου-υπόφυσης-ωοθηκών) και φαίνεται ένα πολλά υποσχόμενο φυτικό φάρμακο για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης. Μεταξύ άλλων αυξάνει τους δείκτες οστικής πυκνότητας στην οστεοπόρωση.

Προφυλάξεις: Δεν υπάρχουν έρευνες που να υποστηρίζουν ότι η χρήση της Μάκα μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες σε θεραπευτική δοσολογία ή στη διατροφή. Προτείνεται ωστόσο να μη λαμβάνεται κατά τη διάρκεια θεραπειών που επηρεάζουν τις ορμόνες (όπως θεραπείες για τον καρκίνο του μαστού ή θεραπεία για τον υποθυρεοειδισμό) λόγω της επίδρασης που μπορεί να έχει στο ενδοκρινικό σύστημα.

Τσουκνίδα (Urtica dioica)

Γυναικολογικές χρήσεις στη βοτανοθεραπεία: Χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση των πολυκυστικών ωοθηκών, της αμηνόρροιας, της δυσμηνόρροιας, της υπογονιμότητας και των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης. Έχει επίσης υπογλυκαιμική δράση και ανακουφίζει από το οίδημα ως διουρητικό.

Πώς λειτουργεί: Περιέχει φυτοοιστρογόνα με ήπια οιστρογονική και αντι-οιστρογονική δράση, που φαίνεται να ενισχύουν το μεταβολισμό των οιστρογόνων, τη διαδικασία δηλαδή της διάσπασης και τελικά αποβολής τους. Ενδέχεται να λειτουργεί προληπτικά κατά ορμονοεξαρτώμενων όγκων και προβλημάτων που προκαλούνται λόγω της υπερβολής οιστρογόνων. Έχει αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδη δράση και μπορεί να συμβάλλει στην αντιμετώπιση φλεγμονωδών καταστάσεων που σχετίζονται με ορμονική ανισορροπία, όπως η ενδομητρίωση.

Προφυλάξεις: Μπορεί να προκαλέσει αλλεργική αντίδραση σε ανθρώπους που έχουν αλλεργία ή ευαισθησία στο φυτό. Προς αποφυγή αυτής της πιθανότητας, καλύτερα να λαμβάνεται αρχικά σε μικρότερες δόσεις.

Η Κωνσταντίνα Λίτσα σπούδασε Βοτανοθεραπεία στη Σχολή Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Napier στο Εδιμβούργο,στη Σκωτία. Έπειτα έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη "Συμβουλευτική Ψυχολογία στη Δημόσια Υγεία" και εκπαιδεύτηκε στη Συμβουλευτική (Solution Focused Counseling και Προσωποκεντρική Συμβουλευτική). Από το 2007 εργάστηκε ως Φυτοθεραπεύτρια στη Βρετανία, στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, καθώς και σε κοινοτικά προγράμματα σχεδιασμένα για ευάλωτες ομάδες, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Για 3 χρόνια ήταν μέλος της ομάδας Αγωγής Υγείας του Δήμου του Εδιμβούργου, όπου εργαζόταν με εφήβους σε Γυμνάσια και έλαβε μέρος σε Βρετανικά προγράμματα εκπαίδευσης που αφορούσαν στην ανάπτυξη αυτοπεποίθησης και περιβαλλοντολογικής συνείδησης σε σχολεία. Συμμετείχε για 7 χρόνια στην ομάδα Herbal Scotland, όπου προσέφερε Πρώτες Βοήθειες με Βότανα σε Διεθνή Φεστιβάλ. Από τον Αύγουστο του 2011, ζει στην Ελλάδα, όπου εργάζεται ως Βοτανοθεραπεύτρια και προωθεί τις αρχές της Αειφόρου Καλλιέργειας (Permaculture).Έχει συνεργαστεί με πολλές τοπικές ομάδες και παραδίδει σεμινάρια αυτάρκειας και πρακτικά εργαστήρια με στόχο την εκπαίδευση για την αυτοδιαχείριση της υγείας και την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.

Ο κολοσσός της φαρμακευτικής εταιρείας Moderna προσέφερε χρηματικά κίνητρα σε παιδιά για να δοκιμάσουν το αναμνηστικό εμβόλιο Covid-19 mRNA.
Σε παιδιά ηλικίας μόλις 12 ετών προσφέρθηκαν 1.500 λίρες στο καθένα για να συμμετάσχουν στη δοκιμή της εταιρείας για το αναμνηστικό εμβόλιό της μέσω μηνυμάτων WhatsApp. Όταν μια επιτροπή δεοντολογίας αμφισβήτησε τα μεγάλα ποσά που προσφέρονταν, η Moderna μείωσε το κίνητρο σε 185 λίρες. Στην εταιρεία επιβλήθηκε πρόστιμο 14.000 λιρών για «ακατάλληλη οικονομική παρακίνηση» και για «δυσφήμιση της φαρμακευτικής βιομηχανίας». Η ρυθμιστική αρχή της φαρμακοβιομηχανίας, [η Αρχή του Ηνωμένου Βασιλείου για τον Κώδικα Πρακτικής για τα Συνταγογραφούμενα Φάρμακα (PMCPA)], η οποία επέβαλε το πρόστιμο, ζήτησε από τη Moderna διαβεβαιώσεις ότι τα κίνητρα προς τα παιδιά δεν θα επαναληφθούν. Η παρακίνηση αντιβαίνει στη βρετανική νομοθεσία, η οποία απαγορεύει την παροχή κινήτρων σε παιδιά ή στους γονείς τους για τη συμμετοχή τους σε δοκιμές φαρμάκων. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι το πρόστιμο είναι πολύ μικρό. Η βουλευτής του Ηνωμένου Βασιλείου Esther McVey δήλωσε: «Μια χρέωση 14.000 λιρών σε μια εταιρεία που απολάμβανε συνολικά έσοδα 6,8 δισ. δολαρίων το 2023, δύσκολα θα την κάνει να το σκεφτεί δύο φορές πριν παραβιάσει ξανά τους κανόνες».
Πηγή: Daily Telegraph - 2 Οκτωβρίου 2024